داستان طاعون در روسیه؛ از نگرانی‌ها و ادعاهای نادرست تا حقیقت
براساس گزارش ایسنا، بعد از آنکه یک کارمند آزمایشگاه در یک مؤسسه تحقیقاتی روسی که به تحقیقات درباره طاعون و دیگر بیماری‌های عفونی اختصاص یافته است، بر اثر ابتلا به ذات‌الریه شدید جان خود را از دست داد، ده‌ها نفر تحت مراقبت قرار گرفتند.
این موضوع پزشکی بلافاصله به سوژه‌ای برای گمانه‌زنی‌های داغ در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شد و مطالب و یادداشت‌هایی که از وحشت و مقایسه با بحران کووید-۱۹ تا ادعاهای اثبات‌نشده درباره یک حادثه آزمایشگاهی پراکنده بودند، در فضای مجازی دست به دست شدند.
به منظور پاسخ به این شایعات و برخی ادعاهای نادرستی که در حال انتشار بودند، بخش «بررسی واقعیت» در خبرگزاری «دویچه‌وله» تعدادی از این ادعاهای منتشر شده در دنیای مجازی را مورد بررسی قرار داد.
ادعای اثبات‌نشده حادثه در آزمایشگاه طاعون در بیمارستان «ایرکوتسکِ» سیبری
ادعا: یکی از کاربران در شبکه اجتماعی «ایکس» (توییتر سابق) به زبان روسی نوشت: «برای کسانی که از ماجرا غافل هستند می‌گویم که در ایرکوتسک، یک تکنسین، لوله آزمایشگاه حاوی ویروس طاعون را شکست و به این بیماری مبتلا شد و چند روز بعد جان خود را از دست داد. این اتفاق در تاریخ ۲۵ سپتامبر رخ داد و او تا دوم اکتبر فوت کرده بود. در این مدت، او به صدها نفر آلوده بود.»
این پست که تصویر کارمند آزمایشگاه را به همراه داشت، بیش از ۳۲۰ هزار بار مشاهده شده است.
بررسی واقعیت توسط دویچه‌وله: اثبات نشده
هیچ مدرک مستقلی دال بر نشت عامل بیماری طاعون از «مؤسسه تحقیقاتی ضد طاعون ایرکوتسک» (مربوط به سیبری و خاور دور) شناسایی نشده است.
از سوی دیگر، «روس‌پوترب‌نادزور» (نهاد نظارت بر سلامت عمومی روسیه) اعلام کرد که دو کمیسیون مسئول بررسی پروتکل‌های ایمنی زیستی در این مؤسسه، هیچ گونه مدرکی مبنی بر وقوع حادثه‌ای مرتبط با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا پیدا نکرده‌اند.
خبرگزاری روسی «تاس» همچنین به نقل از این نهاد گزارش کرد که هیچ میکروارگانیسمی مرتبط با فعالیت حرفه‌ای کارمند فوت‌شده، در آزمایش‌های صورت‌گرفته شناسایی نشد.
برخی کاربران در شبکه‌های اجتماعی اشاره کردند که استانداردهای ایمنی در آزمایشگاه‌های با سطح بالای مهار زیستی به قدری جدی است که استفاده از ظروف شیشه‌ای ممکن است محدود یا حتی ممنوع باشد و به این ترتیب ادعای مربوط به شکستن لوله آزمایش را رد کردند.
مؤسسه ایرکوتسک با میکروارگانیسم‌های بسیار مضر کار می‌کند، از جمله سویه‌هایی که در سطح بالاترین گروه‌های بیماری‌زایی در روسیه گنجانده شده‌اند، مانند «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) که عامل بیماری طاعون است.
ولی، دویچه وله نتوانست به طور مستقل سطح ایمنی زیستی مشخص‌شده برای آزمایشگاه‌های این مؤسسه را تأیید کند. سطح ایمنی زیستی (BSL) یک نظام‌نامه بین‌المللی است که اقدامات پیشگیرانه برای کار با عوامل بیماری‌زا را معین می‌کند؛ و در آن، سطح BSL-4 به خطرناک‌ترین عوامل اختصاص دارد.
دویچه وله از «مؤسسه تحقیقاتی مقابله با بیماری‌های واگیردار ایرکوتسک» درخواست کرد که در خصوص حادثه ادعاشده و پروتکل‌های ایمنی آزمایشگاهی آن توضیحاتی ارائه دهد، اما تا زمان انتشار این گزارش، پاسخی دریافت نشد.
به‌روزرسانی وب‌سایت سازمان جهانی بهداشت هیچ ارتباطی با پرونده روسیه ندارد
ادعا: به نظر می‌رسد که سازمان جهانی بهداشت درست در روزی که کارکن آزمایشگاه ایرکوتسک با علائم (احتمالی) بیماری طاعون به بیمارستان منتقل شد، اطلاعات خود درباره این بیماری را به‌روز کرده است. این ادعا در چندین پست در شبکه اجتماعی «ایکس» (توییتر سابق) مطرح شد که هر یک از آنها به دست هزاران کاربر رسید.
بررسی واقعیت توسط دویچه‌وله: گمراه‌کننده
سازمان جهانی بهداشت درست در روزی که آن کارمند آزمایشگاه روسی در بیمارستان بستری شد، اطلاعات خود درباره بیماری طاعون را به‌روز کرد، اما هیچ مدرکی وجود ندارد که این دو رویداد را به هم مرتبط کند.
به گزارش‌ها، این کارمند آزمایشگاه احتمالاً در تاریخ ۲۵ سپتامبر در معرض باکتری «یرسینیا پستیس» (عامل طاعون) قرار گرفته و چهار روز بعد، یعنی ۲۹ سپتامبر، به دلیل بروز علائم تنفسی شدید در شهر «شلخوف» به بیمارستان منتقل شد.
سازمان جهانی بهداشت در تاریخ ۲۹ سپتامبر همزمان با انتشار بیانیه‌ای خبری درباره روندهای جهانی بیماری‌های وبا، مننژیت و طاعون، اطلاعات خود درباره بیماری طاعون را به‌روزرسانی کرد. این به‌روزرسانی بخشی از یک چرخه گسترده‌تر در انتشار اطلاعات سازمان جهانی بهداشت در زمینه بیماری‌های عفونی بود.
در این گزارش، داده‌های مربوط به نظارت جهانی در سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ لحاظ شده است و آمده که یافته‌های این اطلاعات در جدیدترین شماره «گزارش هفتگی اپیدمیولوژیک» که در تاریخ ۲۵ سپتامبر منتشر شد، لحاظ گردیده است.
پس بنابراین، به نظر می‌رسد هم‌زمانی این دو رویداد صرفاً تصادفی باشد. نسخه پیشین اطلاعات فنی سازمان جهانی بهداشت درباره بیماری طاعون که به صورت شماره آرشیوی موجود است، تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۲۲ را نشان می‌دهد.
حساب کاربری که این ادعا را منتشر کرد، در ماه اکتبر نام خود را به عنوانی تغییر داده که به جا می‌آورد اخبار را به‌صورت زنده از ایرکوتسک گزارش می‌دهد. در توضیحات پروفایل این حساب آمده است که هدف آن ارائه «اطلاعات به‌روز و معتبر درباره نشت آزمایشگاهی در ایرکوتسک» و «آخرین اخبار به محض وقوع و به‌صورت زنده» است. با این حال، اطلاعات پروفایل نشان می‌دهد که این حساب در ماه مه تأسیس شده و در استرالیا مستقر می‌باشد.
چنین حساب‌هایی می‌توانند به سرعت در جریان خبرهای فوری ظاهر شوند و با ارائه اطلاعات نادرست خود را به عنوان منابع محلی یا متخصص معرف کنند.
ویدئویی قدیمی که نادرست به ادعاهای اخیر درباره شیوع طاعون در روسیه منسوب شده است
ادعا: به دنبال انتشار اخبار مربوط به طاعون، برخی ویدیوهای قدیمی دوباره با تغییر کاربری منتشر می‌شوند که این عمل به گسترش اطلاعات غلط کمک می‌کند. در یکی از این ویدیوها که در شبکه اجتماعی ایکس به اشتراک گذاشته شده، کاربری ادعا کرده که طاعون به سایر نقاط روسیه گسترش یافته است.
متن روسی موجود در این ویدیو اینگونه است: «طاعون در سراسر روسیه شیوع پیدا کرده است.»
بررسی واقعیت توسط دویچه‌وله: گمراه‌کننده
این ویدیو قدیمی است و هیچ ارتباطی به تحولات جاری در ایرکوتسک ندارد. جستجوی معکوس تصویر نشان می‌دهد که این ویدیو برای اولین بار در تاریخ ۳۱ اوت منتشر شده و ادعا شده که مربوط به جمهوری کاباردینو-بالکاریای روسیه است؛ مقصدی گردشگری که تقریباً ۶۰۰۰ کیلومتر با ایرکوتسک فاصله دارد.
این ویدیوی قدیمی در اینستاگرام بیش از ۱.۷ میلیون بار مشاهده شده است. این ویدیو همچنین در تلگرام به اشتراک گذاشته شده است.
خبرگزاری روسی «تاس» در تاریخ ۳۱ اوت گزارش داد که عامل بیماری طاعون در سنجاب‌های محلی شناسایی شده و به همین دلیل آن منطقه به روی گردشگران بسته شده است.
در این ویدیو، صدای شخصی که به زبان روسی صحبت می‌کند شنیده می‌شود که می‌گوید: اینجا در محل خروجی از جاده آسفالت به سمت «سربریانی ایستوچنیک» است.
سربریانی ایستوچنیک یا «چشمه نقره‌ای» چشمه‌ای است که در منطقه «جیلی-سو» واقع در جمهوری «کاباردینو-بالکاریا» قرار دارد.
وضعیت در منطقه ایرکوتسک همچنان تحت بررسی است و هیچ گزارش تأییدشده‌ای مبنی بر شیوع طاعون در روسیه وجود ندارد. مقامات بهداشتی پس از فوت آن کارمند آزمایشگاه، تدابیر احتیاطی را به مرحله اجرا گذاشته و اعلام شده است که مراحل آزمایش در حال انجام است.
جزئیاتی از سوی کارشناس سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در واکنش به این اخبار و ادعاها اعلام کرد که در پی انتشار گزارش‌هایی مبنی بر احتمال مرگ یک کارمند آزمایشگاه به دلیل ابتلا به طاعون ریوی در منطقه «ایرکوتسکِ» سیبری در روسیه، شرایط را به دقت زیر نظر دارد.
«کریستین لیندمایر»، سخنگوی سازمان جهانی بهداشت، در یک کنفرانس خبری در ژنو عنوان کرد که مقامات روسیه به درخواست سازمان جهانی بهداشت برای ارائه اطلاعات پاسخ داده و بیانیه قبلی مبنی بر اینکه مسکو هنوز پاسخی رسمی در خصوص «مقررات بین‌المللی بهداشت» (IHR) ارائه نکرده، به‌روزرسانی شده است.
بر اساس اطلاعات ارائه شده توسط مقامات روسی، پس از شناسایی یک مورد ذات‌الریه حاصل از عفونت اکتسابی در جامعه (غیربیمارستانی) در یکی از کارکنان «مؤسسه تحقیقات علمی ضد طاعون سیبری و خاور دور» در ایرکوتسک، یک بررسی اپیدمیولوژیک انجام شد.
لیندمایر در حال خواندن متن پاسخ روسیه اظهار داشت که این بیماری ابتدا به صورت یک عفونت حاد ویروسی دستگاه تنفسی ظاهر گردیده است.
وی ادامه داد: طبق نتایج تست‌ها، هیچ نوع عامل بیماری‌زای مرتبط با بیماری‌های عفونی خطرناک در میان افرادی که با بیمار در تماس بودند شناسایی نشده است.
سازمان جهانی بهداشت در تاریخ ۳ اکتبر با مقامات روسیه تماس گرفته و در خواست اطلاعات کرده و پیشنهاد همکاری و پشتیبانی نیز ارائه داده است.
به نقل از آناتولی، لیندمایر تصریح کرد: بر اساس گزارش‌های غیررسمی، به نظر می‌رسد خطر تهدیدکننده سلامت عمومی برای عموم مردم پایین باشد.
ارزیابی اولیه سطح خطر را برای ایرکوتسک «متوسط تا پایین»، برای کل روسیه «پایین» و برای منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت «بسیار پایین» تعیین کرده است.
انتهای پیام