شکاف طبقاتی در صحن دانشگاه ؛ پیامدهای یک تصمیم رفاهی برای دانشجویان

ساعت ۲۴- یک عضو هیئت علمی گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران با هشدار نسبت به پیامدهای اجتماعی اجرای طرح آزادسازی یارانه غذا و خدمات دانشجویی، گفت: اگرچه این طرح می‌تواند به صرفه‌جویی و افزایش قدرت انتخاب دانشجویان منجر شود، اما در صورت کاهش تعهدات رفاهی دولت و نبود یک «کف خدمات» یکسان برای همه دانشجویان، احتمال افزایش شکاف طبقاتی و تهدید عدالت آموزشی وجود دارد.

«موسی عنبری» عضو هیئت علمی گروه آموزشی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران و مدیرکل سابق کوی دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا درباره اجرای طرح جدید وزارت علوم برای واریز مستقیم یارانه غذا به کیف پول دانشجویان و تاثیر آن بر کیفیت خدمات رفاهی و عدالت آموزشی اظهار کرد: طی چند سال اخیر، بحث آزادسازی خدمات دانشجویی از سوی دولت و سازمان‌های ذی‌ربط، از جمله سازمان امور دانشجویان، با دو اولویت اصلی شامل «صرفه‌جویی در هزینه‌ها» و «پاسخ‌گویی به تنوع ذائقه‌های دانشجویی» در دستور کار قرار گرفته است.

وی با بیان اینکه شاید تصور اولیه این باشد که هدف اصلی از این طرح، کاهش بار مالی دولت و واگذاری هزینه‌ها به دانشجو است، افزود: اگرچه این هدف تا حدودی ممکن است وجود داشته باشد، اما تمام ماجرا نیست. در حوزه ارائه خدمات دولتی، به دلیل تنوع خدمات گیرندگان و تفاوت در ذائقه، سطح مالی و انتظارات آنان، ارزیابی آن‌ها از دریافت این خدمات نیز متفاوت است. گروهی از آن‌ها خدمات را ضعیف، گروهی مناسب و عده‌ای نسبت به آن بی‌تفاوت هستند.

عنبری ادامه داد: دانشجویان بسته به بضاعت، توانایی و انتظارات خود، خدمات تغذیه و خوابگاهی را ارزیابی می‌کنند. برخی مطالبه کیفیت بالاتر دارند و حتی حاضرند در هزینه‌ها مشارکت کنند، در حالی که گروهی دیگر چنین مطالبه‌ای ندارند و سطح موجود را می‌پذیرند. حال وقتی که چنین تفاوت نظراتی از سوی دانشجویان در پذیرش خدمات دانشجویی وجود دارد، بنابراین، اولویت اصلی این طرح، تنها رها شدن دولت از زیر بار هزینه‌ها نیست، بلکه هدف دیگر ایجاد فضا برای انتخاب‌های متنوع‌تر متناسب با توان و سلیقه دانشجو است.

عنبری با تاکید بر اینکه جزئیات دقیق و قانونی این طرح را در اختیار ندارد، گفت: از آنجا که این طرح هنوز در عمل پیاده نشده، لازم است حتماً یک سال به‌صورت پایلوت و آزمایشی اجرا شود تا نقاط قوت و ضعف آن احصا گردد و سپس برای تداوم یا توقف آن تصمیم‌گیری شود.

دانشجویان باید بدانند صرفه‌جویی حاصل از آزادسازی یارانه‌ها کجا هزینه می‌شود وی اضافه کرد: اگر این روند معقول پیش برود، ضمن ایجاد تعادل و صرفه‌جویی، وظایف دولت نیز مشخص‌تر خواهد شد. با این حال، اگر چنین طرحی اجرایی شود، مطالبه منطقی دانشجویان این خواهد بود که بدانند هزینه‌های صرفه‌جویی شده در کجا خرج می‌شود؛ آیا صرف خود دانشجویان می‌شود یا در جای دیگری هزینه خواهد شد؟

او افزود: البته من فکر می‌کنم که اکثریت دانشجویان با این نوع طرح‌های آزادسازی موافق نباشند؛ یعنی آزاد ساختن یارانه‌ها را به معنای از بین بردن مسئولیت دولت تلقی بکنند و با آن مخالف باشند. اما اگر دولت اصرار بر اجرای این طرح داشته باشد و در ابتدا با ارائه یارانه مناسب کار شروع بشود، شاید مخالفت‌ها کم شود.

مدیرکل سابق کوی دانشگاه تهران در خصوص پیامدهای اجتماعی این طرح هشدار داد و گفت: مشکل این موضوع این است که تا حدودی فاصله طبقاتی را در حوزه دانشجویی افزایش خواهد داد. باید به صورتی معقول این کار دنبال شود تا شکاف طبقاتی یا فاصله طبقاتی فاحش را در بین دانشجویان ایجاد نکند؛ یعنی به گونه‌ای باشد که یک دانشجو صرف اینکه صاحب امکانات و تمکن مالی است، نتواند نسبت به دانشجوی دیگر شرایط بهتری داشته باشد.

هشدار درباره اثرات روانی آزادسازی خدمات دانشجویی عنبری ادامه داد: در همه جای دنیا تلاش می‌شود افراد در فضاهای عمومی و مشترک تا حد ممکن به هم شبیه باشند تا شکاف طبقاتی کمتر دیده شود. حتی به لحاظ فرم ظاهری و لباس، افراد به هم نزدیک می‌شوند برای اینکه آن شکاف‌های طبقاتی در پوشش از بین برود. اگر این تنوع و این تفاوت بین افراد ایجاد بشود، به نظرم پیامد مثبتی نخواهد داشت و میزان انتقاد را افزایش خواهد داد و حتی به لحاظ روحی و روانی روی دانشجویان اثر منفی خواهد داشت و نارضایتی را در بین بخشی از گروه‌ها افزایش خواهد داد.

او افزود: بنابراین به لحاظ پیامد اجتماعی، باید به این نکته توجه کرد که این نوع آزادسازی باید در یک سطح مشخص مثل سطحی به نام «کف خدمات» تعریف شود که برای همه یکسان باشد و در کنار آن، سطوح متنوعی برای کسانی که تمکن مالی دارند، ایجاد شود. اگر این طرح شکاف طبقاتی را علنی کند، طرحی ناموفق خواهد بود.

عنبری تاکید کرد: اما برای افزایش صرفه‌جویی و ایجاد قدرت انتخاب در بین دانشجویان، چاره‌ای غیر از پذیرش این نوع طرح‌ها نیست. دولت نیز در این حوزه باید مسئولیت‌های خودش را تقریباً معین و مشخص کند. این طرح را در سال اول باید به صورت نسبتاً مقدماتی و آزمایشی به پیش برد و بعد سالانه با توجه به ایجاد ظرفیت و کمک‌ها و مشارکت دانشجویی، آن را افزایش داد.

او ادامه داد: شرط اول طرح آزادسازی تغذیه و خدمات دانشجویی، مشارکت دانشجویی است. اگر دانشجویان در این طرح مشارکت نکنند، شکست خواهد خورد و پیامدهای نامناسبی خواهد داشت.

آزادسازی خدمات دانشجویی لزوماً نامطلوب نیست؛ باید سطح مشترک خدمات برای همه تضمین شود وی با بیان اینکه هدف این طرح، آزادسازی تدریجی خدمات دانشجویی است، گفت: این روند از گذشته آغاز شده و اکنون نیز در حال پیگیری است و لزوماً نمی‌توان آن را طرحی نامطلوب دانست؛ چراکه ممکن است اجرای چنین طرح‌هایی به ارتقای کیفیت خدمات منجر شود. با این حال، ضروری است همواره سطحی مشترک از خدمات عمومی برای تمامی دانشجویان تعریف و تضمین شود تا از ایجاد شکاف و جدایی میان آنان و بروز پیامدهای منفی ناشی از آن جلوگیری شود.

عنبری افزود: به نظر می‌رسد دانشجویان در شرایط کنونی انتظار بالایی از دولت در حوزه خدمات رفاهی ندارند، اما خواستار حفظ حداقل امکاناتی هستند که برای ادامه فعالیت‌های آموزشی و دانشجویی آنان ضروری است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با اشاره به وضعیت خدمات در دانشگاه‌های غیردولتی اظهار کرد: خدمات دانشجویی در دانشگاه‌هایی مانند پیام‌نور و دانشگاه آزاد به‌طور کامل آزاد است و به نظر می‌رسد دانشگاه‌های دولتی نیز درصددند آزادسازی خدمات را به الگویی مشابه این دانشگاه‌ها پیش ببرند؛ دانشگاه‌هایی که دانشجویان آن‌ها از بسیاری از خدمات و امکانات رفاهی دانشجویی برخوردار نیستند.

وی تاکید کرد: با این حال، باید اصل رایگان بودن آموزش برای دانشجویان مورد توجه جدی قرار گیرد تا این اصل محوری قانون اساسی رعایت شود؛ زیرا آموزش را باید نوعی سرمایه‌گذاری تلقی کرد.

عنبری در پایان هشدار داد: اگر ارائه خدمات رفاهی دانشجویی از دایره وظایف دولت خارج یا تعهدات دولت در این زمینه کاهش داده شود، ممکن است آموزش در کشور به سمت طبقاتی شدن حرکت کند؛ روندی که پیامد مطلوبی نخواهد داشت و در نهایت، عدالت آموزشی را زیر سوال خواهد برد.