حذف سوختهای فسیلی از نسخه دوم پیشنویس COP31؛ افزایش تنشها در روزهای پایانی مذاکرات
طبق گزارش ایسنا و مطابق با اعلام سازمان حفاظت محیط زیست، در نسخه اولیه پیشنویس که روز دوشنبه منتشر شد، دو نقطه به موضوع گذار از سوختهای فسیلی و تسریع در اقدامات برای محدود کردن مصرف این منابع انرژی اشاره شده بود؛ اما نسخه دوم، بهطور کامل این عبارات را حذف کرده است. این تغییر در شرایطی اتفاق افتاده است که انتقال از سوختهای فسیلی، پس از توافق دبی در COP28، به یکی از موضوعات اساسی و در عین حال پرحاشیه مذاکرات اقلیمی تبدیل گشته است.
حذف این عبارات نمیتواند تنها یک اصلاح در ساختار یا کاهش حجم متن مذاکراتی تلقی شود؛ بلکه این تغییر نشانهای از تفرقه سیاسی و اقتصادی میان کشورها در مورد سرعت گذار انرژی، مسئولیت کاهش انتشار و نحوه تقسیم هزینههای مرتبط با تغییر اقلیم است. در یک طرف، کشورهای مستعد آسیبپذیری اقلیمی و دولتهای جزیرهای بر لزوم تعیین تکلیف شفاف در مورد سوختهای فسیلی پافشاری دارند و در طرف دیگر، برخی کشورهای تولیدکننده نفت و گاز با افزودن تعهدات صریحتری در این زمینه مخالف هستند.
تأکید بر هدف ۱.۵ درجه در کنار حذف سوختهای فسیلی
با اینکه اشاره به سوختهای فسیلی حذف شده، هدف محدود نگهداشتن افزایش دما در سطح ۱.۵ درجه سانتیگراد همچنان در نسخه دوم باقی مانده است. این در حالی است که حذف یکی از ارکان اصلی توافق COP28 از متن جدید، سوالاتی درباره چگونگی تحقق این هدف و میزان رعایت تعهدات کشورها در کاهش انتشار ایجاد کرده است.
در همین راستا، پیشنهاداتی برای افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهانی به ۳۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ و نیز توسعه ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر، بهبود بهرهوری انرژی و گسترش زیرساختهای ذخیرهسازی و انتقال برق در متن مورد بررسی قرار گرفته است؛ گرچه بسیاری از این پیشنهادات در قالب اهداف داوطلبانه و با توجه به شرایط ملی کشورهای مربوطه مطرح شدهاند.
تأمین مالی اقلیم؛ همچنان یکی از گرههای اصلی مذاکرات
در کنار مسأله سوختهای فسیلی، تأمین مالی اقلیم یکی از مهمترین محورهای اختلافی در مذاکرات است. کشورهایی در حال توسعه بر لزوم اجرای تعهدات مالی کشورهای توسعهیافته و فراهم کردن دسترسی قابلپیشبینی به منابع لازم برای کاهش انتشار و سازگاری تأکید دارند؛ در مقابل، گروهی از کشورهای توسعهیافته خواهان استفاده از منابع متنوعتر از جمله سرمایهگذاری بخش خصوصی هستند.
در مذاکرات مربوط به صندوق پاسخ به خسارت و زیان نیز فاصله میان تعهدات اعلامشده و منابع مالی واقعی پرداختشده به یکی از موضوعات مورد اختلاف تبدیل شده است. کشورهای مستعد آسیبپذیری خواستار شفافیت بیشتر درباره منابع اختصاصیافته و تسهیل دسترسی به حمایتهای مالی هستند.
اختلاف بر سر کاهش انتشار و حاکمیت ملی کشورها
برنامه کاری کاهش انتشار نیز از دیگر محورهای چالشبرانگیز در مذاکرات به شمار میرود. گروه کشورهای در حال توسعه همفکر، گروه آفریقا و گروه عربی به ضرورت رعایت اصل «مسئولیتهای مشترک اما متفاوت و قابلیتهای مربوطه» و توجه به شرایط ویژه کشورهای مختلف تأکید دارند و با تبدیل این برنامه به سازوکاری تحمیلی یا مشخصکننده تعهدات جدید به شدت مخالفاند.
در مقابل، اتحادیه اروپا، بریتانیا و برخی دیگر از طرفهای مذاکرهکننده به دنبال گسترش دامنه برنامه کاری و تقویت ارتباط آن با یافتههای علمی و مسیرهای جهانی کاهش انتشار هستند. این اختلاف بار دیگر نمایانگر آن است که مناقشههای مرتبط با سیاستهای اقلیمی نهتنها به در میزان کاهش انتشار محدود نمیشود و موضوعاتی مانند مسئولیت تاریخی، عدالت اقلیمی، حاکمیت ملی و توزیع هزینههای گذار نیز در آن تأثیرگذار هستند.
سازگاری، خسارت و زیان و بازار کربن در انتظار توافق
در حیطه سازگاری با تغییر اقلیم نیز مذاکرات مربوط به برنامههای ملی سازگاری (NAPs) با چالشهایی روبرو بوده و برخی کشورها خواستار انتقال ادامه بررسیها به نشستهای آتی نهادهای فرعی شدهاند. همچنین در خصوص سازوکار ماده ۶.۴ توافق پاریس، موضوعاتی از قبیل روششناسی محاسبه کاهش انتشار، نظارت بر اعتبارات کربنی و نحوه هدایت نهاد ناظر کماکان مباحث بحثبرانگیزی به شمار میرود.
به علاوه، موضوعات مربوط به سلامت و تغییر اقلیم، حفاظت از اقیانوسها، تابآوری در مناطق کوهستانی و ارتقاء شبکههای پایش اقلیمی نیز در پیشنویس سیاستهای اتخاذ شده توجه قرار گرفتهاند؛ مسائلی که میتوانند به زمینهسازی برای توسعه همکاریهای علمی و منطقهای در سالهای آینده منجر گردند.
آنتالیا در واپسین ساعات تصمیمگیری؛ آزمون دشوار اجماع جهانی
گزارشهای مذاکراتی مؤسسه بینالمللی توسعه پایدار (IISD) از ادامه تنشها در حوزههای کاهش انتشار، تأمین مالی، سازگاری و سازوکارهای اجرایی توافق پاریس حکایت دارد. اگرچه در برخی زمینهها پیشرفتهایی به دست آمده، بخشی از پروندههای سیاسی و مالی همچنان نیازمند تصمیمگیری است.
اکنون و در آستانه پایان رسمی COP31، بزرگترین چالش ریاست اجلاس دستیابی به توافقی است که بتواند رضایت یک دامنه وسیع از کشورها را جلب کند و در عین حال از کاهش تعهدات و اهداف اقلیمی جلوگیری نماید.
حذف سوختهای فسیلی از نسخه دوم پیشنویس، نشانهای واضح از دشواری دستیابی به چنین توافقی به شمار میرود. با این حال، متن منتشر شده همچنان در مرحله پیشنهاد و غیرنهایی است و تا زمان تصویب تصمیم نهایی، امکان تغییر آن وجود دارد.
نتیجه مذاکرات آنتالیا مشخص خواهد کرد که جامعه جهانی تا چه حد قادر است میان ملاحظات اقتصادی و سیاسی کشورها و از سوی دیگر، ضروریات علمی و زیستمحیطی برای مقابله با تغییر اقلیم، توازنی برقرار سازد.
انتهای پیام