کشف نوشتهسنگی ساسانی که به مراسم تاریخی تیرگان در فارس اشاره دارد
همشهری آنلاین: این کتیبهای که در دسترس قرار گرفته، ممکن است به عنوان یک مدرک تاریخی از ارتباط جشنهای تیرگان با روز باد در ایران باستان به شمار آید؛ جشنی که مراسم آن شامل آبپاشی و درخواست باران تا بستن ریسهای هفترنگ به دور مچ دست بوده است.
بر اساس گزارش همشهری آنلاین، ابوالحسن اتابکی، باستانشناس و پژوهشگر تاریخ، از کشف سنگنوشتهای مشابه متعلق به دوره ساسانی در استان فارس خبر داده است که در متن مختصر آن، به طور همزمان نام دو زمان مقدس «ماه تیر» و «روز باد» ذکر شده است. این عبارت، شواهد با اهمیت تاریخی را درباره برگزاری و ارتباط جشنهای تیرگان در دوران ساسانی به تصویر میکشد.
اتابکی در تشریح اهمیت این کشف افزود: جشن تیرگان در روز تیر از ماه تیر جشن گرفته میشده و در مراسم کهن زرتشتی، روز دهم پس از آن، یعنی روز باد، به پایان برخی رسومات این جشن مرتبط بوده است. یکی از شناختهشدهترین آداب، بستن ریسهای آیینی به گردن است که در میان زرتشتیان ایران به نام «تیر و باد» یا «تیر و واز» معروف است.
این باستانشناس بیان کرد: طبق روایت فارسی «هرمزدیار فرامرز»، در روز تیر از ماه تیر، موبدان نوشتاری آیینی تهیه نموده و آن را به دست بهدینان میبستند تا در روز گوواد (باد) آن را بگشایند و به آب بیفکنند. این آداب با دور کردن ناپسندها و بدحالیها مرتبط بوده است. همچنین در گزارشهای زندهیادان «شاپور شهبازی» و «اردشیر آذرگشنسب»، به ریسهای شامل هفت رشته ابریشمی رنگارنگ و نازک اشاره شده که در روز تیر (13 تیر زرتشتی -10 تیر خورشیدی) به مچ دست بسته میشد و در روز باد (22 تیر زرتشتی- 19 تیر خورشیدی)، آن را گشوده و به آب جاری یا باد واگذار میکردند.
برخی از روایتهای محلی حاکی از آن است که در زمان گشودن این ریسه، آرزوها و خواستهها از طریق خواندن اشعاری آیینی بیان میشد:
«تیر برو، باد بیا / غم برو، شادی بیا
محنت برو، روزی بیا / خوشه مرواری بیا»
اتابکی همچنین خاطرنشان ساخت: «آبپاشی» و «پاشیدن آب» از دیگر آداب شناختهشده تیرگان بوده که با بارانخواهی، فراوانی آب و آرزوی سلامتی گره خورده است.
قصه «آرش کمانگیر» و پرتاب تیر به منظور تعیین مرز ایران و توران نیز از روایات مهمی است که در روزگار امروز، جایگاه ویژهای در بازگویی این جشن پیدا کرده است. همچنین در برخی مراسم زرتشتی در کرمان و بم، اصطلاح «نخ تیرو» به رشته آیینی این مناسبت در خاطرات و گزارشهای محلی مشاهده میشود.
مجموع این روایتها نشاندهنده آن است که تیرگان نهتنها جشنی برای شادمانی و خوشحالی بوده، بلکه مجموعهای از آداب مربوط به آب، باد، بارانخواهی، زدودن ناپسندها و آرزوی سلامتی و فراوانی را در بر میگرفته است.
علاوه بر این، اهمیت سنگنوشته جدید از استان فارس در آن است که اکنون با یک مدرک باستانشناسی، سنگنوشته از جنس سنگ و میراث مکتوبی از دوران ساسانی روبهرو هستیم که دیگر نیازی به استناد به روایتهای شفاهی نیست. این نمونه تاریخی که شامل نام «ماه تیر» و «روز باد» و همچنین یکی از «بزرگترین جشنهای ایران باستان» است، در یک عبارت مختصر به خط پهلوی کتبی از دوره ساسانی کنار هم قرار گرفته است.
خوانش و ترجمهای که اتابکی از این سنگنوشته ارائه نموده به شرح زیر است:
BYRH TYL W YWM WʾT حرفنویسی
māh Tīr ud rōz Wād آوانویسی
ترجمه: «ماه تیر و روز باد»
این عبارت کوتاه از نظر شناخت تقویم و آیینهای ایران باستان بسیار حائز اهمیت است و میتواند در مطالعه پیشینه تاریخی رابطه میان جشن تیرگان و آیین روز باد، دارای ارزش و اهمیت باشد. کشف این سنگنوشته، علاوه بر ارزش آن در تحقیقات کتیبهشناسی دوره ساسانی، به بررسی ریشههای تاریخی برخی آیینهایی که آثار آنها هنوز هم در میان زرتشتیان و مردم ایران محفوظ است، کمک میکند.