نقش منطقه گرایی در سیاست خارجی ایران
محمدرضا ستاری
موقعیت ویژه و خاص ایران در سه بعد سرزمینی، جغرافیا و عوامل انسانی در خاورمیانه سبب شده است که به همراه تحولات منطقه ای و بین المللی مانند فروپاشی شوروی، ۱۱ سپتامبر، حمله آمریکا به عراق و افغانستان و تحولات بیداری اسلامی، سیاست خارجی ایران تحت تاثیر عوامل و مسائل مرتبط با منطقه گرایی قرار بگیرد. به همین دلیل دیدگاه های غالب در ایران در حوزه سیاست خارجی متمرکز بر منطقه گرایی است. حضور فعال ایران در مسائل منطقه ای، ضمن تثبیت نقش های سیاسی، امنیتی و اقتصادی در منطقه، می تواند به دلیل اهمیت ویژه خاورمیانه در نظام بین الملل، باعث ارتقای اهمیت و نقش استراتژیک کشور در صحنه بین الملل باشد.
یکی از عوامل مهم برای ایران قرار گرفتن در قلب ۵ منطقه مهم جهان است، در حالیکه به هیچکدام از این مناطق تعلق ندارد. به عنوان نمونه ایران در همسایگی و همجواری دنیای عرب قرار دارد اما کشوری عربی محسوب نمی شود، همچنین ایران با قرار گرفتن در همسایگی ترکیه و آذربایجان و داشتن درصد زیادی از جمعیت آذری زبان ، کشوری است که فرهنگ ترکی ندارد، و یا نزدیکی ایران به شبه قاره هند و آسیای مرکزی که عملا به هیچکدام از این مناطق تعلق ندارد، ولی باید خاطر نشان کرد که تمام این مناطق در نهایت به ایران ختم می شوندکه می توانند کشور را به عنوان محل انتقال و اتصال این مناطق به یکدیگر تبدیل کند، که باید توجه داشت که این نقل و انتقال صرف کالا و مسافر نیست بلکه شامل فرهنگ نیز می شود.
با توجه به اهمیت غیر قابل انکار ایران در منطقه و موقعیت ویژه ای که کشور در بازی های منطقه ای ایفا می کند، برخی از کشورها در تلاش اند که این نقش را تضعیف کنند، که این مسئله را می توان در شورای همکاری خلیج فارس به وضوح مشاهده کرد.در این میان و با توجه به مسائل ذکر شده کشور در میان چند موج استراتژیک قرار گرفته است. اولین موج فروپاشی شوروی بود. از زمان شکست کشور در دو جنگ با روسیه، ایران عملا به لحاظ استراتژیک تحت کنترل روس ها قرار داشت، تا این که بعد از فروپاشی شوروی به لحاظ ژئوپلیتیکی فضایی برای ایران باز شد که باعث ارتقا موقعیت منطقه ای کشور شد و این قدرت نامتقارن شوروی در مقابل ایران بعد از فروپاشی شوروی درست به حالتی عکس میان ایران ، آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان تبدیل شد، به طوریکه امروزه قدرت ایران در مقابل این کشور ها نامتقارن شده است و آنها از لحاظ قدرت و وسعت در وضعیت برابری با ایران قرار ندارند و این خود گویای پویایی ژئوپلیتیکی ایران است.
دومین موج مربوط به حوادث ۱۱ سپتامبر است که با توجه به شعار امروز در بغداد و فردا در تهران، عملا مشاهده شد که کشور از این موقعیت استفاده مطلوبی کرده و توانست دامنه نفوذ خود را در عراق و افغانستان گسترش داده و باعث شکست سیاست نو محافظه کاران در آمریکا شود.
موج سوم با اهمیت، تحولات سه ساله اخیر دنیای عرب و یا همان بهار عربی می باشد. این اتفاقات موج جدیدی را در منطقه ایجاد کرد که به لحاظ ژئوپلیتیکی برای ایران بسیار با اهمیت بود و عملا مصر را از صحنه رقابت در این منطقه خارج کرد. دیگر بازیگر مهم و غیر عرب منطقه که ترکیه باشد نیز به دلیل نگاه بیش از حد حزبی مسئولانش از جمله در حمایت از اخوان المسلمین و موضع گیری های تند در قبال سوریه به شدت به سیاست خارجی این کشور درمنطقه آسیب زد. اما در این میان ایران با وجود مشکلات ناشی از تحریم ها و همچنین فشارهای منطقه ای که نمونه آن ائتلاف سازی عربستان علیه کشور بود، توانست با توجه به ساختار سیاسی به موقعیت مناسبی در منطقه دست یابد.
موج چهارم این تحولات منطقه ای مذاکرات هسته ای ایران و کشورهای ۵+۱ است، که با توجه به تلاش های رژیم صهیونیستی در پروژه ایران هراسی ، اکنون کشورهای ۵+۱ غنی سازی ایران را پذیرفته اند و این امر از لحاظ منطقه ای برای کشور بسیار حائز اهمیت است، چرا که به لحاظ استراتژیک این امر به پذیرش قدرت منطقه ای ایران قلمداد شده است و به نوعی می توان به شکست پروژه ایران هراسی و شیعه هراسی پی برد، زیرا خود نتانیاهو در صحبت های اخیرش از بی تفاوتی دنیا نسبت به برنامه هسته ای ایران اعلام نارضایتی کرده است. از این رو است که می توان گفت که رفتار ایران در مقابل این امواج رویکردی حرفه ای بوده است که این رویکرد چیزی جزء حاصل تلاش های جمعی در سطح ملی نیست، که باعث به وجود آمدن اعتبار و احترام بین المللی و منطقه ای برای کشور شده است، که نمونه اخیر آن پیش قدم شدن کشورهای برزگ برای همکاری با ایران در مبارزه علیه داعش است.
برگرفته از سخنرانی دکتر کاظم سجادپور در مرکز پژوهش های مجلس
یکی از عوامل مهم برای ایران قرار گرفتن در قلب ۵ منطقه مهم جهان است، در حالیکه به هیچکدام از این مناطق تعلق ندارد. به عنوان نمونه ایران در همسایگی و همجواری دنیای عرب قرار دارد اما کشوری عربی محسوب نمی شود، همچنین ایران با قرار گرفتن در همسایگی ترکیه و آذربایجان و داشتن درصد زیادی از جمعیت آذری زبان ، کشوری است که فرهنگ ترکی ندارد، و یا نزدیکی ایران به شبه قاره هند و آسیای مرکزی که عملا به هیچکدام از این مناطق تعلق ندارد، ولی باید خاطر نشان کرد که تمام این مناطق در نهایت به ایران ختم می شوندکه می توانند کشور را به عنوان محل انتقال و اتصال این مناطق به یکدیگر تبدیل کند، که باید توجه داشت که این نقل و انتقال صرف کالا و مسافر نیست بلکه شامل فرهنگ نیز می شود.
با توجه به اهمیت غیر قابل انکار ایران در منطقه و موقعیت ویژه ای که کشور در بازی های منطقه ای ایفا می کند، برخی از کشورها در تلاش اند که این نقش را تضعیف کنند، که این مسئله را می توان در شورای همکاری خلیج فارس به وضوح مشاهده کرد.در این میان و با توجه به مسائل ذکر شده کشور در میان چند موج استراتژیک قرار گرفته است. اولین موج فروپاشی شوروی بود. از زمان شکست کشور در دو جنگ با روسیه، ایران عملا به لحاظ استراتژیک تحت کنترل روس ها قرار داشت، تا این که بعد از فروپاشی شوروی به لحاظ ژئوپلیتیکی فضایی برای ایران باز شد که باعث ارتقا موقعیت منطقه ای کشور شد و این قدرت نامتقارن شوروی در مقابل ایران بعد از فروپاشی شوروی درست به حالتی عکس میان ایران ، آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان تبدیل شد، به طوریکه امروزه قدرت ایران در مقابل این کشور ها نامتقارن شده است و آنها از لحاظ قدرت و وسعت در وضعیت برابری با ایران قرار ندارند و این خود گویای پویایی ژئوپلیتیکی ایران است.
دومین موج مربوط به حوادث ۱۱ سپتامبر است که با توجه به شعار امروز در بغداد و فردا در تهران، عملا مشاهده شد که کشور از این موقعیت استفاده مطلوبی کرده و توانست دامنه نفوذ خود را در عراق و افغانستان گسترش داده و باعث شکست سیاست نو محافظه کاران در آمریکا شود.
موج سوم با اهمیت، تحولات سه ساله اخیر دنیای عرب و یا همان بهار عربی می باشد. این اتفاقات موج جدیدی را در منطقه ایجاد کرد که به لحاظ ژئوپلیتیکی برای ایران بسیار با اهمیت بود و عملا مصر را از صحنه رقابت در این منطقه خارج کرد. دیگر بازیگر مهم و غیر عرب منطقه که ترکیه باشد نیز به دلیل نگاه بیش از حد حزبی مسئولانش از جمله در حمایت از اخوان المسلمین و موضع گیری های تند در قبال سوریه به شدت به سیاست خارجی این کشور درمنطقه آسیب زد. اما در این میان ایران با وجود مشکلات ناشی از تحریم ها و همچنین فشارهای منطقه ای که نمونه آن ائتلاف سازی عربستان علیه کشور بود، توانست با توجه به ساختار سیاسی به موقعیت مناسبی در منطقه دست یابد.
موج چهارم این تحولات منطقه ای مذاکرات هسته ای ایران و کشورهای ۵+۱ است، که با توجه به تلاش های رژیم صهیونیستی در پروژه ایران هراسی ، اکنون کشورهای ۵+۱ غنی سازی ایران را پذیرفته اند و این امر از لحاظ منطقه ای برای کشور بسیار حائز اهمیت است، چرا که به لحاظ استراتژیک این امر به پذیرش قدرت منطقه ای ایران قلمداد شده است و به نوعی می توان به شکست پروژه ایران هراسی و شیعه هراسی پی برد، زیرا خود نتانیاهو در صحبت های اخیرش از بی تفاوتی دنیا نسبت به برنامه هسته ای ایران اعلام نارضایتی کرده است. از این رو است که می توان گفت که رفتار ایران در مقابل این امواج رویکردی حرفه ای بوده است که این رویکرد چیزی جزء حاصل تلاش های جمعی در سطح ملی نیست، که باعث به وجود آمدن اعتبار و احترام بین المللی و منطقه ای برای کشور شده است، که نمونه اخیر آن پیش قدم شدن کشورهای برزگ برای همکاری با ایران در مبارزه علیه داعش است.
برگرفته از سخنرانی دکتر کاظم سجادپور در مرکز پژوهش های مجلس
