سه برنامه آمریکا برای ایران در آینده نزدیک
در سوی دیگر ماجرا، توافقات عادیسازی روابط میان ایران و عربستان و برخی دیگر از کشورهای خاورمیانه نظیر مصر و بحرین نیز توجه آمریکا و اروپا را به خود جلب کرده است. بهخصوص اینکه چین، به عنوان میانجی در این توافقات نقش جدیدی ایفا کرده و جای پای خود را در معادلات سیاسی خاورمیانه باز کرده است. مسلم است که این توافقات فضای تنفسی برای ایران ایجاد خواهد کرد و معادلات خاورمیانه را در فضایی خارج از رصد و کنترل آمریکا شکل خواهد داد. به نظر میرسد از دید آمریکا و اروپا، احیای برجام و لغو تحریمهای ایران در چنین شرایطی موجبات تقویت مواضع ایران در منطقه خواهد شد و این چیزی نیست که آمریکا و اروپا از آن استقبال کنند. تصویری که آمریکا و اروپا در خصوص ایران مقابل خود دارند چیزی شبیه به این است: ایران طی یک سال گذشته روابط خود را با چین و روسیه (که اولی رقیب اصلی آمریکا محسوب میشود و دومی کشوری است که آمریکا و اروپا با آن در جنگ هستند) گسترش داده است. ایران در سوی دیگر ماجرا روابط خود را با کشورهای حاشیه خلیجفارس و بهخصوص عربستان سعودی عادیسازی کرده است. در عین حال تهران همچنان به غنیسازی 60 درصدی ادامه میدهد. بنابراین در چنین شرایطی احیای برجام میتواند پاس گلی به ایران باشد و توازن منطقهای را به ضرر اسرائیل بر هم بزند؛ آنهم اسرائیلی که این روزها درگیر بحران داخلی و مناقشه با فلسطینیها است.
در عین حال از نظر اروپا و آمریکا استفاده از گزینه نظامی علیه ایران نیز راهکار مناسبی نیست. گزینه نظامی، بسیار پرهزینه است و اساساً مشخص هم نیست نتیجهی مدنظر را در پی داشته باشد. از این جهت است که آمریکا و اروپا همچنان از دیپلماسی در خصوص ایران سخن به میان میآورند. اما نوعی از دیپلماسی که لزوماً بهمعنای احیای برجام سال 2015 نیست. اما اگر دیپلماسی در قبال ایران به معنای احیای برجام نیست پس چه کارکردی میتواند داشته باشد؟
از این نقطه است که گزینه سوم یعنی همان مهار ایران از طرق دیپلماتیک مدنظر قرار میگیرد. دولت بایدن با نزدیک شدن به رقابتهای انتخاباتی، آماده امضای توافق احیای برجام با ایران نیست. از سوی دیگر، برجام سال 2015 به واسطه پیشرفتهای هستهای ایران دیگر آن کارکرد مدنظر آمریکا و اروپا را ندارد، چهبسا که برخی از بندهای غروبش بهزودی منقضی خواهد شد. برای مثال در اکتبر سال جاری میلادی، محدودیتهای برنامه موشکی ایران طبق برجام از میان خواهد رفت. موضوع دیگر این است که از نظر اروپا و آمریکا، احیای برجام سال 2015، لزوماً نهتنها مانع روابط نزدیک و همکاریهای دفاعی ایران و روسیه نمیشود، بلکه موجب خواهد شد دست ایران برای پیگیری سیاستهای فعلیاش بازتر شود. البته در عین حال، آمریکا و اروپا در خصوص برنامه هستهای ایران نمیتوانند بیتفاوت بمانند. بنابراین راهکار میانمدتشان ممکن است این باشد که به طرقی روند پیشرفت برنامه هستهای ایران را از طریق یک «تفاهم» کاهش دهند تا در میانمدت بتوانند راهکاری برای از میان برداشتن بنبستهای دیگر بیابند. آنچه که اکسیوس درباره هشدار آمریکا به ایران درباره غنیسازی 90 درصدی نوشته را نیز میتوان در همین راستا ارزیابی کرد. واشنگتن خواهان این است که برنامه هستهای ایران در کوتاهمدت از سطحی فراتر نرود و به شکلی در وضعیتی خاص، مهار شود. سفر بلینکن به عربستان را نیز میتوان بخش دیگری از استراتژی مهار ایران در منطقه و محدود کردن نفع ایران از عادیسازی روابط با کشورهای حاشیه خلیجفارس ارزیابی کرد.
در نهایت اینطور به نظر میرسد که راهکار مدنظر آمریکا و اروپا و تاکیدشان بر در اولویت بودن دیپلماسی، رسیدن به توافقی جدید با ایران است؛ توافقی که بتواند نگرانی دیگر این کشورها را نیز پاسخگو باشد. اما تا آن زمان، استراتژی آمریکا و اروپا، کنترل، مهار و کاهش تنش با ایران در سطحی است که اوضاع از کنترل خارج نشود. البته ایران نیز طی ماههای گذشته سعی کرده حتیالامکان از شدت فضای تنش با اروپا بکاهد. آزادی برخی زندانیان در پروژههای تبادل زندانی با برخی کشورهای اروپایی را میتوان در همین چارچوب ارزیابی کرد. اما به نظر میرسد که این میزان از تنشزدایی کافی نبوده و تناسبی با تنشزدایی ایران در منطقه نداشته است. درحالیکه در ماهها پیش کارشناسان توصیه میکردند که تنشزدایی منطقهای باید به موازات تنشزدایی با غرب انجام شود اگرنه توازن در روابط به هم خواهد خورد. حال وزن تنشزدایی ایران در منطقه از حدی فراتر رفته است، این امر موجب شده آمریکا و اروپا نگران شوند که مبادا احیای برجام در این شرایط خاص، امتیازات بیش از حدی به ایران اهدا کند.
در هر صورت به نظر میرسد که هنوز شرایط شکل گرفتن یک درک نهایی منتج به توافق، میان طرفین مهیا نیست. بنابراین نمیتوان از گفتوگوهای پنهانی و غیرمستقیم میان ایران و آمریکا و تبادل پیامها میان طرفین، پیشرفت در مذاکرات احیای برجام را مستفاد کرد.
روزنامه هم میهن
