پیامد جنگ ایران
فرارو- استفان والت، استاد روابط بینالملل دانشگاه هاروارد.
به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن پالیسی، ناکامی واشنگتن در تحقق اهداف جنگی، محدودیت توان نظامی آمریکا در حفاظت از پایگاههای خود و افزایش هزینه مداخله خارجی نشان میدهد دوران برتری مطلق قدرتهای فرامنطقهای در خاورمیانه رو به افول است.
در چنین شرایطی، کشورهای منطقه بیش از گذشته ناچار خواهند بود امنیت خود را بر اساس ظرفیتهای داخلی و ائتلافهای منطقهای تأمین کنند.
جنگ اخیر با ایران نقطه عطفی در این روند تاریخی است؛ روندی که البته پیش از آغاز درگیری نیز با شکست مداخلات نظامی آمریکا در عراق و لیبی، ناتوانی روسیه در حفظ حکومت بشار اسد و ناکامی قدرتهای منطقهای در حل بحرانهای امنیتی آغاز شده بود.
یک قرن مداخله خارجی در سرنوشت خاورمیانه
ساختار سیاسی خاورمیانه مدرن تا حد زیادی محصول مداخله قدرتهای خارجی پس از جنگ جهانی اول است. در سال ۱۹۱۹، قدرتهای پیروز جنگ با تجزیه قلمرو فروپاشیده امپراتوری عثمانی، مرزها و ساختارهای سیاسی جدیدی ایجاد کردند.
بریتانیا و فرانسه در دوره میان دو جنگ جهانی بر بخشهایی از سرزمینهایی که امروز لبنان، عراق، اسرائیل، سوریه و اردن را تشکیل میدهند، تسلط داشتند.
پس از جنگ جهانی دوم نیز نفوذ قدرتهای خارجی ادامه یافت. حمایت آمریکا در تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸ نقش مهمی داشت و واشنگتن و لندن در سال ۱۹۵۳ در سرنگونی دولت دموکراتیک محمد مصدق در ایران مشارکت کردند.
ورود اتحاد جماهیر شوروی به معادلات نظامی منطقه از طریق تسلیح مصر و سوریه نیز به تشدید رقابتهای ژئوپلیتیکی و بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ کمک کرد.
در دوران جنگ سرد، آمریکا و شوروی با حمایت از دولتهای همسو، تلاش برای سرنگونی حکومتهای مخالف و مداخلات نظامی محدود، ساختار امنیتی منطقه را تحت تأثیر قرار میدادند. حتی تلاشهای مشترک دو قدرت برای برقراری آتشبس میان اسرائیل و کشورهای عربی نیز اغلب تحت تأثیر رقابتهای گستردهتر آنها قرار میگرفت.
با پایان جنگ سرد، مداخله خارجی متوقف نشد، بلکه آمریکا به بازیگر مسلط این روند تبدیل شد. از تشکیل ائتلاف برای آزادسازی کویت در سال ۱۹۹۱ و حمایت از روند مذاکرات مادرید و اسلو تا سیاست مهار دوگانه و سرنگونی صدام حسین در سال ۲۰۰۳، واشنگتن تلاش کرد نظم سیاسی و امنیتی خاورمیانه را مطابق منافع خود بازسازی کند.
جنگ کنونی با ایران نیز از نگاه والت، آخرین مرحله از همین تلاش بلندپروازانه برای مهندسی منطقه است.
فناوریهای جدید و افزایش هزینه مداخله نظامی
یکی از مهمترین عوامل تغییر موازنه قدرت، گسترش پهپادهای ارزانقیمت اما مرگبار و موشکهای بالستیک پیشرفته است. این فناوریها هزینه مداخله نظامی قدرتهای بزرگ را افزایش داده و توانایی آنها برای حفاظت از نیروها و متحدان منطقهای را محدود کردهاند.
حملات هوایی گسترده آمریکا علیه ایران نتوانسته است به تغییر حکومت این کشور منجر شود. در مقابل، ایران توانسته است با حملات تلافیجویانه، پایگاههای آمریکا در منطقه را هدف قرار دهد و هزینه عملیاتی حضور نظامی واشنگتن را افزایش دهد.
آسیبپذیری این پایگاهها، محدودیت فعالیت ناوهای هواپیمابر در نزدیکی ایران و کاهش زمان حضور عملیاتی هواپیماهای تهاجمی، از جمله پیامدهای این تحول توصیف شده است.
هزینه بالای سامانههای رهگیر نیز مشکل دیگری برای آمریکا و متحدانش ایجاد میکند. موشکهای پاتریوت و سامانه گنبد آهنین، با وجود برخورداری از قابلیتهای دفاعی پیشرفته، در برابر حملات پرتعداد موشکی و پهپادی مصونیت کامل ندارند.
علاوه بر این، هزینه هر رهگیر معمولاً بسیار بیشتر از هزینه پهپاد یا موشکی است که برای انهدام آن به کار گرفته میشود؛ مسئلهای که در جنگهای طولانی میتواند فشار اقتصادی و لجستیکی قابلتوجهی ایجاد کند.
این شرایط تنها مداخله هوایی را دشوار نکرده، بلکه احتمال عملیات زمینی گسترده را نیز کاهش داده است. تجربه جنگ اوکراین نشان داده است که تجمع نیروهای زمینی در مقیاس بزرگ، آنها را در معرض حملات پهپادی و موشکی قرار میدهد.
از این منظر، اشغال کشوری با جمعیتی حدود ۸۰ میلیون نفر مانند ایران، با توجه به تجربه آمریکا در عراق و افغانستان، هزینهای بسیار سنگین و پیامدهایی غیرقابل پیشبینی خواهد داشت.
کاهش اهمیت انرژی خاورمیانه و عقبنشینی قدرتهای خارجی
عامل دوم در کاهش تمایل قدرتهای بزرگ به مداخله مستقیم، تغییر جایگاه انرژی خاورمیانه در اقتصاد جهانی است. اهمیت نفت منطقه از زمان بحران سال ۱۹۷۳ و تحریم نفتی کشورهای عربی بهتدریج کاهش یافته است.
گسترش تولید نفت شیل در آمریکا و تلاش جهانی برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی، وابستگی قدرتهای بزرگ به منابع انرژی خاورمیانه را کمتر کرده است.
البته این تحول به معنای بیاهمیتشدن نفت، گاز و منابعی مانند کودهای شیمیایی منطقه نیست؛ بلکه نشان میدهد ضرورت مداخله نظامی برای تضمین جریان صادرات انرژی نسبت به گذشته کاهش یافته است.
در عین حال، هزینه حفاظت از این مسیرها و مقابله با تهدیدات امنیتی افزایش پیدا کرده است. کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات نیز با درک این تغییرات، برنامههای متنوعسازی اقتصادی را دنبال میکنند؛ زیرا میدانند اتکای بلندمدت به درآمدهای نفت و گاز نمیتواند همچنان مبنای اصلی توسعه اقتصادی آنها باشد.
خاورمیانه پس از قدرتهای بزرگ؛ بازگشت سیاست موازنه قوا
در صورت کاهش حضور مستقیم قدرتهای خارجی، معادلات خاورمیانه بیش از گذشته بر اساس رقابت و موازنه میان بازیگران منطقهای شکل خواهد گرفت.
در چنین نظمی، ایدئولوژیها و اختلافات فرقهای ممکن است در مقایسه با ضرورت مهار قدرتهای مسلط، اهمیت کمتری پیدا کنند و ائتلافهای سیاسی و امنیتی متغیر جایگزین صفبندیهای ثابت شوند.
این وضعیت در عین حال میتواند فرصتهایی برای کاهش تنش میان ایران، عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس فراهم کند. حتی احتمال شکلگیری یک ساختار امنیتی منطقهای مستقل از تضمینهای قدرتهای بزرگ نیز مطرح خواهد شد.
در این میان، نقش آمریکا احتمالاً از مداخله مستقیم به موازنهگری از راه دور تغییر میکند. واشنگتن ممکن است با کاهش حضور نظامی و برقراری روابط اقتصادی و سیاسی متوازنتر با کشورهای منطقه، بهجای تکیه بر روابط ویژه با چند متحد مشخص، رویکردی مشابه چین در تعامل با خاورمیانه اتخاذ کند.
با این حال، کاهش تضمینهای امنیتی خارجی میتواند پیامد دیگری نیز داشته باشد: افزایش تمایل برخی کشورهای منطقه به دستیابی به بازدارندگی هستهای.
اگر دولتها دیگر نتوانند امنیت خود را به حمایت قدرتهای خارجی وابسته کنند، ممکن است توسعه توان هستهای را راهی برای تضمین بقای خود بدانند. چنین روندی احتمال حملات پیشگیرانه برای جلوگیری از دستیابی رقبا به سلاح هستهای را نیز افزایش خواهد داد.
در مجموع، جنگ ایران ممکن است شتابدهنده پایان دورهای باشد که در آن قدرتهای بزرگ نقش اصلی را در تعیین سرنوشت خاورمیانه ایفا میکردند.
اما کاهش مداخله خارجی الزاماً به معنای شکلگیری منطقهای باثباتتر نیست. رقابتهای جدید، ائتلافهای متغیر، احتمال گسترش رقابت هستهای و تنشهای داخلی میتوانند نظم آینده را پیچیدهتر کنند.
خاورمیانه شاید بیش از گذشته در اختیار بازیگران خود قرار گیرد، اما این استقلال به معنای پایان بحرانها نخواهد بود.