کوبا، قربانی مثلث شوم
پیش از این تایید رسمی، رسانهها از بازداشت تعدادی از معترضان، فعالان سیاسی و خبرنگاران خبر داده بودند و این اقدامات را در راستای خاموش کردن شعله آتش مخالفتها با دولت ارزیابی میکردند. اریکا گوئهوارا روزاس، از اعضای عفو بینالملل در کوبا میگوید تاکنون «دستکم 140 نفر در اعتراضات اخیر بازداشت یا مفقود شدهاند و اطلاع دقیقی از وضعیت بسیاری از آنان وجود ندارد.» به گفته او، اعتراضات اخیر یکی از گستردهترین اعتراضات دهههای اخیر در کوبا بوده و در 48 شهر و روستا از جمله هاوانا، پایتخت این کشور، تظاهراتها جریان داشته است.کوبا از زمان آغاز همهگیری کرونا درگیر کمبود شدید مواد غذایی و داروست؛ به گونهای که مردم برای تهیه سادهترین نیازهای روزانه خود از مغازهها باید ساعتهایی طولانی در صف بایستند و این احتمال وجود دارد که پس از ساعات طولانی ایستادن در صف، با تمام شدن ذخیره فروشگاهها امکان تامین مایحتاج روزانه خود را پیدا کنند. این وضعیت در کنار خاموشیهای متوالی برق در گرمای تابستان و همچنین تورم اقتصادی باعث شده تا پس از دههها مردم کوبا، مسیر خیابان را برای بیان اعتراضات خویش انتخاب کنند. گاردین در گزارشی از وضعیت امروز کوبا به نقل از لیوبا آلوارز، زن خانهدار 47 سالهای که در هاوانا زندگی میکند، مینویسد: «من در اعتراضات شرکت نداشتم اما کاملا درک میکنم که چرا مردم با این خشم و عصبانیت به خیابانها آمدهاند.» او که سه روز در هفته باید صبح خیلی زود از خانه خارج شود و ساعتها در صف بایستد تا خرید کند میگوید: «من باید ساعت 45: 3 دقیقه صبح از خواب بیدار شوم و به سوپرمارکت محله بروم. گاهی تا 3 بعدازظهر، گاهی هم تا ساعت 5 بعدازظهر در صف میایستم تا بتوانم مقدار اندکی مواد غذایی تهیه کنم تا برای کودکانم غذا درست کنم. برای من که بیدار شدن در ساعات اولیه صبح، برابر با شروع سردردهای میگرنی است، این وضعیت به اندازهای خستهکننده است که به استیصال میرسم. مردم هم خسته شدهاند، میخواهند وضعیت تغییر کند.»
ری آلونسو، مرد 41 سالهای که در بخشهای مرکزی شهر هاوانا زندگی میکند معتقد است بهرغم همه سختیهایی که در گذشته وجود داشت، هیچگاه به اندازه این 4 سال وضعیت بد نبوده است. او در این باره میگوید: «کوباییها برای خوشحال بودن به سیگار، قهوه و غذا احتیاج دارند. ما چهار سال پیش همه اینها را داشتیم و میتوانستیم هر وقت گرما آزارمان میداد به مغازه برویم و یک نوشابه خنک بخوریم اما امروز شرایط فرق کرده و همه اینها از دست رفتهاند. خب بله، طبیعی است که اکنون مردم در خیابانها باشند.»
مقصر وضعیت امروز کوبا؛ دولت یا امریکا؟
تا اواخر دهه 1980 میلادی، دولت کوبا بهرغم مشکلات اقتصادی و سختیهایی که در تامین نیازهای روزانه مردم این کشور داشت به لطف کمکهایی که از سوی اتحاد جماهیر شوروی در قالب کالا و پول برای هاوانا ارسال میشد، میتوانست وضعیت را مدیریت کرده و مانع از بروز بحران شود، با فروپاشی شوروی اما وضعیت تغییر کرد. به گفته کارشناسان اقتصادی پس از فروپاشی شوروی حجم اقتصاد کوبا 35درصد کوچکتر شد و هاوانا نیز هیچوقت نتوانست این افت ناگهانی و بزرگ را جبران کند.
دولت کنونی کوبا بر این باور است شرایط اقتصادی امروز این کشور ناشی از تحریمهای گستردهای است که برای دههها از سوی ایالات متحده بر کوبا تحمیل میشد و دونالد ترامپ رییسجمهور پیشین نیز آن را تشدید کرد. هاوانا همچنین معتقد است شیوع ویروس کرونا که باعث شده بخش مهمی از درآمدهای دولت از بین برود در پدید آمدن وضعیت کنونی موثر بوده. میگوئل کانل دیاز، رییسجمهور و دبیر اول حزب کمونیست کوبا روز دوشنبه در یک سخنرانی با اشاره به همین موضوع گفت که «سیاست خفه کردن اقتصاد کوبا» که برای سالها در دستور کار ایالات متحده قرار داشت، زمینهساز «انباشت» مشکلات اقتصادی شده است.انبیسی نیوز مینویسد: تا چندی پیش کوبا یکی از موفقترین کشورها در مقابله با ویروس کرونا بود اما این موفقیت به قیمت افت شدید اقتصادی این کشور اتفاق افتاد. کوبا برای 8 ماه مرزهای خود را بهطور کامل بست و موفق شد نرخ ابتلا به کرونا و آمار مرگ و میر را در سطح پایینی در مقایسه با دیگر کشورها نگه دارد اما این شرایط قابل ادامه نبود و با بحرانی شدن وضعیت اقتصادی دولت تصمیم به بازگشایی مرزها گرفت و در پی این اتفاق، شیوع کرونا نیز در این کشور شدت گرفت.
منتقدان دولت کوبا بهرغم پذیرش تاثیر تحریمها بر وضعیت اقتصادی کوبا تاکید دارند که دولت هاوانا فرصتهای زیادی را برای انجام اصلاحات اقتصادی از دست داده و این فرصتسوزی را یکی از عوامل موثر در بدتر شدن شرایط زندگی مردم و تشدید نارضایتیها عنوان میکنند. پاول ویدال، اقتصاددانی که پیشتر در بانک مرکزی کوبا مشغول به کار بود و اکنون در کلمبیا به تدریس در دانشگاه مشغول است به دولت کوبا توصیه میکند که به اصلاح اقتصادی به عنوان یک ضرورت نگاه کند. به گفته او «تحریم موضوعی مجزا از اصلاحات اقتصادی است. اصلاحات اقتصادی در شرایط تحریم هم میتواند انجام شود. هم تحریم که باید رفع شود و هم عدم اجرای صحیح اصلاحات اقتصادی وعده داده شده از جمله دلایل شرایط امروز اقتصاد کوبا است.»
میگوئل کانل دیاز که از سال 2018 رییسجمهور کوبا شده، اصلاحاتی رادراقتصاد کوبا اعمال کرده که از جمله آنها تکنرخی کردن قیمت ارزبوده و به قانونی کردن فعالیت مشاغل خصوصی پرداخت و وعده تداوم اصلاحات اقتصادی را داده، با این وجود کارشناسان میگویند این اصلاحات ناکافی بوده و دیر آغاز شده و با روندی کند دنبال میشود.
سیاست بایدن؛ فشار و تحریم بدون دیپلماسی
دولت جدید امریکا از ژانویه 2021 که اختیار امور را در دست گرفته هنوز هیچ تغییر خاصی در سیاستهای دولت ترامپ در قبال کوبا جز تسهیلاتی اندک برای مهاجران کوبایی صورت نداده و جو بایدن، رییسجمهور دموکرات امریکا برخلاف باراک اوباما که در کنار فشار و تحریم بهبود روابط دیپلماتیک با کوبا را در دستور کار قرار داده بود، هنوز گامی در این راستا بر نداشته است.بایدن پیشتر اعلام کرده بود که قصد دارد روابط با کوبا را بهبود بخشد، اما ناظران میگویند به نظر نمیرسد در شرایطی که کاخ سفید با چالشهایی نظیر همهگیری کووید-۱۹، چین یا احیای توافق هستهای ایران مواجه است، مذاکره با کوبا فعلا اولویتی برای آقای بایدن یک اولویت باشد. در سال ۲۰۱۵ میلادی باراک اوباما و رائول کاسترو رهبران وقت امریکا و کوبا توافق کردند که روابط دیپلماتیک را عادی کنند؛ توافقی که به شهروندان امریکایی اجازه داد به کوبا سفرکرده و به کسبوکارهای محلی کمک کنند. اما در پی به قدرت رسیدن دونالد ترامپ، او سیاست مماشات با هاوانا را رد کرد. دونالد ترامپ تقریبا تمام اقداماتی را که پیش از او باراک اوباما برای کاهش تحریم و بهبود روابط بین ایالات متحده و دشمن قدیمی دوران جنگ سرد خود انجام داده بود، پایان داد و حتی تحریمهای جدیدی را نیز علیه کوبا اعمال کرد.
رییسجمهور کنونی امریکا روز دوشنبه به وقت واشنگتن نیز با صدور بیانیهای به اعتراضات اخیر کوبا واکنش نشان داد. جو بایدن در این بیانیه نوشت: «ما در کنار مردم کوبا و فراخوان پرطنین آنها برای آزادی و خلاصی از همهگیری ویروس کرونا و دههها سرکوب و رنج و محنت اقتصادی هستیم که رژیم اقتدارگرای کوبا به آنها تحمیل کرده است.» او افزود: «ایالات متحده از رژیم کوبا میخواهد تا صدای مردم خود را بشنود و در این لحظه حیاتی به جای غنی کردن خود، به نیازهای مردم توجه نشان دهد.»
این سیاست دولت بایدن منتقدانی جدی در داخل امریکا دارد. برنی سندرز، سناتور ایالات ورمونت روز سهشنبه در توییتی ضمن درخواست از دولت کوبا برای «احترام به حق معترضان در به راه انداختن تظاهرات مسالمتآمیز» تاکید کرد «مدتها از زمانی که باید تحریمها علیه کوبا رفع میشد میگذرد اما هنوز اقدام خاصی را از سوی دولت شاهد نبودهایم.»بن رودز، مشاور سیاست خارجی باراک اوباما رییسجمهور پیشین ایالات متحده با تاکید بر ضرورت بازنگری در سیاست خارجی امریکا در قبال کوبا در توییتر نوشت: «موضوعی که باید هدایتکننده سیاست امریکا باشد این است که سیاستهای ما چگونه میتوانند به بهتر شدن زندگی مردم کوبا کمک کنند. برای دههها کوباییها همزمان از فشار حکومت کمونیستی و تحریمهای تنبیهی امریکا رنج بردند و امریکا هم 60 سال در برپا کردن دموکراسی در کوبا ناکام بود. در دو سال پایانی دولت اوباما، ما به سوی احیای روابط با کوبا و بیشتر کردن ارتباطمان با مردم کوبا از طریق عادیسازی روابط رفتیم. این موضوع باعث شد بخش خصوصی در کوبا رشد کند، مردم درآمد بیشتری داشته باشند و امید به آینده افزایش یابد. در این عادیسازی، دولت کوبا نیز با آزادسازی برخی زندانیان سیاسی و اعطای دسترسی بیشتر به اینترنت موافقت کرد. تلاش ترامپ برای بازگشتن از سیاست اوباما همهچیز را خراب کرد؛ بخش خصوصی کوبا تضعیف شد و هیچ دستاورد حقوق بشری هم به دست نیامد.» بن رودز به بایدن توصیه کرده ضمن ارسال کمکهای دارویی و غذایی راه ارتباط با مردم کوبا را از طریق فعالسازی سفارت در کوبا باز کند و راه اوباما را پیش گیرد.
