صفبندي مجلس بعد از توافق
ظریف و صالحی در راه بهارستان
ساعت24-احسان بداغی/ مذاکرات تمام شد، کار مجلسیها اما در ادامه این مذاکرات آغاز شده است. جایی که احتمالا توافق حاصل شده وارد دستور کار بهارستان شود، البته به شرطی که قبل از آن مورد تصویب شورای عالی امنیت ملی قرار نگیرد. تازه اگر هم چنین شود، مجلسیها طبق قانون «الزام دولت به حفظ دستاوردهای هستهای کشور» باید بر مراحل اجرای توافق «نظارت» داشته باشند. این میتواند محل چالش جدیدی بین منتقدان و موافقان توافق هستهای باشد.
همچنان كه گفته ميشود مجلس موارد مربوط به توافق صورت گرفته بر سر تحريمهاي تسليحاتي را رد خواهد كرد. در چنين شرايطي محمدجواد ظريف و علياكبر صالحي در جلسه روز سهشنبه مجلس مهمان مجلسيها خواهند بود تا از روند مذاكرات و زواياي توافق حاصل شده را به اطلاع نمايندگان برسانند. جلسهاي كه تا اينجا مشخص شده حداقل نيمي از آن علني خواهد بود. هرچند خبرگزاري «خانه ملت» در گزارش خود از دستور جلسات هفته پيش روي بهارستان نوشته كه ظريف و صالحي گزارششان از مذاكرات را به صورت علني ارايه خواهند كرد.
بوي حمايت و زمزمه مخالفت
سياست مجلسيها در قبال توافق هستهاي اخير تا اينجا بيشتر بوي حمايت و پشتيباني داده است. نامه تقدير ٢٠٣ نفر از نمايندگان مجلس از تيم هستهاي كشورمان كه در آخرين ساعات مذاكرات منتشر شد، در كنار حمايت عمومي نمايندگان از نتيجه مذاكرات فعلا فضاي بهارستان را به نفع تيم مذاكرهكننده هستهاي رقم زده است. تاكيد علي لاريجاني هم در آخرين اظهارنظرهاي هستهاي خود از اولويتهاي مجلس در قبال توافق اخير گمانهها مبني بر همراهي مجلسيها را تقويت ميكند. او اين دو اولويت كاري را اين گونه تبيين كرده است: «نخستين اولويت توجه كامل به مسائل اقتصادي و حل اين مسائل در داخل كشور است. دومين موضوع نيز همگرايي داخلي در كشور براي فايق آمدن بر مشكلات است. » علي لاريجاني در ماههاي اخير به صورت تمامقد در قامت يكي از مدافعان سر سخت و البته پرنفوذ و تاثيرگذار روند مذاكرات ظاهر شده است. خصوصا جايي كه بحث بررسي و تصويب طرح «الزام دولت به حفظ دستاوردهاي هستهاي كشور» در مجلس مطرح بود و لاريجاني تمام تلاش خود را به كار گرفت تا نهايتا بتواند مسيري صاف و سادهتر را براي عبور دولت و تيم مذاكرهكننده هستهاي با هدف رسيدن به توافق نهايي فراهم كند. تلاشهاي او البته بلافاصله با نيش و كنايه اصولگرايان منتقد دولت مواجه شد اما لاريجاني قصد چنداني براي تغيير مسيري كه در پيش گ رفته بود، نداشت. منتقدان دولت هماكنون حتي جديتر از قبل نگران همين ايفاي نقش و تكرار همان وضعيت قبلي هستند. الياس نادران، يكي از چهرههاي شناخته شده اين جريان كمتر از ٢٤ ساعت بعد از حصول توافق نهايي در نطق مياندستور خود با كنايهاي سنگين به علي لاريجاني گفت كه «سابقه برخورد رييس مجلس نشان ميدهد كه اينبار نيز مجلس در جريان بررسي متن توافق دور خواهد خورد.» اين در واقع موضع عمومي طيفهاي منتقد دولت است كه در جلسه علني روز چهارشنبه هفته گذشته توسط الياس نادران مطرح شد. طيفهايي كه به نظر نميرسد قصدي براي دست كشيدن از انتقادات جدي خود داشته باشند. حتي در فضايي كه بعد از به ثمر رسيدن مذاكرات رنگ حمايتي جديتر از دولت گرفته است.
يك توافق و سه طيف
در شرايطي كه دور جديد مباحثات هستهاي مجلس با حضور ظريف و صالحي در بهارستان كليد خواهد خورد به روشني ميتوان سه طيف عمده را در ميان نمايندگان شناسايي كرد كه مواضعي متفاوت نسبت به مذاكرات هستهاي دارند. طيف اول هواداران دولت و مذاكرات هستند كه در ٢٢ ماه گذشته تقريبا بدون هيچ انتقادي مسير دولتيها را تاييد كردهاند. اين طيفها حالا در موضعگيريهاي يكدستتري معتقدند كه «تيم هستهاي از هيچ خط قرمزي عدول نكرده است». اين جمله فصل مشترك تمام اظهارنظرهاي نمايندگان اين طيف است. از افرادي نظير غلامرضا تاجگردون و محمدرضا تابش اصلاحطلب گرفته تا تعداد قابل توجهي از اصولگرايان نزديك به علي لاريجاني. از جمله افرادي نظير حسين مظفر كه معتقدند «درايت تيم مذاكرهكننده غرب را به زانو درآورد.» توصيف به زانو در آمدن غرب توسط تيم مذاكرهكننده هستهاي سنگينترين توصيفي است كه ميتواند پيام حمايت صددرصدي از نتيجه مذاكرات را داشته باشد. پيامي كه توسط يكي از نزديكترين نيروها به علي لاريجاني صادر شده است. در مقابل اين جماعت طيف هميشه منتقد دولت قرار دارند؛ نمايندگاني كه حالا حرفشان اين است كه مجلس نبايد قطعنامه پيشنهادي براي محدوديت موشكهاي دوربرد را بپذيرد. اين قسمت از توافق هستهاي يعني فصل مربوط به تحريم موشكهاي بالستيك تنها بخشي است كه بعد از پايان مذاكرات مورد انتقاد مستقيم منتقدان دولت در مجلس قرار گرفته است. در يكي از بندهاي «بيانيه مستقل» شش كشور قدرتمند حاضر در مذاكرات از ايران خواسته شده تا «هيچ فعاليتي مرتبط با موشكهاي بالستيك طراحي شده با قابليت حمل تسليحات هستهاي، از جمله شليك هرگونه موشك با استفاده از چنين فناوريهايي» صورت ندهد. بر اساس اين بند تصريح شده است: «ايران تا زمان هشت سال پس از روز پذيرش برجام يا تا زماني كه آژانس بينالمللي انرژي اتمي جمعبندي مبسوط را تاييد كند، اين محدوديتها ادامه خواهد داشت. » اين قسمتي از همان قطعنامهاي است كه قرار است در شوراي امنيت سازمان ملل به تصويب برسد. قطعنامهاي كه اگر حتي يك بند از آن مورد توافق ايران يا طرف مقابل قرار نگيرد، تمام آن منتفي خواهد شد. چهرههايي همچون اسماعيل كوثري، محمدحسن آصفري، جوادكريمي قدوسي، محمدصالح جوكار و سيد مهدي هاشمي در روزهاي گذشته سعي كردند تا موضع مخالفت با توافق هستهاي را بر پايه تاكيد بر همين بندها تقويت كنند. از جمله اسماعيل كوثري گفته است كه «مجلس اجازه پذيرش قطعنامه براي محدوديت موشكهاي دوربرد را نميدهد.»
طيف خاكستري؛ گروه تعيينكننده
در اين ميان دو طيف هميشه موافق يا مخالف بايد طيف ديگري را هم مورد اشاره قرار داد كه موضع آن ميتواند در روزهاي پيش رو تعيينكننده نتيجه تلاشهاي هستهاي در مجلس باشد؛ طيفي كه نه هوادار قطعي دولت است و نه منتقد هميشگي آن. اين گستردهترين طيف از نمايندگان مجلس است. اصولگراياني عمدتا از جريان سنتي و نزديك به معتدلين كه پيمان وفاداري قطعي با هيچ كدام از طرفين اين بازي نبستهاند. گروه نزديك به محمدرضا باهنر را شايد بتوان از گروههاي شاخص اين طيف دانست. موضع عمومي اين گروهها در روزهاي بعد از پايان مذاكرات هر چند رنگ و بويي خفيف از انتقاد دارد اما نميتوان نشاني از مخالفت با آنچه در وين به امضاي مقامات ديپلماتيك ما رسيده در آن پيدا كرد. در اين بين از جمله ميتوان به سخنان منصور حقيقتپور، نايبرييس كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس اشاره كرد كه هر چند گفته «انتقاداتي» به توافق نهايي وارد است اما با وجود اين، آن را «قابل قبول» توصيف كرده است. او تاكيد دارد كه «دستاورد مذاكرات اخير با ژنو و لوزان قابل مقايسه نيست. » تاكيد بر تغيير وضعيت دستاوردها در مذاكرات اخير نسبت به مذاكرات ژنو و لوزان ميتواند به معناي تغيير مواضع اين طيف به نفع تيم مذاكرهكننده و دولتيها باشد. چنانچه خصوصا بعد از توافق ژنو اين گروهها نه در موضع منتقد بلكه در موضع مخالف قرار گرفته بودند و حتي وزير امور خارجه در مقطعي در پاييز سال ٩٢ توسط نمايندگاني از جمله منصور حقيقتپور تهديد به استيضاح نيز شده بود. اظهارنظر حسين سبحانينيا ديگر نايبرييس كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي هم در اين ميان قابل توجه است كه گفته «عملكرد تيم مذاكرهكننده به عنوان نقطه عطف در تاريخ جهان ثبت خواهد شد. » حمايت ضمني اين طيف از نمايندگان از نتيجه مذاكرات هستهاي مهمترين دستاورد سياسي روزهاي اخير دولت در داخل است. دولتي كه نيك ميداند با هيچ تلاشي قادر نخواهد بود كه هسته اصلي منتقدانش در مجلس را به سمت خود جلب كند و به موازات آن هيچ دردسري براي همراهي موافقان هميشگياش نبايد متحمل شود. در اين شرايط است كه نتيجه بخشي تلاشها براي همسو كردن طيفهاي به اصطلاح خاكستري اهميت بيشتري پيدا ميكند؛ تلاشي كه به نظر ميرسد تا اينجا به نفع دولتيها بوده است.
نقش مجلس؛ از تاييد تا نظارت
اما در اين ميان يك چيز است كه ميتواند همه اين صفبنديها را البته فقط در قدمهاي اول بلااثر كند؛ تاييد كليات توافق توسط مقام معظم رهبري. اتفاقي كه اگر رخ دهد از كانال شوراي عالي امنيت ملي خواهد بود. حتي محمد صالح جوكار از نمايندگان منتقد مذاكرات هم گفته است: «اگر مقام معظم رهبري كليات توافق را تاييد كنند، نيازي به تصويب مجلس نيست. » اين موضوع حتي در متن طرح «الزام دولت به حفظ دستاوردهاي هستهاي كشور» هم پيشبيني شده است؛ جايي كه دو بار بر مصوبات شوراي عالي امنيت ملي تاييد شده. لاريجاني هم در آخرين روزهاي سال گذشته گفته بود اگر توافق نهايي به تصويب شوراي عالي امنيت ملي برسد، به دليل ماذون بودن اين شورا از طرف مقام معظم رهبري نيازي به ورود مجلس به موضوع نخواهد بود. با اين حال منتقدان مذاكرات يك فرصت ديگر هم دارند و آنجايي است كه قانون هستهاي اخير دست آنها را براي نظارت بر اجراي توافق باز گذاشته است. بدينترتيب اين صفبنديها اگر براي تاييد نهايي توافق اثري نداشته باشند اما ميتوانند در جريان اجراي آن تاثير خود را نشان دهند.
بوي حمايت و زمزمه مخالفت
سياست مجلسيها در قبال توافق هستهاي اخير تا اينجا بيشتر بوي حمايت و پشتيباني داده است. نامه تقدير ٢٠٣ نفر از نمايندگان مجلس از تيم هستهاي كشورمان كه در آخرين ساعات مذاكرات منتشر شد، در كنار حمايت عمومي نمايندگان از نتيجه مذاكرات فعلا فضاي بهارستان را به نفع تيم مذاكرهكننده هستهاي رقم زده است. تاكيد علي لاريجاني هم در آخرين اظهارنظرهاي هستهاي خود از اولويتهاي مجلس در قبال توافق اخير گمانهها مبني بر همراهي مجلسيها را تقويت ميكند. او اين دو اولويت كاري را اين گونه تبيين كرده است: «نخستين اولويت توجه كامل به مسائل اقتصادي و حل اين مسائل در داخل كشور است. دومين موضوع نيز همگرايي داخلي در كشور براي فايق آمدن بر مشكلات است. » علي لاريجاني در ماههاي اخير به صورت تمامقد در قامت يكي از مدافعان سر سخت و البته پرنفوذ و تاثيرگذار روند مذاكرات ظاهر شده است. خصوصا جايي كه بحث بررسي و تصويب طرح «الزام دولت به حفظ دستاوردهاي هستهاي كشور» در مجلس مطرح بود و لاريجاني تمام تلاش خود را به كار گرفت تا نهايتا بتواند مسيري صاف و سادهتر را براي عبور دولت و تيم مذاكرهكننده هستهاي با هدف رسيدن به توافق نهايي فراهم كند. تلاشهاي او البته بلافاصله با نيش و كنايه اصولگرايان منتقد دولت مواجه شد اما لاريجاني قصد چنداني براي تغيير مسيري كه در پيش گ رفته بود، نداشت. منتقدان دولت هماكنون حتي جديتر از قبل نگران همين ايفاي نقش و تكرار همان وضعيت قبلي هستند. الياس نادران، يكي از چهرههاي شناخته شده اين جريان كمتر از ٢٤ ساعت بعد از حصول توافق نهايي در نطق مياندستور خود با كنايهاي سنگين به علي لاريجاني گفت كه «سابقه برخورد رييس مجلس نشان ميدهد كه اينبار نيز مجلس در جريان بررسي متن توافق دور خواهد خورد.» اين در واقع موضع عمومي طيفهاي منتقد دولت است كه در جلسه علني روز چهارشنبه هفته گذشته توسط الياس نادران مطرح شد. طيفهايي كه به نظر نميرسد قصدي براي دست كشيدن از انتقادات جدي خود داشته باشند. حتي در فضايي كه بعد از به ثمر رسيدن مذاكرات رنگ حمايتي جديتر از دولت گرفته است.
يك توافق و سه طيف
در شرايطي كه دور جديد مباحثات هستهاي مجلس با حضور ظريف و صالحي در بهارستان كليد خواهد خورد به روشني ميتوان سه طيف عمده را در ميان نمايندگان شناسايي كرد كه مواضعي متفاوت نسبت به مذاكرات هستهاي دارند. طيف اول هواداران دولت و مذاكرات هستند كه در ٢٢ ماه گذشته تقريبا بدون هيچ انتقادي مسير دولتيها را تاييد كردهاند. اين طيفها حالا در موضعگيريهاي يكدستتري معتقدند كه «تيم هستهاي از هيچ خط قرمزي عدول نكرده است». اين جمله فصل مشترك تمام اظهارنظرهاي نمايندگان اين طيف است. از افرادي نظير غلامرضا تاجگردون و محمدرضا تابش اصلاحطلب گرفته تا تعداد قابل توجهي از اصولگرايان نزديك به علي لاريجاني. از جمله افرادي نظير حسين مظفر كه معتقدند «درايت تيم مذاكرهكننده غرب را به زانو درآورد.» توصيف به زانو در آمدن غرب توسط تيم مذاكرهكننده هستهاي سنگينترين توصيفي است كه ميتواند پيام حمايت صددرصدي از نتيجه مذاكرات را داشته باشد. پيامي كه توسط يكي از نزديكترين نيروها به علي لاريجاني صادر شده است. در مقابل اين جماعت طيف هميشه منتقد دولت قرار دارند؛ نمايندگاني كه حالا حرفشان اين است كه مجلس نبايد قطعنامه پيشنهادي براي محدوديت موشكهاي دوربرد را بپذيرد. اين قسمت از توافق هستهاي يعني فصل مربوط به تحريم موشكهاي بالستيك تنها بخشي است كه بعد از پايان مذاكرات مورد انتقاد مستقيم منتقدان دولت در مجلس قرار گرفته است. در يكي از بندهاي «بيانيه مستقل» شش كشور قدرتمند حاضر در مذاكرات از ايران خواسته شده تا «هيچ فعاليتي مرتبط با موشكهاي بالستيك طراحي شده با قابليت حمل تسليحات هستهاي، از جمله شليك هرگونه موشك با استفاده از چنين فناوريهايي» صورت ندهد. بر اساس اين بند تصريح شده است: «ايران تا زمان هشت سال پس از روز پذيرش برجام يا تا زماني كه آژانس بينالمللي انرژي اتمي جمعبندي مبسوط را تاييد كند، اين محدوديتها ادامه خواهد داشت. » اين قسمتي از همان قطعنامهاي است كه قرار است در شوراي امنيت سازمان ملل به تصويب برسد. قطعنامهاي كه اگر حتي يك بند از آن مورد توافق ايران يا طرف مقابل قرار نگيرد، تمام آن منتفي خواهد شد. چهرههايي همچون اسماعيل كوثري، محمدحسن آصفري، جوادكريمي قدوسي، محمدصالح جوكار و سيد مهدي هاشمي در روزهاي گذشته سعي كردند تا موضع مخالفت با توافق هستهاي را بر پايه تاكيد بر همين بندها تقويت كنند. از جمله اسماعيل كوثري گفته است كه «مجلس اجازه پذيرش قطعنامه براي محدوديت موشكهاي دوربرد را نميدهد.»
طيف خاكستري؛ گروه تعيينكننده
در اين ميان دو طيف هميشه موافق يا مخالف بايد طيف ديگري را هم مورد اشاره قرار داد كه موضع آن ميتواند در روزهاي پيش رو تعيينكننده نتيجه تلاشهاي هستهاي در مجلس باشد؛ طيفي كه نه هوادار قطعي دولت است و نه منتقد هميشگي آن. اين گستردهترين طيف از نمايندگان مجلس است. اصولگراياني عمدتا از جريان سنتي و نزديك به معتدلين كه پيمان وفاداري قطعي با هيچ كدام از طرفين اين بازي نبستهاند. گروه نزديك به محمدرضا باهنر را شايد بتوان از گروههاي شاخص اين طيف دانست. موضع عمومي اين گروهها در روزهاي بعد از پايان مذاكرات هر چند رنگ و بويي خفيف از انتقاد دارد اما نميتوان نشاني از مخالفت با آنچه در وين به امضاي مقامات ديپلماتيك ما رسيده در آن پيدا كرد. در اين بين از جمله ميتوان به سخنان منصور حقيقتپور، نايبرييس كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس اشاره كرد كه هر چند گفته «انتقاداتي» به توافق نهايي وارد است اما با وجود اين، آن را «قابل قبول» توصيف كرده است. او تاكيد دارد كه «دستاورد مذاكرات اخير با ژنو و لوزان قابل مقايسه نيست. » تاكيد بر تغيير وضعيت دستاوردها در مذاكرات اخير نسبت به مذاكرات ژنو و لوزان ميتواند به معناي تغيير مواضع اين طيف به نفع تيم مذاكرهكننده و دولتيها باشد. چنانچه خصوصا بعد از توافق ژنو اين گروهها نه در موضع منتقد بلكه در موضع مخالف قرار گرفته بودند و حتي وزير امور خارجه در مقطعي در پاييز سال ٩٢ توسط نمايندگاني از جمله منصور حقيقتپور تهديد به استيضاح نيز شده بود. اظهارنظر حسين سبحانينيا ديگر نايبرييس كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي هم در اين ميان قابل توجه است كه گفته «عملكرد تيم مذاكرهكننده به عنوان نقطه عطف در تاريخ جهان ثبت خواهد شد. » حمايت ضمني اين طيف از نمايندگان از نتيجه مذاكرات هستهاي مهمترين دستاورد سياسي روزهاي اخير دولت در داخل است. دولتي كه نيك ميداند با هيچ تلاشي قادر نخواهد بود كه هسته اصلي منتقدانش در مجلس را به سمت خود جلب كند و به موازات آن هيچ دردسري براي همراهي موافقان هميشگياش نبايد متحمل شود. در اين شرايط است كه نتيجه بخشي تلاشها براي همسو كردن طيفهاي به اصطلاح خاكستري اهميت بيشتري پيدا ميكند؛ تلاشي كه به نظر ميرسد تا اينجا به نفع دولتيها بوده است.
نقش مجلس؛ از تاييد تا نظارت
اما در اين ميان يك چيز است كه ميتواند همه اين صفبنديها را البته فقط در قدمهاي اول بلااثر كند؛ تاييد كليات توافق توسط مقام معظم رهبري. اتفاقي كه اگر رخ دهد از كانال شوراي عالي امنيت ملي خواهد بود. حتي محمد صالح جوكار از نمايندگان منتقد مذاكرات هم گفته است: «اگر مقام معظم رهبري كليات توافق را تاييد كنند، نيازي به تصويب مجلس نيست. » اين موضوع حتي در متن طرح «الزام دولت به حفظ دستاوردهاي هستهاي كشور» هم پيشبيني شده است؛ جايي كه دو بار بر مصوبات شوراي عالي امنيت ملي تاييد شده. لاريجاني هم در آخرين روزهاي سال گذشته گفته بود اگر توافق نهايي به تصويب شوراي عالي امنيت ملي برسد، به دليل ماذون بودن اين شورا از طرف مقام معظم رهبري نيازي به ورود مجلس به موضوع نخواهد بود. با اين حال منتقدان مذاكرات يك فرصت ديگر هم دارند و آنجايي است كه قانون هستهاي اخير دست آنها را براي نظارت بر اجراي توافق باز گذاشته است. بدينترتيب اين صفبنديها اگر براي تاييد نهايي توافق اثري نداشته باشند اما ميتوانند در جريان اجراي آن تاثير خود را نشان دهند.
