سرگردانی آسیای مرکزی بین الفبای لاتین و سیریلیک
از این رو، این کشور گامی جدید در مسیر کلی پیشبرد و توسعه پسا شوروی به عنوان یک دولت آزاد و مستقل اتخاذ نمود.
قزاقستان سومین دولت در آسیای مرکزی پس از ازبکستان و ترکمنستان است که دستخوش این چنین تغییری قرار گرفت.
از قرار معلوم قرقیزستان کشور بعدی در آسیای مرکزی است که همین مسیر را طی خواهد نمود.
با این حال، تغییر الفبا بر خلاف شیوه صلح آمیزی که از طرف دولتها معرفی شده بود مورد انتقاد رسانهها و محافل سیاسی روسیه قرار گرفت.
پس از استقلال کشورهای شوروی سابق در سال 1991 میلادی، دولتهای آزاد و مستقل جدید آسیای مرکزی با مسئولیت ایجاد و خلق تمام ویژگیها و افتخارات دولتی مواجه شدند.
در کنار ویژگیهایی مانند دولت ملی، اصول و قوانین، ارز ملی، ارتش و مرزها تمامی دولتها به سرعت، زبانهای مشهور را به عنوان زبانهای دولتی معرفی کردند.
قزاق، گرجی، تاجیک، ترکمن و ازبک به عنوان زبانهای دولتی قزاقستان، گرجستان، تاجیکستان، ترکمنستان و همچنین ازبکستان اعلام شدند در نتیجه، سیاستهای زبانی به عنوان یک ویژگی طبیعی دولتی آغاز گردید.
گام بعد در این سیاست، اصلاح و تغییر الفبا بود.ازبکستان اولین کشوری بود که تصمیم به تغییر الفبا از سیرلیک به لاتین گرفت.
در سال 1993 میلادی ازبکستان قانون «معرفی الفبای ازبک مبتنی بر الفبای لاتین» را تصویب نمود و با توجه به پروسههای اصلاح و تغییرات اساسی، این تغییر الفبا بدون هزینههای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نمیتوانست صورت گیرد.
با تعیین و برآورد مشکلات، معایب و کاستیهای ممکن در اجرای این قانون، شورای عالی ازبکستان قانون معرفی الفبای جدید را بر اساس یک پروسه گام به گام و تکمیل این پروژه تا سپتامبر سال 2010 میلادی تصویب نمود.
در واقعیت، اجرای این پروسه زمان گیر بود.
امروزه الفبای سیرلیک در زندگی سیاسی و عمومی کاربرد بسیاری دارد.
سابقه تغییر الفبای سیرلیک به لاتین
در آوریل سال جاری، 25 سال پس از استقلال، مقامات قزاق نهایتا هدف و نیت خود را مبنی بر تغییر الفبا به صورت الفبای لاتین اعلام نمودند.
به دنبال این مورد، تقاضا و مطالبات برای تغییر الفبای سیرلیک به لاتین به صورت آشکار در قزاقستان شروع گردید.
این روندهای اخیر، تأثیر تحریک آمیزی در بین رسانهها، نخبگان و شبکههای اجتماعی روسی داشت و واکنش بسیار شدید و مخالفت آنها را در پی داشت.
بسیاری در روسیه فورا شروع به بحث و بررسی مسائل و مشکلات حقوقی روسهای ساکن در جمهوریهای شوروی سابق نمودند.
برخی مسئله الفبا را با فشار روسیه در فضای پساشوروی مرتبط میدانستند لذا بعد ژئوپولتیک را به این تحولات اضافه نمودند.
دیر یا زود، موضوع تغییر الفبا در بین عموم به عنوان یک مؤلفه منطقی سیاست زبان دولتی مطرح گردید زیرا زبانها و الفبای آنها همواره با هم پیش میروند.
در نتیجه، آنچه در سیاستهای زبان و الفبای دولتی کشورهای آسیای مرکزی رخ میدهد چندان شگفت آور نیست.
به هر صورت، برخی کارشناسان متعصب سیاسی در روسیه از تغییرات الفبا به عنوان طرحهای ضد روسیه یا اقدامات غیر مسئولانه دولتهای آزاد و مستقل آسیای مرکزی که مستقل از روسها انجام میدهند، نام میبرند.
علاوه بر این، چنین تحریکاتی در میان مسائل دیگر، تداوم سنت امپریالیستی در سیستم سیاسی روسیه را نشان میدهد.
معرفی الفبای سیرلیک به منزله رابط در زنجیره حوادث و پیامدهایی بود که منجر به ایجاد قانون ثابت شوروی در ترکمنستان- قسمت اعظم آسیای مرکزی مدرن- گردید ولی این فرایند هرگز هموار و بدون مجادله نبود.
در سال 1929 میلادی، الفبای رسمی از عربی به لاتین تغییر نمود و به دنبال آن در سال 1940 مجدد به سیرلیک تغییر یافت.
در واقع، سیریلیک تقریبا حدود نیم قرن الفبای رسمی در آسیای مرکزی بود و به ندرت مردمان دیگری در جهان وجود دارند که در طول یک قرن شاهد حضور 4 الفبا در یک کشور بوده باشند.
برخی جمهوریها در اتحاد جماهیر شوروی سابق هرگز الفبای خود را تغییر ندادند.
ارمنستان و گرجستان و همچنین کشورهای بالتیک (لیتوانی، استونی و لتونی) علیرغم اصول و قوانین شوروی هرگز از سیرلیک استفاده نکردند.
حتی الفبای شوروی قزاق بر پایه الفبای سیرلیک شامل حروف قرض گرفته شده از الفبای لاتین بود، همزیستی لاتین و سیرلیک در اتحاد جماهیر شوروی سابق، حقیقتی انکار نشدنی است.
بنابراین بازگشت الفبای لاتین چیزی جز عملکرد استقلال و خودمختاری ملی نیست.
در این بین اگرچه الفبای رسمی نقض گردید ولی هنوز زبان روسی و الفبای سیرلیک در کشورهای مربوطه مورد احترام میباشند.
در ازبکستان، قزاقستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی، هیچ تبعیض رسمی در مورد روسها به عنوان یک سیاست دولتی هدفمند وجود ندارد و زبان روسی در کنار الفبای سیرلیک در زندگی عادی و سیاسی مردم بسیار مورد استفاده قرار میگیرد.
در واقع این مورد اخیر دلیلی برای رسانهها، مقامات و کارشناسان مختلف در روسیه است که معتقدند مردمان آسیای مرکزی نمیتوانند خود را از سیرلیک رها کنند و زبان لاتین را نامرتبط میببینند و غالباً خاطرنشان میسازند که حجم عمده آثار و ادبیات تاریخی و متون دیگر در طول قرن گذشته بر اساس الفبای سیرلیک منتشر شده و عموم مردم در خواندن متون و نوشتهها به زبان لاتین، با دشواریهای بسیاری روبهرو هستند.
به هر حال، آنان 2 واقعیت مهم و ساده را نادیده میگیرند، نخست اینکه حجم عمده ادبیات و متون منتشر شده، آرشیوی و دیگر منابع بایگانی به زبان لاتین یا حتی عربی یعنی از دوران قبل سیرلیک میباشند.
از سوی دیگر سطح سواد در این کشورها، مشکل خواندن متون و الفبای غیر از سیریلیک را کاهش میدهد.
این نکته بسیار مهم میباشد زیرا ازبکستان و کشورهای دیگر آسیای مرکزی به نرخ سواد 100 درصد رسیدند و این یک سابقه خوب و متناسب برای پذیرفتن الفبای لاتین بدون دست کشیدن از سیرلیک میباشد.
شوروی زدایی با توسل به الفبای لاتین
با وجود مخالفت یا موافقت با عدم سیرلیک شدن و لاتینی شدن الفبا، این روند سیاسی که به عنوان یک مرحله غیر قابل اجتناب در پروسه مداوم شوروی زدایی که از 25 سال گذشته ادامه داشته باید دیر یا زود کامل گردد.
سیاستهای زبان و الفبا باید مشخص کننده حدود I’ s و t’ s باشد و در این راستا در میان چیزهای دیگر، در خصوص پروسه شوروی زدایی و عملکرد استقلال، احتمال کلی معضل ژئوپولیتیکی شدن این مسئله نیز وجود خواهد داشت.
در هر صورت، مخالفان لاتینی شدن زبان به ویژه در روسیه باعث ایجاد آشوب در این زمینه و ایجاد مشکلات و مسائلی که در واقع وجود ندارند، میشوند.
در واقع، الفبای لاتین برای تمام مردم شوروی سابق که عادت به مطالعه زبانهای جهانی در دبیرستانها و مدارس داشتند، غریب و بیگانه نیست لذا این مورد مزیت و امتیازی برای آسیای مرکزیها در قرن 21 در جهت استفاده از الفباهای لاتین و سیرلیک و تکلم به زبانهای روسی و غربی در کنار زبان بومی خود محسوب میشد.
واضح و مشخص است که زبان روسی و الفبای سیرلیک به همین دلیل در کنار یادگیری انگلیسی یا دیگر زبانهای غربی هرگز فراموش نمیشود.
انتقاد از تغییر الفبا در کشورهای آسیای مرکزی بدون پایه و اساس میباشد، چون این موضوع با صلح بین قومی و اجتماعی رایج در این کشورها که برای آنان مهم نیست کدام الفبا به صورت رسمی تأیید شده باشد، در تضاد میباشد.
در این خصوص، تجربه ازبکستان گویا و واضح است.
زبان لاتین به طور پیوسته ولی آرام در همه جای کشور مورد استفاده قرار گرفت، کتابهای درسی در مدارس، نام خیابانها، تلویزیون، پاسپورت و مدارک رسمی در ساختارهای دولتی و حکومتی، آگهیها و برچسب اجناس کالاها در فروشگاهها، برخی روزنامهها و بسیاری از کتابهای رمان بدون هیچ شکایت یا انزجار و تنفری از سوی جمعیت روسی زبان کشور به صورت لاتین ارائه شدند.
البته لاتینی شدن بدون هزینههای مربوطه و مسائل مرتبط با تأیید عموم بحث جدیدی نیست اما این مسائل و مشکلات نمیتوانند به عنوان بحث و بررسی نهایی در خصوص عدم تحقق سیاستهای الفبا و زبان در دولتهای مربوطه به کار روند و این مسئله اهمیت خاصی را به جای میگذارد که مخالفان این سیاستها، خصوصا در روسیه هنگام مواجه شدن با انتخاب مستقل کشورهای آسیای مرکزی دچار سوء ظنهای ژئوپولتیک میشوند.
