کارنامه ۶ ماهه تجارت خارجی ایران در آیینه تحلیل
تجارت به دو سال قبل بازگشت
سایت خبری تحلیلی ساعت ۲۴- فراز جبلی- با گذشت یک هفته از پایان نیم سال اول ۹۳ گمرک بخشی از آمار تجارت خارجی ایران را منتشر کرد که بر اساس آن حجم تجارت خارجی ایران با رشدی ۳۱ درصدی به ۴۹ میلیارد و ۶۹۰ میلیون دلار رسید. آماری که به ظاهر خوب است اما فراموش نباید کرد که این آمار با یکی از سخت ترین سال های ایران در تجارت خارجی یعنی سال ۹۲ سنجیده شده است.
آمارهای صحیح می توانند دروغ بگویند. این یکی از اولین درس هایی است که در کلاس آمار به دانشجویان آموزش داده می شود. در واقع یک آمار صحیح و درست می تواند آیینه نه چندان صحیحی از واقعیت باشد. بر اساس عرف آمار گمرکی هر سال نسبت به سال قبل از آن سنجیده می شود. همه چیز در آمار ۶ ماهه خبر از بهبود شرایط تجارت خارجی می دهد. کیک تجارت بیش از ۳۱ درصد رشد را تجربه کرده است که در این میان هم سهم صادرات افزایش یافته است و هم واردات. صادرات با رشد ۲۲.۰۵ درصدی به ۲۳ میلیارد و ۶۶۹ میلیون دلار رسیده است و در مقابل واردات نیز رشدی ۲۹.۵۴ درصدی داشته است و به ۲۶ میلیارد و ۲۱ میلیون دلار رسیده است. در واقع رشد بیش از ۲۰ درصد در هر دو بخش تجارت خارجی یک واقعه میمون و مبارک است اما واقعیت این است که این اعداد و ارقام با پتانسیل های ایران فاصله زیادی دارند. در واقع بر اساس عرف آمار گمرک با سال پیش از آن سنجیده شده است در حالی که سال ۹۲ اصلا معیار خوبی برای سنجش عملکرد دولت تدبیر و امید نیست. سال ۹۲ اوج تحریم ها بر علیه ایران بود، شرایط اقتصادی از نا به سامانی مشهودی رنج می برد. نیمه اول سال ۹۲ پایان عمر دولت قبل و آغاز تلاش های دولت تدبیر و امید بود که هیچ کدام در پایان شهریور ۹۲ نمی توانست به نتیجه برسد. در واقع گذشته از تمام مشکلات داخلی و خارجی بسیاری از فعالان اقتصادی کسب و کارهای خود را به حالت تعلیق درآورده بودند تا ببینند چه اتفاقی قرار است در اقتصاد ایران رخ دهد.
کارنامه تجارت خارجی در سال ۹۲ به خوبی گواهی این مدعا است. در این دوره صادرات ایران ۱۳.۵۹ و واردات ۲۵.۴ درصد کاهش را تجربه کرد. این در حالی بود که حجم صادرات از نظر وزنی در حال افزایش بود و ایران به سمت صادرات غیرنفتی حجیم و کم ارزش حرکت کرده بود. سنگ آهن به هم فشرده و کنسانتره های آن بیشترین سهم تجارت خارجی را به خود اختصاص داده بود. در بحث صادرات میعانات گازی، محصولات پتروشیمی و سایر کالاهای صادراتی غیرنفتی به ترتیب ۲۶.۱۸، ۱۲.۸۳ و ۸.۵۷ درصد کاهش را تجربه کرده بودند. در واقع سنجش عملکرد با چنین سال ضعیفی به هیچ وجه نمی تواند معیار مناسبی برای محک زدن تجارت خارجی امسال باشد به همین دلیل می توان نگاهی مقایسه ای به وضعیت تجارت خارجی ایران در قیاس با سال ۹۱ داشت.
اقلام عمده صادرات در این مدت شامل پروپان مایع شده به ارزش یک میلیارد و ۸میلیون دلار و سهم ارزشی ۸۷/۵درصد، متانول به ارزش ۸۱۷میلیون دلار و سهم ارزشی ۷۶/۴درصد و بوتان مایعشده به ارزش ۷۳۰میلیون دلار و سهم ارزشی ۲۵/۴درصد بوده است. بر این اساس، صادرات ۹میلیون و ۲۳۳هزار تن میعانات گازی به ارزش ۶میلیارد و ۵۱۴میلیون دلار با رشد ۸۴/۹۷درصدی در وزن و رشد ۸۰/۵۷درصدی از نظر ارزش دلاری همراه بوده است. همچنین صادرات ۸میلیون و ۵۵۳هزار تن محصولات پتروشیمی به ارزش ۶میلیارد و ۷۲۱میلیون دلار، رشد ۰۴/۱۱درصدی را از نظر وزنی و رشد ۰۲/۲۲درصدی را از نظر ارزش دلاری تجربه کرده است. صادرات ۳۰میلیون و ۱۱۱هزار تن سایر کالاها شامل کالاهای صنعتی، کشاورزی، معدنی، فرش و صنایع دستی به ارزش ۱۰میلیارد و ۴۳۵میلیون دلار با کاهش ۲۹/۳درصدی در وزن و رشد ۹۳/۶درصدی در ارزش دلاری همراه بوده است.
عمده مقاصد صادراتی ایران در نیمه نخست سال جاری کشورهای چین، عراق، امارات متحده عربی، افغانستان و هند بوده است. در نیمه نخست سال جاری، ۱۴میلیون و ۴۴۹هزار تن کالا به ارزش ۴ ميليارد و ۵۷۵ميليون دلار به کشور چین، ۷میلیون و ۶۵۸هزار تن کالا به ارزش ۲ میلیارد و ۷۷۲ميليون دلار به کشور عراق، ۳میلیون و ۳۲هزار تن کالا به ارزش ۲ میلیارد و ۳۲۹میلیون دلار به امارات متحده عربي، یک میلیون و ۴۵۳هزار تن محصول غیرنفتی به ارزش یک میلیارد و ۲۳۸ميليون دلار به کشور افغانستان و ۲ میلیون و ۱۷۲هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۱۲۸ميليون دلار به کشور هند صادر شده است. در واقع کالاهایی که از نفت و گاز مشتق شده اند مهمترین کالاهای صادراتی ایران را تشکیل می دهند.
در مقابل در بحث واردات در مقایسه امسال نسبت به سال ۹۱ نه تنها آمار واردات رشد پیدا نکرده بلکه کاهشی ۲.۶ درصدی هم رخ داده است. بر اساس آمار ۶ماهه منتهی به شهریور گمرک، ۱۹میلیون و ۵۸۸هزار تن کالا به ارزش ۲۶میلیارد و ۲۱میلیون دلار وارد کشور شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با رشد ۱۶/۴۶درصدی در وزن و رشد ۵۴/۲۹درصدی در ارزش دلاری همراه بوده است. بر این اساس، عمده اقلام وارداتی در این مدت شامل گندم به ارزش یک میلیارد و ۲۸۶میلیون دلار و سهم ارزشی ۹۴/۴درصد، وسایل نقلیه با موتور پیستونی درونسوز تناوبی جرقهای- احتراقی (با حجم سیلندر بیش از ۱۵۰۰سانتیمترمکعب اما از ۳۰۰۰سانتیمتر مکعب بیشتر نباشد)، به ارزش ۹۴۷میلیون دلار و سهم ارزشی ۶۴/۳درصد، برنج به ارزش ۸۲۷میلیون دلار و سهم ارزشی ۱۸/۳درصد، ذرت به ارزش ۷۱۰میلیون دلار و سهم ارزشی ۷۳/۲درصد و کنجاله به ارزش ۶۳۱میلیون دلار و سهم ارزشی ۴۳/۲درصد بوده است.
در این مدت امارات متحده عربی، چین، هند، جمهوری کره و ترکیه مهمترین کشورهای مبدأ کالاهای وارداتی به ایران بودهاند. در نیمه نخست سال جاری، ۴میلیون و ۵۱۷هزار تن کالا از کشور امارات متحده عربی به ارزش ۶میلیارد و ۵۴۴میلیون دلار وارد ایران شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با رشد ۹۱/۹۰ درصدی در وزن و رشد ۲۰/۶۰درصدی در ارزش دلاری همراه بوده است. در این مدت، واردات از کشور چین به عنوان دومین مبدأ کالاهای وارداتی ایران ۲میلیون و ۵۲۷هزار تن به ارزش ۵میلیارد و ۸۹۶میلیون دلار بوده که ۴۴/۵۳درصد از نظر وزن و ۴۸/۶۱درصد از نظر ارزش دلاری افزایش داشته است. یک میلیون و ۸۲۹هزار تن کالا به ارزش ۲ میلیارد و ۱۱میلیون دلار از کشور هند وارد ایران شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با رشد ۵۷/۱۴درصدی در وزن و رشد ۷۵/۲درصدی از نظر ارزش دلاری همراه بوده است. همچنین ۶۳۸هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۹۸۴میلیون دلار از جمهوری کره و یک میلیون و ۶۰۷هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۹۰۰میلیون دلار از کشور ترکیه وارد ایران شده است. در این مدت متوسط قیمت هر تن کالای وارداتی ۱۳۲۸دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش ۴۱/۱۱ درصدی در ارزش دلاری داشته است.
هیچ کس منکر فعالیت های مهم دولت تدبیر و امید نیست. گذر از بحران کوچک شدن تجارت خارجی ایران عظم و مدیریتی بزرگ را طلب می کرد اما نباید زیاد به گذر از بحران غره شد و کار را تمام شده دید. حتی تجارت خارجی سال ۹۱ نیز با برنامه های بلند مدت کشور مانند برنامه پنجم و سند چشم انداز ۱۴۰۴ اختلاف جدی داشته است و نتوانسته به اهداف این اسناد بالادستی دست پیدا کند. به همین دلیل این انتظار وجود دارد که در نیمه دوم سال تلاش دولت به گسترش هر چه بیشتر صادرات غیرنفتی به ویژه در بخش صادرات غیرنفتی واقعی است. در واقع تا کنون بار اصلی گسترش صادرات بر عهده کالاهایی با ریشه نفت همچون پتروشیمی و میعانات گازی بوده است و صادرات غیرنفتی واقعی رشد چندانی را حتی نسبت به سال ۹۲ تجربه نکرده است.
کارنامه تجارت خارجی در سال ۹۲ به خوبی گواهی این مدعا است. در این دوره صادرات ایران ۱۳.۵۹ و واردات ۲۵.۴ درصد کاهش را تجربه کرد. این در حالی بود که حجم صادرات از نظر وزنی در حال افزایش بود و ایران به سمت صادرات غیرنفتی حجیم و کم ارزش حرکت کرده بود. سنگ آهن به هم فشرده و کنسانتره های آن بیشترین سهم تجارت خارجی را به خود اختصاص داده بود. در بحث صادرات میعانات گازی، محصولات پتروشیمی و سایر کالاهای صادراتی غیرنفتی به ترتیب ۲۶.۱۸، ۱۲.۸۳ و ۸.۵۷ درصد کاهش را تجربه کرده بودند. در واقع سنجش عملکرد با چنین سال ضعیفی به هیچ وجه نمی تواند معیار مناسبی برای محک زدن تجارت خارجی امسال باشد به همین دلیل می توان نگاهی مقایسه ای به وضعیت تجارت خارجی ایران در قیاس با سال ۹۱ داشت.
اقلام عمده صادرات در این مدت شامل پروپان مایع شده به ارزش یک میلیارد و ۸میلیون دلار و سهم ارزشی ۸۷/۵درصد، متانول به ارزش ۸۱۷میلیون دلار و سهم ارزشی ۷۶/۴درصد و بوتان مایعشده به ارزش ۷۳۰میلیون دلار و سهم ارزشی ۲۵/۴درصد بوده است. بر این اساس، صادرات ۹میلیون و ۲۳۳هزار تن میعانات گازی به ارزش ۶میلیارد و ۵۱۴میلیون دلار با رشد ۸۴/۹۷درصدی در وزن و رشد ۸۰/۵۷درصدی از نظر ارزش دلاری همراه بوده است. همچنین صادرات ۸میلیون و ۵۵۳هزار تن محصولات پتروشیمی به ارزش ۶میلیارد و ۷۲۱میلیون دلار، رشد ۰۴/۱۱درصدی را از نظر وزنی و رشد ۰۲/۲۲درصدی را از نظر ارزش دلاری تجربه کرده است. صادرات ۳۰میلیون و ۱۱۱هزار تن سایر کالاها شامل کالاهای صنعتی، کشاورزی، معدنی، فرش و صنایع دستی به ارزش ۱۰میلیارد و ۴۳۵میلیون دلار با کاهش ۲۹/۳درصدی در وزن و رشد ۹۳/۶درصدی در ارزش دلاری همراه بوده است.
عمده مقاصد صادراتی ایران در نیمه نخست سال جاری کشورهای چین، عراق، امارات متحده عربی، افغانستان و هند بوده است. در نیمه نخست سال جاری، ۱۴میلیون و ۴۴۹هزار تن کالا به ارزش ۴ ميليارد و ۵۷۵ميليون دلار به کشور چین، ۷میلیون و ۶۵۸هزار تن کالا به ارزش ۲ میلیارد و ۷۷۲ميليون دلار به کشور عراق، ۳میلیون و ۳۲هزار تن کالا به ارزش ۲ میلیارد و ۳۲۹میلیون دلار به امارات متحده عربي، یک میلیون و ۴۵۳هزار تن محصول غیرنفتی به ارزش یک میلیارد و ۲۳۸ميليون دلار به کشور افغانستان و ۲ میلیون و ۱۷۲هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۱۲۸ميليون دلار به کشور هند صادر شده است. در واقع کالاهایی که از نفت و گاز مشتق شده اند مهمترین کالاهای صادراتی ایران را تشکیل می دهند.
در مقابل در بحث واردات در مقایسه امسال نسبت به سال ۹۱ نه تنها آمار واردات رشد پیدا نکرده بلکه کاهشی ۲.۶ درصدی هم رخ داده است. بر اساس آمار ۶ماهه منتهی به شهریور گمرک، ۱۹میلیون و ۵۸۸هزار تن کالا به ارزش ۲۶میلیارد و ۲۱میلیون دلار وارد کشور شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با رشد ۱۶/۴۶درصدی در وزن و رشد ۵۴/۲۹درصدی در ارزش دلاری همراه بوده است. بر این اساس، عمده اقلام وارداتی در این مدت شامل گندم به ارزش یک میلیارد و ۲۸۶میلیون دلار و سهم ارزشی ۹۴/۴درصد، وسایل نقلیه با موتور پیستونی درونسوز تناوبی جرقهای- احتراقی (با حجم سیلندر بیش از ۱۵۰۰سانتیمترمکعب اما از ۳۰۰۰سانتیمتر مکعب بیشتر نباشد)، به ارزش ۹۴۷میلیون دلار و سهم ارزشی ۶۴/۳درصد، برنج به ارزش ۸۲۷میلیون دلار و سهم ارزشی ۱۸/۳درصد، ذرت به ارزش ۷۱۰میلیون دلار و سهم ارزشی ۷۳/۲درصد و کنجاله به ارزش ۶۳۱میلیون دلار و سهم ارزشی ۴۳/۲درصد بوده است.
در این مدت امارات متحده عربی، چین، هند، جمهوری کره و ترکیه مهمترین کشورهای مبدأ کالاهای وارداتی به ایران بودهاند. در نیمه نخست سال جاری، ۴میلیون و ۵۱۷هزار تن کالا از کشور امارات متحده عربی به ارزش ۶میلیارد و ۵۴۴میلیون دلار وارد ایران شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با رشد ۹۱/۹۰ درصدی در وزن و رشد ۲۰/۶۰درصدی در ارزش دلاری همراه بوده است. در این مدت، واردات از کشور چین به عنوان دومین مبدأ کالاهای وارداتی ایران ۲میلیون و ۵۲۷هزار تن به ارزش ۵میلیارد و ۸۹۶میلیون دلار بوده که ۴۴/۵۳درصد از نظر وزن و ۴۸/۶۱درصد از نظر ارزش دلاری افزایش داشته است. یک میلیون و ۸۲۹هزار تن کالا به ارزش ۲ میلیارد و ۱۱میلیون دلار از کشور هند وارد ایران شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با رشد ۵۷/۱۴درصدی در وزن و رشد ۷۵/۲درصدی از نظر ارزش دلاری همراه بوده است. همچنین ۶۳۸هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۹۸۴میلیون دلار از جمهوری کره و یک میلیون و ۶۰۷هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۹۰۰میلیون دلار از کشور ترکیه وارد ایران شده است. در این مدت متوسط قیمت هر تن کالای وارداتی ۱۳۲۸دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش ۴۱/۱۱ درصدی در ارزش دلاری داشته است.
هیچ کس منکر فعالیت های مهم دولت تدبیر و امید نیست. گذر از بحران کوچک شدن تجارت خارجی ایران عظم و مدیریتی بزرگ را طلب می کرد اما نباید زیاد به گذر از بحران غره شد و کار را تمام شده دید. حتی تجارت خارجی سال ۹۱ نیز با برنامه های بلند مدت کشور مانند برنامه پنجم و سند چشم انداز ۱۴۰۴ اختلاف جدی داشته است و نتوانسته به اهداف این اسناد بالادستی دست پیدا کند. به همین دلیل این انتظار وجود دارد که در نیمه دوم سال تلاش دولت به گسترش هر چه بیشتر صادرات غیرنفتی به ویژه در بخش صادرات غیرنفتی واقعی است. در واقع تا کنون بار اصلی گسترش صادرات بر عهده کالاهایی با ریشه نفت همچون پتروشیمی و میعانات گازی بوده است و صادرات غیرنفتی واقعی رشد چندانی را حتی نسبت به سال ۹۲ تجربه نکرده است.
