نگذاریم ثروت ایران به سادگی از دست برود
فعالیتهای تجاری جهان سریعاً در حال افزایش است. سیاستهای دریایی، پیچیده و چندوجهی شدند. در میان راههای تجاری، مسیرهای دریا منبع اصلی فعالیتهای اقتصادی جهاناند. دو بندر گوادار و چابهار، نهتنها در پاکستان و ایران، بلکه در چشمانداز اقتصادی و جغرافیایی جهان برای چین، هند و جمهوریهای آسیای مرکزی بسیار اهمیت دارند. هر دو به لحاظ اقتصادی و استراتژیک، ورودی بدون مانع به اقیانوس هند دارند. بر اساس گزارش موسسه بروکینگز، روزانه حدود 36 میلیون بشکه نفت (معادل 40 درصد عرضه نفت جهان و 64 درصد تجارت نفت جهان)، از طریق اقیانوس هند، با در نظر گرفتن تنگه هرمز (30 درصد)، تنگه مالاکا (27 درصد) و تنگه باب المندب (7 درصد) ترانزیت میشود.
امید پاکستان برای رهایی از فقر
بندر گوادر در منتهیالیه جنوب غربی پاکستان و در ساحل خلیج گوادر در دریای عمان قرارگرفته است. فاصله این بندر تا کراچی مرکز ایالت سند 629 کیلومتر و با بندر چابهار 160 کیلومتر (100 مایل) است. این بندر تا شرق تنگه هرمز 624 کیلومتر دریایی فاصله دارد. گوادر نیاز پاکستان است؛ زیرا تجارت دریایی پاکستان تا 95 درصد افزایش پیداکرده است. مردم پاکستان به گوادر بهعنوان سرنوشتی برای رونق اقتصادی خود نگاه میکنند. به دلیل شرایط خاص آب و هوایی منطقه که گرم و بیابانی است و فاصله زیاد آن با مراکز سیاسی، اقتصادی و جمعیتی پاکستان و همچنین محدود شدن کلیه فعالیتهای اقتصادی و تجاری پاکستان به بندر بزرگ و استراتژیک کراچی، توسعه بندر گوادر درگذشته مورد بیتوجهی مقامات پاکستانی قرارگرفته بود؛ اما از 1995، توسعه این بندر به دلیل برخورداری از سواحل عمیق موردتوجه قرار گرفت. ولی به دلیل فقدان منابع مالی تا سال 1999 این مسأله به تعویق افتاد. از سال 1999 مجدداً توسعه این بندر و این بار در قالب ایجاد بندر آزاد به سبک مناطق آزاد چین در دستور کار قرار گرفت که با رایزنی مقامات پاکستانی، چینیها علاقهمند به همکاری و سرمایهگذاری در این بندر شدند. توافقات اولیه و کلی در این مورد، در سفر سال گذشته نخستوزیر چین به پاکستان و دیدار وی از منطقه انجام گرفت و نهایتاً در فوریه سال 2002، توافقنامه نهایی مشارکت و سرمایهگذاری چین در توسعه و تجهیز این بندر در جریان سفر یک گروه چینی متشکل از وزیر ارتباطات و مدیرعامل بنادر و کشتیرانی چین به پاکستان به امضای طرفین رسید. مشارکت و سرمایهگذاری چینیها در دو طرح تعریفشده است. طرح اول، ایجاد منطقه آزاد تجاری و صنعتی گوادر و طرح دوم ایجاد بزرگراه ساحلی مکران است.
چالشها و مشکلات پیشرو
اما در راه تبدیل بندر گوادر به دروازه ترانزیت محور شرق مشکلات فراوانی وجود دارد که تمامی آنها به مسائل داخلی کشور پاکستان و جنوب کشور افغانستان (محل عبور کریدور شمال - جنوب از بندر گوادر به آسیای میانه و اروپای شرقی) برمیگردد. کشور پاکستان دارای مشکلاتی چون عدم وجود زیرساختهای حملونقلی، ظرفیت صنعتی و تجاری، مشکل در ساختار اجتماعی خود و ناامنی در جنوب افغانستان است؛ اما مهمترین مشکل موجود برای هر دو کشور چین و پاکستان، بودن بندر گوادر در استان بلوچستان پاکستان است، چراکه این منطقه به دلیل درگیریهای قومی و طایفهای، عقاید جداییطلبانه مردم بلوچستان، این تفکر که از پیشرفت بندر گوادر چیزی عایدشان نخواهد شد و وجود گروهکهای تروریستی چون القاعده و طالبان، همیشه صحنه درگیری مردم این منطقه با دولت مرکزی بوده است. در این میان میتوان به کشته شدن 3 مهندس چینی در کشور پاکستان اشاره کرد. تکرار این حملات مرگبار و عدم توانایی دولت مرکزی پاکستان در دفع اینگونه تحرکات، ممکن است باعث انصراف طرف چینی از ساخت و ادامه کار در بندر گوادر شود. علاوه بر ناامنی، وجود مواد مخدر و ترانزیت آن از کشور افغانستان به کشور پاکستان (طبق آمارهای موجود، 78 درصد از هروئین قاچاق شده کشور افغانستان به کشور پاکستان از طریق بنادری چون گوادر به سایر نقاط جهان ترانزیت میشود، از دیگر مشکلات پیش روی بندر گوادر و دولت پاکستان است؛ اما مهمترین مشکلات پیش روی توسعه گوادر را میتوان در موارد زیر جستجو کرد: کمبودهای اساسی شبکه راهها و خطوط ریلی و سراسری پاکستان، معضل فقدان امنیت مناسب جهت انجام یک فعالیت ایمن اقتصادی و تجاری، معضل قدیمی کمبود منابع انرژی و بالا بودن قیمت سوختهای فسیلی یک مساله همیشگی پاکستان است، وجود اختلافات قومی، فرقهای و مذهبی در بلوچستان پاکستان و ناسازگاری و عدم همکاری مردم این منطقه با دولت مرکزی، نبود زیرساختهای عمران شهری و صنایع کوچک و بزرگ که تأمین هرکدام از آنها مستلزم صرف هزینههای گزاف است.
چابهار، کلید توسعه شرق ایران
بندر چابهار به جهت برخورداری از موقعیت ممتاز در شرق تنگه هرمز و دریای عمان در مسیر خطوط اصلی کشتیرانی به آفریقا، آسیا و اروپا قرارگرفته و بهعنوان کوتاهترین راه ارتباطی و ترانزیتی کشورهای آسیای میانه و افغانستان به بازارهای خلیجفارس، شرق آفریقا و دیگر نقاط جهان مطرح میشود. بندر چابهار دارای موقعیتی استراتژیک است که بهعنوان مهمترین بندر در جنوب شرق ایران و تنها بندر اقیانوسی کشور مطرح است. این بندر تنها کلید توسعهٔ شرق ایران است. با توجه به قرارگرفته بندر چابهار در مسیر ترانزیت شرق و کریدور شمال - جنوب و همچنین تمایل کشور هند به سرمایهگذاری در این بندر، موقعیت مناسبی جهت تبدیل به یک مرکز تجاری در حال ظهور پیداکرده است. بهطورکلی کشور هند که در حال تبدیل به یکی از قطبهای اقتصادی آسیا است، قصد در دست گرفتن بازارهای آسیای میانه و از طرفی کوتاهتر شدن راه واردات انرژی به کشور خود را دارد. ازآنجاییکه اختلافات دو کشور هند و پاکستان مدتهاست ادامه دارد، این کشور قصد دور زدن پاکستان و عدم احساس نیاز به این کشور، برای رسیدن به کشورهای آسیای میانه را دارد هرچند که هزینههای اضافی نیز در برداشته باشد. کشور هند که از طرفی به منابع اولیه و انرژیهای کشور روسیه نیاز دارد، روابط مناسبی را با این کشور برقرار کرده است.دو بندر گوادر در پاکستان و چابهار در ایران با داشتن موقعیت استراتژیک و مهم، قابلیت تبدیلشدن به دروازه شاهراه اقتصادی آسیای میانه (کریدور تجاری شمال – جنوب) را دارند. بندر کراچی و بندرعباس بهعنوان رقبای این دو بندر مطرح هستند که بندر کراچی با تراکم نیروهای نظامی و بندرعباس به دلیل بسته شدن احتمالی تنگه هرمز توسط ایران، همیشه در معرض خطر هستند. کشورهای چین و هند در رقابتی شدید قصد در دست گرفتن بازارهای افغانستان، آسیای مرکزی و روسیه و ایجاد روابط نزدیکتر با این کشورها را دارند. حملونقل از طریق بندر چابهار، کوتاه کردن هزاران کیلومتر از مسیرهای تجاری است. با ایجاد زیرساختها، آمادهسازی و فراهم نمودن شرایط رقابتی، چابهار میتواند شاهراه اقتصادی آسیای میانه، باشد.
چالشها و مشکلات چابهار
بااینحال، چابهار و هند نیز با چالشهایی مواجه هستند. در مورد وضعیت شرکای استراتژیک و اقتصادی ایران اختلافنظر وجود دارد. وزارت اقتصاد هند بااحتیاط بسیار زیاد پیش میرود، زیرا در مورد بازگشت سرمایه شک دارد. ناکارآمدی سازمانی هند منجر شده تا از تمام ظرفیتهای چابهار استفاده نشود و از حصول مزایای اقتصادی متمرکز آن ناتوان بماند. رویای هند برای دسترسی به افغانستان ممکن است نیمهتمام بماند، زیرا افغانستان یک اقتصاد بسیار ناپایدار دارد و نقش آن در چابهار ممکن است به تعویق بیفتد. هند، قصد ایجاد یک میدان نفتی در ایران دارد، اما ایران از دادن امتیازات بازاریابی گاز خود به هند خودداری میکند؛ بنابراین، هند باید آماده باشد تا با چنین ناامیدیهایی در آینده روبهرو شود. مهمترین مشکلات پیش روی بندر چابهار را میشود در عوامل زیر جستجو کرد: نبود زیرساخت ریلی در بندر چابهار، نبود زیرساخت حملونقل هوایی (فرودگاه) در چابهار، دور بودن از مراکز صنعتی، تجاری و جمعیتی، وجود موجهای بلند دریایی در 4 فصل سال، بالا بودن هزینههای حمل دریایی کانتینر به بندر چابهار، سهم ناچیز بندر چابهار در واردات کالاهای اساسی، سهم ناچیز بندر چابهار در صادرات کالای فله معدنی، عدم جذب کالاهای ترانزیتی، عدم استفاده از ظرفیت ایجادشده جابهجایی مسافر از ترمینال مسافری.
