کشف گاز در ترکیه؛ تلنگری به سیاستگذاران ایرانی
بر این اساس جمهوری اسلامی ایران یکی از طرفهای صادرکننده انرژی به ترکیه است و از سال ۲۰۰۱ طبق یک قرارداد ۲۵ ساله، هر سال ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز به ترکیه صادر کرده؛ قراردادی که در سال ۲۰۲۶ به پایان میرسد و تاکنون مذاکرات برای تمدید این قرارداد به نتیجه نرسیده است. هر چند در مدت چهار ماهی (فروردین تا تیر 1399) که صادرات گاز ایران به ترکیه به دلیل انفجار خط لوله قطع شده بود، ترکیه به راحتی کشور آذربایجان را جایگزین ایران کرد و از بابت واردات گاز به مشکلی برنخورد، اما حال به نظر می رسد با اکتشاف میدان جدید گازی در دریای سیاه، در بازه زمانی میان مدت نیاز ترکیه به گاز وارداتی، باز هم کاهش خواهد یافت و این مسأله ایست که می تواند ژئوپلیتیک انرژی و مناسبات قدرت در سطح منطقه را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.هر چند اعلام خبر کشف این میدان گازی فعلا تنها آثار مثبت روانی و سیاسی برای ترکیه داشته، سبب افزایش ارزش پول ملی این کشور( لیر ترکیه) شده و شرایط را برای مانور قدرت اردوغان فراهم کرده است، اما پیامدهای این خبر به همین جا ختم نمی شود و این امر تنها یک ژست سیاسی و تبلیغاتی با تبعات کوتاه مدت نخواهد بود.
ترکیه به واسطه همجواری با دریای سیاه، دریای اژه و دریای مدیترانه و داشتن دو تنگه راهبردی بسفر و داردانل، همواره به عنوان پلی برای انتقال انرژی از منابع عظیم انرژی به بازار بزرگ مصرف انرژی مطرح بوده است. تا پیش از کشف میدان گازی جدید، ترکیه می کوشید با بهره برداری از موقعیت ژئوپولیتیک خود، نه فقط به یک کشور ترانزیتی؛ بلکه به یک هاب انرژی تبدیل شود. در همین راستا مقامات این کشور در مهرماه سال 1395 و در حالی که با چالش های سیاسی بزرگی همچون تنش در روابط با روسیه بر سر سقوط هواپیمای نظامی روسی، اقدامات تروریستی کردهای تجزیه طلب پ.ک.ک در داخل ترکیه و پیامدهای کودتای نافرجام ارتش این کشور علیه دولت حاکم دست و پنجه نرم می کردند، میزبانی بیست و سومین کنگره جهانی انرژی را نیز پذیرفتند که در نتیجه آن به دو توافق اثر گذار با روسیه و عربستان دست یافتند.
در واقع، ساخت خط لولههای تاناپ (پروژه ای که با دور زدن و کنار گذاشتن ایران، منابع گاز کشورهای آسیای میانه از جمله ترکمنستان و آذربایجان را از طریق دریای خزر به ترکیه منتقل و از آنجا به اروپا صادر می کند) و کریدور گازی جنوبی (پروژه گازی دیگری که در سال 2015 طراحی و عملیاتی شده و باز هم با کنار گذاشتن ایران، گاز استخراج شده از میدان فراساحلی شاهدنیز جمهوری آذربایجان را از طریق گرجستان و ترکیه به سایر کشورهای هدف اروپایی انتقال میدهد) در کنار خط لوله ترک استریم و راهاندازی پایانههای شناور ذخیرهسازی و تبدیل الانجی به گاز در سال های اخیر، ترکیه را به یکی از جدی ترین کاندیداها برای تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه تبدیل کرده است.
بدین ترتیب حتی پیش از کشف این میدان گازی جدید نیز ترکیه قدرتی مدعی در زمینه ترانزیت انرژی محسوب می شد و حال با کاهش تدریجی وابستگی این کشور به واردات گاز، میزان اثرگذاری این کشور بر ژئوپلیتیک انرژی منطقه افزایش یافته است. هدف آنکارا از تکاپوهای گسترده اش در حوزه انرژی، ارتقاء و تثبیت موقعیت خود در سیاست¬ های راهبردی غرب آسیا، افزایش وزنه اش در نظر اتحادیه اروپا و البته تاثیرگذاری هر چه بیشتر بر سیر تحولات منطقه ای و بین المللی است؛ هدفی که سایر قدرت¬ های منطقه¬ ای از جمله جمهوری اسلامی ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
هر چند در حال حاضر اقدامات یکجانبه و خصمانه آمریکا و تحریم های این کشور به دغدغه اصلی تصمیم گیران نظام تبدیل شده، اما حفظ مزیت صادراتی و ترانزیتی کشور در حوزه انرژی و ارتقاء قدرت منطقه ای ایران مسأله ای نیست که بتوان راحت آن را از دستور کار خارج کرد. تکاپوهای ترکیه در کنار تحرکات آذربایجان، روسیه و حتی رژیم صهیونیستی در حوزه انرژی، لزوم تدبیر بیشتر ایران برای عقب نماندن در این رقابت ژئوپلیتیک را نشان می دهد.
در عرصه روابط بین الملل کنونی، بخش انرژی از سرمایه گذاری های اولیه برای اکتشاف و بهره برداری گرفته تا فروش و صادرات نیاز به ثبات و امنیت در درجه نخست و پس از آن چانه زنی و ارتباطات گسترده در درجه دوم دارد. در این راستا جمهوری اسلامی ایران باید تلاش کند با پررنگ کردن رویکرد اقتصادی و توسعه محور در عرصه سیاست خارجی، هر چه سریعتر خود را از حالت امنیتی و قرار گرفتن مداوم در شرایط «خطر ریسک بالا» خارج کند و ضمن گسترش تعاملات و چانه زنی با کشورهای همسایه و همچنین مصرف کنندگان عمده انرژی، جایگاه خود را در طرح های مختلف صادرات و ترانزیت انرژی باز و تثبیت کند.
دیپلماسی ایرانی
