از کندی تا بایدن؛ درس‌هایی از یک شکست

ساعت 24-جان‌اف ‌کندی تنها چند ماه پس از آغاز ریاست‌جمهوری خود دستور حمله فاجعه‌بار به کوبا را صادر کرد و عملیات خلیج خوک‌ها از سوی وزارت دفاع و سازمان اطلاعات مرکزی در دولت دوایت آیزنهاور طراحی شده بود اما کندی تمام مسئولیت این ماجراجویی بی‌پروا را بر عهده گرفت. علاوه‌براین و به گفته مورخان، کندی از این اشتباه بزرگ خود درس گرفت و با جدی‌ترگرفتن نقش مشاوره نظامی، در بحران موشکی کوبا اشتباه خود را تا حدی جبران کرد.

html>

جو بایدن، رئیس‌جمهوری فعلی ایالات متحده، هم اشتباه متفاوتی را در افغانستان مرتکب شده و با عقب‌نشینی عجولانه از این کشور، توصیه‌ها و نگرانی‌های ژنرال‌های پنتاگون، کارشناسان امنیتی سیا و مشاوران خود را نادیده گرفته است. اما بایدن برخلاف کندی، تاکنون از پذیرفتن مسئولیت ناکامی اقدام خود در افغانستان اجتناب کرده است. این امر طرفداران بایدن و متحدان آمریکا را با تردید روبه‌رو کرده که آیا بایدن از این اشتباه بزرگ درس خواهد گرفت یا اینکه رویکرد او در قبال افغانستان می‌تواند چشم‌اندازی باشد از اقدامات بعدی او در جایگاه رئیس‌جمهور آمریکا.
بایدن نیز مانند کندی، در ابتدای دوران ریاست‌جمهوری خود، کم‌وبیش سیاست خارجی رئیس‌جمهور قبل از خود را حفظ کرده بود؛ در این مورد، توافق صلح دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری سابق آمریکا، با طالبان و برنامه برای خروج کامل ایالات متحده هرچند با تأخیر چندماهه انجام شده است، اما بایدن به جای اعتراف به خطا، از زمانی که افغانستان در 10 روز پیشرفت طالبان به طرزی غیرقابل باور سقوط کرد، در برابر انتقادات موضعی دفاعی گرفت. اگرچه بایدن وعده داده بود که ضد ترامپ عمل خواهد کرد و تعهد، صداقت، شفافیت و مسئولیت‌پذیری را دوباره احیا می‌کند اما حداقل در این مورد بی‌تعهدی خود را نشان داد و به جای پذیرش مسئولیت شکست، انگشت اتهام را به سوی دو حزب دموکرات و جمهوری‌خواه به دلیل حمایتشان از خروج از افغانستان نشانه رفت. بایدن در اظهارات هفته گذشته خود مقصران تازه‌ای پیدا کرد و دولت و نیروهای مسلح افغانستان و البته ترامپ را نیز مسئول سقوط افغانستان دانست.
یکی از منتقدان بایدن، جان بولتون مشاور امنیت ملی سابق ترامپ است. بولتون به نیویورک‌تایمز گفت: «تصمیم‌گیری بایدن در این مورد کاملا از الگوی ترامپ پیروی کرده و این نکته جالب توجهی است. بایدن می‌خواست از افغانستان خارج شود و اصلا نمی‌خواست بررسی جزئیات و تبعات این اقدام او را در اجرای خواسته‌اش مردد کند. بنابراین با رفتاری ترامپ‌گونه عمل کرد و بدون توجه به هشدارها کار خود را انجام داد».
اظهارات متناقض
علاوه‌براین، برخی دیپلمات‌های اروپایی می‌گویند بایدن طرحی برای خروج را اجرائی کرد که به اندازه کافی مورد بررسی قرار نگرفته بود. متحدان اصلی ایالات متحده در افغانستان ازجمله بریتانیا، فرانسه و آلمان و کشورهایی که منابع مالی و انسانی قابل توجهی را در این 20 سال در افغانستان از دست داده بودند هیچ مشارکتی در پروسه طراحی برنامه خروج از افغانستان نداشتند. این متحدان به این امر معترض‌اند که بایدن با وجود اینکه قبل و بعد از انتخابات ادعا می‌کرد که «آمریکا به سیستم جهانی بازگشته است» و اینکه می‌خواهد میراث ترامپ را با ارتباط مجدد با متحدانش پاک کند، باز هم درباره افغانستان هیچ مشورتی با آنها نکرد. بایدن ادعا کرده بود که در مورد برنامه‌های خروج خود با آنها مشورت کرده است اما در واقع چندین تصمیم کلیدی مانند ترک ناگهانی فرودگاه بگرام در اوایل جولای -که باعث تضعیف شدید نیروهای نظامی و امنیتی افغانستان شد- به صورت یک‌طرفه اتخاذ شد.
یکی از دیپلمات‌های اروپایی که نخواست نامش فاش شود به فارن‌پالیسی گفت: «هیچ بحث معناداری در تیم او بر سر اجرای طرح خروج از افغانستان و لزوم مشورت با متحدان وجود نداشت و همه این اقدامات به‌سرعت انجام شد. بایدن تصمیم گرفته بود این کار را انجام دهد و نمی‌خواست با بحث و مشورت در این تصمیم تردید و خدشه‌ای وارد شود. در سخنرانی بایدن پس از سقوط کابل مفهوم «ماهیت نخست آمریکا» از نگاه بایدن را دریافتیم. بسیاری از مردم در اروپا به این فکر می‌کنند که آیا بایدن بیشتر از آنچه تصور می‌کنیم به ترامپ شبیه نیست؟».
علاوه‌براین، تیم بایدن درمورد بحران پناه‌جویان افغان هم مشورت زیادی با متحدان خود انجام نداده است. بایدن تکرار می‌کند که حق داشت از افغانستان خارج شود و فروپاشی نیروهای نظامی و امنیتی افغانستان مدت کوتاهی پس از خروج ایالات متحده فقط ثابت می‌کند که این جنگ غیرقابل پیروزی بود. او در بخشی از اظهاراتش گفته است «ما بیش از هزار میلیارد دلار در این 20 سال در افغانستان هزینه کردیم. ما نیروی نظامی افغانستان را با حدود 300 هزار نیرو آموزش دادیم و تجهیز کردیم؛ نیرویی بزرگ‌تر از ارتش بسیاری از متحدان ما در ناتو. ما هر ابزاری را که نیاز داشتند به آنها دادیم. ما حقوق نیروی هوایی آنها را پرداخت کردیم، چیزی که طالبان به آنها نخواهند داد. ما به آنها فرصت دادیم تا آینده خود را تعیین کنند. اما چیزی که ما نمی‌توانیم به آنها بدهیم اراده مبارزه آینده کشورشان بود».
صادقانه باید گفت که بایدن احتمالا هنگامی که ترامپ گفت‌وگو با طالبان را آغاز کرد و دولت منتخب افغانستان را دور زد گزینه‌های زیادی در اختیار نداشت. این اقدام آغازگر روند تضعیف مشروعیت دولت منتخب افغانستان بود. درمورد دیگر مسائل مهم، مانند مذاکره مجدد درباره توافق هسته‌ای ایران، دولت بایدن از نزدیک با متحدان خود مشورت کرده است.
با این حال، رئیس‌جمهور آمریکا دراین‌باره قاطعانه می‌گوید که اشتباه نکرده است، حتی گاهی اوقات می‌خواهد نشان دهد که بر اوضاع کاملا مسلط است اما در واقعیت این‌گونه نیست. او در سخنرانی دوشنبه گذشته خطاب به مردم آمریکا تأکید کرد: «من همیشه به مردم آمریکا وعده دادم که مستقیما با شما صحبت خواهم کرد. اما حقیقت این است که این موضوع سریع‌تر از آنچه پیش‌بینی می‌کردیم، پیش رفت». اما دو روز بعد بایدن در مصاحبه‌ای با جورج استفانوپولوس از شبکه ای‌بی‌سی، ادعایی خلاف اظهارات قبلی‌اش مطرح کرد و گفت آنچه را که در کابل اتفاق می‌افتد، پیش‌بینی کرده بود و منکر هرگونه اشتباه در برنامه‌ریزی شد.
با این حال وال‌استریت ‌ژورنال قبل از پیشروی طالبان گزارش داده بود که مشاوران ارشد بایدن او را تحت فشار قرار داده بودند که هم‌زمان با فشار بر طالبان برای مذاکره با دولت مرکزی افغانستان حدود دوهزارو 500 سرباز آمریکایی را در این کشور نگه دارد. تعدادی از متحد اروپایی واشنگتن هم با درنظرگرفتن این امر که تمایل دولت ایالات متحده برای مذاکره کنارزدن اشرف غنی، رئیس‌جمهوری فراری افغانستان و سلب مشروعیت از دولت او است، خود را با ایالات متحده همراه کرده بودند و این برای آنها که به دموکراسی و آزادی اعتقاد دارند بدترین خبر ممکن بود. اشرف غنی از افغانستان فرار کرد و طالبان دوباره پس از 20 سال بر این کشور مسلط شد.

اعزام نیروهای طالبان به دره پنجشیر
دره پنجشیر هنوز به تصرف طالبان درنیامده و احمد مسعود، پسر احمدشاه مسعود چهره نمادین مقاومت افغانستان در آن مستقر است و آن‌طور که گزارش می‌شود، قصد دارد مانند پدرش در برابر نیروهای طالبان بایستد. به گزارش خبرگزاری فرانسه، طالبان در صفحه توییتر خود نوشت که نیروهایش عازم پنجشیر می‌شوند، چون مقامات محلی این منطقه هنوز حاضر به واگذاری مسالمت‌آمیز آن به این گروه نشده‌اند. محمد نعیم، سخنگوی دفتر سیاسی طالبان در سخنانی درباره آمادگی این جنبش برای حمله به پنجشیر گفت: هدف ما اتحاد کشور است، سیستم‌های مختلف نمی‌تواند وجود داشته باشد، اما برخی می‌خواهند مشکل ایجاد کنند.
این در حالی است که احمد مسعود روز یکشنبه در گفت‌وگو با تلویزیون العربیه وجود یک دولت فراگیر که طالبان نیز بخشی از آن است را ضروری دانست و در عین حال تأکید کرد اگر طالبان مذاکرات را رد کند جنگ اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. او همچنین از پیوستن نیروهای دولتی ضدطالبان از چندین ولایت کشور به یاران خود در ‌«جبهه مقاومت ملی افغانستان» در دره پنجشیر خبر داد. از سوی دیگر، با تشدید شایعات مبنی بر بیعت مسعود با طالبان، او بار دیگر این خبر را تکذیب کرد، با این حال منابع از وجود مذاکرات مثبت میان دو طرف خبر داده‌اند.
حمله به فرودگاه کابل
خبرگزاری‌های بین‌المللی از وقوع درگیری نظامی در کنار دروازه شمالی فرودگاه کابل خبر داده‌اند. ارتش آلمان در توییتر گزارش داد: «امروز صبح در ساعت چهار و ۱۳ دقیقه به وقت اروپای مرکزی یک درگیری نظامی در کنار دروازه شمالی فرودگاه کابل بین نیروهای امنیتی افغانستان و مهاجمان ناشناس روی داده است. یکی از نیروهای امنیتی افغانستان در جریان این درگیری جان باخته و سه نفر دیگر مجروح شده‌اند». همچنین یک مقام ناتو می‌گوید دست‌کم ۲۰ نفر در هفت روز گذشته در فرودگاه کابل و محوطه اطراف آن کشته شده‌اند. دولت آمریکا نیز روز یکشنبه اعلام کرده بود که احتمال حمله نیروهای وابسته به داعش به فرودگاه کابل جدی است. جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی کاخ سفید در مصاحبه با سی‌ان‌ان تهدیدهای امنیتی فرودگاه کابل را «واقعی، حاد و ادامه‌دار» خوانده بود. اما با تمامی این شرایط و اوضاع اسفناک شهروندان افغانستان، جو بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا همچنان به دفاع از کلیت تصمیم خود ادامه داد و گفت: اگر آمریکا سال‌های بیشتری به حضور نظامی و جنگ در افغانستان ادامه می‌داد، برندگان واقعی، دشمنان ایالات متحده در مسکو و پکن بودند. او این‌گونه ادامه داد «فکر می‌کنم در تاریخ این ماجرا به‌عنوان تصمیمی منطقی، عقلانی و درست ثبت خواهد شد». هم‌زمان با اینکه بایدن سعی می‌کرد متفاوت‌تر از هفته قبل به پرسش‌ها پاسخ دهد، سخنگوی طالبان تأکید کرد که ۳۱ آگوست خط قرمز خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان است و این زمان برای آمریکا و بریتانیا تمدید نخواهد شد.