روسیه و جمهوری آذربایجان؛ گاهی دور، گاهی نزدیک
روسیه و جمهوری آذربایجان؛ گاهی دور، گاهی نزدیك
ایراس: آنچه در مقطع كنونی توجه ناظران را به موضوع مناسبات آذربایجان و روسیه جلب نموده است، تحركات جدیدی است كه طی ماههای اخیر فدراسیون روسیه در قبال جمهوری آذربایجان به نمایش گذاشته است. سفر ولادمیر پوتین به باكو (١٢ ژوئن ٢٠١٥)، سفر ژنرال ذاكر حسن اف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان به مسكو (آگوست ۲۰۱۵) و دیدار سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه از جمهوری آذربایجان (۲ سپتامبر ۲۰۱۵) به روشنی گویای سطح بالای دیدارهای دیپلماتیك انجام شده میان طرفهای آذری و روسی در یك فاصله زمانی بسیار كوتاه است كه گویای وقوع تحولاتی جدید در مناسبات فدراسیون روسیه و جمهوری آذربایجان است. هر چند بررسی ابعاد كامل این تحولات، پژوهش مستقلی را میطلبد، اما با بررسی مهمترین دلایل و محورهای این تحرك جدید دیپلماتیك، میتوان تصویری كلان از وضعیت كنونی روابط مسكو و باكو را ترسیم كرد. در مجموع، میتوان پنج عامل و ملاحظه اصلی را در روند مناسبات كنونی فدراسیون روسیه و جمهوری آذربایجان متصور بود كه عبارتند از:
۱- نخستین دلیل افزایش تحرك در مناسبات روسیه و آذربایجان را باید سردی نسبی در مناسبات باكو با جهان غرب دانست؛ امری كه در ۲۵ سال گذشته بارها تكرار شده و موجب نزدیكی دو كشور آذربایجان و روسیه به یكدیگر شده است. انتقاد گسترده كشورهای غربی از روند برگزاری انتخابات ریاستجمهوری آذربایجان در سال ۲۰۱۳، عدم ارسال پیام تبریك پیروزی الهام علیاف از سوی باراك اوباما، تصویب قطعنامهای تحت عنوان «عملكرد نهادهای دموكراتیك در جمهوری آذربایجان» از سوی مجمع پارلمانی شورای اروپا، قرار گرفتن جمهوری آذربایجان در ردیف «كشورهایی كه به روش دیكتاتوری اداره میشوند» در گزارش سالانه وزارت امور خارجه امریكا درباره نقض حقوق بشر، تحریم نظارت بر پنجمین دوره انتخابات پارلمانی جمهوری آذربایجان (اول نوامبر ۲۰۱۵) از سوی سازمان امنیت و همكاری اروپا و نهادها و موسسههای وابسته به این سازمان، ابراز نگرانی و انتقاد فرانسوا اولاند، رییسجمهور فرانسه از وضعیت حقوق بشر در جمهوری آذربایجان در جریان دیدار رسمی از باكو در ۲۵ آوریل ۲۰۱۵، موارد بسیار مهم تقابل و تنش میان جهان غرب با جمهوری آذربایجان در قبال موضوعاتی چون نقض حقوق بشر و آزادیهای اساسی، بازداشت خبرنگاران و فعالان سیاسی منتقد دولت و برگزاری انتخابات غیرشفاف و غیردموكراتیك به شمار میرود. علاوه بر مراجع رسمی، مراكز مطالعاتی و نهادهای غیر دولتی جهان غرب نیز طی سالهای اخیر مواضع و رویكرد كاملا انتقادی در قبال جمهوری آذربایجان داشتهاند. چنان چه موسسه «Freedom House» یا «خانه آزادی» در گزارشی كه درباره جمهوریهای شوروی و بلوك شرق سابق تحت عنوان «كشورهای دوره گذار»، منتشر كرده است، تنها اوكراین و گرجستان را كشورهای آزاد دانسته و جمهوری آذربایجان را به همراه تاجیكستان، روسیه، قزاقستان، بلاروس و تركمنستان در رده كشورهای اقتدارگرا معرفی میكند.
در این بین، اخراج ریچارد مورنینگ استار، سفیر ایالات متحده امریكا از باكو در اكتبر ۲۰۱۴، توقف فعالیت «رادیو آزادی» در جمهوری آذربایجان و واكنشهای متعدد رییسجمهور و وزارت امور خارجه جمهوری آذربایجان به انتقادات جهان غرب از وضعیت حقوق بشر در آذربایجان، موجب شده است تا فضایی پرتنش در روابط آذربایجان و جهان غرب حاكم شود. شكلگیری چنین فضایی موجب شد روسها زمینه را برای همراه ساختن مجدد جمهوری آذربایجان با سیاستهای منطقهای خود مساعدتر از گذشته ببینند و اقدام به توسعه مناسبات با این كشور مهم منطقه قفقاز جنوبی نمایند. چنین شرایطی حتی بر توسعه مناسبات آذربایجان با ایران پس از تجربه یك دوره پرتنش نیز بیتاثیر نبوده است. چنان چه ریچارد مورنینگ استار در اواخر دوران ماموریت خود، ضمن توصیف جمهوری آذربایجان به عنوان «كشوری غیریكپارچه و با حاكمیت غیرمستحكم»، از اینكه باكو برای گسترش رابطه با تهران و مسكو به نتیجه رسیده است، موضعگیری تندی علیه دولت الهام علیاف اتخاذ كرد. دو كشوری كه به زعم سفیر سابق ایالات متحده در باكو، تهدیدهایی است كه از دو سمتِ جنوب و شمال جمهوری آذربایجان وجود دارد.
۲- دلیل دوم افزایش تحركات دیپلماتیك روسیه در جمهوری آذربایجان را باید كوشش مسكو برای ورود جمهوری آذربایجان به اتحادیه اقتصادی اوراسیا دانست. اتحادیه اقتصادی اوراسیا به عنوان یكی از مكانیسمهای منطقهای روس محور از اول ژانویه ٢٠١٥ رسما فعالیت خود را آغاز كرد و كشورهای روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان را در بر میگیرد. جمهوری آذربایجان به دلیل ناخرسندی از رویكرد حمایتی روسیه از ارمنستان و نیز حفظ پیوندهای اقتصادی و تجاری با جهان غرب تاكنون از پیوستن به اتحادیه اقتصادی اوراسیا خودداری كرده است.
با توجه به نپیوستن آذربایجان و نیز گرجستان به اتحادیه اقتصادی اوراسیا، عملا این اتحادیه دارای مرز زمینی مشترك با جمهوری ارمنستان نیست. در واقع، روسیه از اوت ٢٠٠٨ كه گرجستان را مورد هجوم نظامی خود قرار داد، برای دسترسی زمینی به ارمنستان با مشكل مواجه است و در چنین شرایطی عضویت ارمنستان در اتحادیه اورآسیا با ناكارآمدی مواجه خواهد بود، چراكه روسیه فقط با گرجستان و جمهوری آذربایجان دارای مرز زمینی است. هرچند دولت گرجستان، به دولت ارمنستان در رابطه با دسترسی زمینی به روسیه در چهارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا تضمین داده است، اما با توجه به روابط سرد و شكننده تفلیس- مسكو این تضمین چندان نمیتواند مورد اعتماد مقامات روسی باشد. لذا با توجه به هدفگذاری اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای انتقال آزاد و سریع كالا و خدمات در درون مرزهای اتحادیه، عدم پیوستگی زمینی با منطقه قفقاز جنوبی نقطه ضعف بزرگی محسوب میشود. روسیه با هدف برطرف ساختن نقطه ضعف عدم ارتباط زمینی اتحادیه اقتصادی اوراسیا، به تحركات دیپلماتیك خود در قبال جمهوری آذربایجان افزوده است و به همین دلیل، موضوع عضویت آذربایجان در این اتحادیه بخش مهمی از مذاكرات دیپلماتیك اخیر میان طرفهای روسی و آذری بوده است. جمهوری آذربایجان در قبال عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا خواستار تغییر جدی در رویكرد حمایتی روسیه از ارمنستان در قبال بحران قره باغ است و از این رو بسیار بعید به نظر میرسد باكو بدون كسب امتیاز سیاسی خاصی به عضویت در این اتحادیه روس محور رضایت دهد.
۳- طی دو سال گذشته، بحران اوكراین به ویژه الحاق شبهجزیره كریمه به روسیه موجب نگرانی شدید جمهوری آذربایجان از تكرار این سناریو در قبال قره باغ شده است. به همین دلیل، جمهوری آذربایجان به قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در محكومیت اقدام روسیه در الحاق شبه جزیره كریمه به خاك خود و عدم شناسایی این الحاق، رای مثبت داد. «الهام علیاف» رییسجمهور آذربایجان نیز در كنفرانس امنیتی مونیخ مناقشه قره باغ را بطور مستقیم مشابه اوضاع كنونی در شرق اوكراین ارزیابی كرد كه به دلیل اقدامات افراد طرفدار روسیه قابل حل و فصل نیست.
علیاف در حاشیه نشست مونیخ اظهار داشت: «مناقشه در اوكراین و درگیری بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان، مانند یك آینه هستند. اگر مناقشه قره باغ حل شود، مساله اوكراین نیز حل خواهد شد. هر دو این مناقشات یك سناریو داشته و آن نقض تمامیت ارضی كشوری مستقل، اشغال خاك آن و مشكل اقدامات جدایی طلبان طرفدار روسیه است». لذا با توجه به چنین موضعگیریهایی، روسیه برای تعدیل این فضا و نشان دادن بیطرفی خود در قبال مساله قره باغ به عنوان یكی از اعضای «گروه مینسك» درصدد برآمد تا مانع از شبیهسازی وضعیت دو مناقشه قره باغ و اوكراین شود. لذا بخشی از كوششهای اخیر دیپلماتیك روسیه در جمهوری آذربایجان را اطمینان بخشی روسها به مقامات آذری در رابطه با وضعیت قره باغ تشكیل داده است. در همین راستا است كه طرح استقرار نیروهای حافظ صلح روسی در قرهباغ از جانب مسكو مطرح شد و روسها اعلام كردند كه حاضر هستند تامین امنیت كل مرزهای جامعه كشورهای مستقل مشترك المنافع (مرزهای سابق اتحاد شوروی) را بر عهده گیرند؛ هر چند پیشنهاد استقرار نیروهای صلح روسی در قره باغ تاكنون به تایید طرفین این مناقشه نرسیده است.
۴- دلیل مهم دیگر تحركات اخیر در روابط روسیه و آذربایجان را باید در حوزه همكاریهای نظامی و دفاعی جستوجو كرد. در این حوزه دو موضوع بیش از همه شایان توجه است. موضوع اول، انعقاد قرارداد جدید فروش تسلیحات و تجهیزات نظامی روسیه به آذربایجان است. قرارداد كنونی دو كشور در سال ۲۰۱۰ به امضاء رسید و زمان اجرای آن در سال ۲۰۱۷ به پایان میرسد. جمهوری آذربایجان در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ كه به دلیل افزایش بهای جهانی نفت خام اقدام به افزایش بیسابقه بودجه نظامی خود كرده بود، در چهارچوب قرارداد دفاعی با فدراسیون روسیه موفق به خریداری دو مجموعه اس۳۰۰، سیستمهای موشكی و ۱۰۷ فروند هلیكوپتر شد. بخشی دیگر از این مفاد همكاری نیز در سال ۲۰۱۵ اجرایی شد كه تحویل بیش از ۱۰۰ تانك كلاس T۹۰C از جمله موارد مهم آن به شمار میرود. لذا روسها با توجه به مدت زمان اندك باقی مانده تا پایان قرار داد در سال ۲۰۱۷، درصدد تجدید آن برآمدهاند.
در واقع، روسها نگران آن هستند كه در صورت عدم تمدید قرارداد از سوی آذربایجان تا پایان سال ۲۰۱۷، مسكو یكی از بازارهای مهم صادرات تسلیحاتی خود را به رقبایی چون اسراییل واگذار كند. لذا مقامات دفاعی و نظامی روسیه با بهرهگیری از فضای سیاسی جدید در روابط دو كشور درصدد هستند زمینه انعقاد قراردادهای جدید دفاعی و نظامی را با جمهوری آذربایجان فراهم نمایند كه این امر از جمله دلایل مهم سفر ژنرال ذاكر حسناف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان به مسكو (آگوست ۲۰۱۵) و نیز دیدار سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه از جمهوری آذربایجان (۲ سپتامبر ۲۰۱۵) به شمار میرود. موضوع دومی كه در رابطه با حوزه دفاعی مطرح شده است و البته به قطعیت مورد اول نیست و مباحث مختلف و ضد و نقیضی درباره آن مطرح شده است موضوع ایجاد پایگاه راداری جدید به جای پایگاه راداری گابالا (قبله) است كه در سال ۲۰۱۲ به فعالیت آن و حضور كارشناسان نظامی روسیه در این ایستگاه راداری پایان داده شد. هرچند ناظران با توجه به هزینههای مالی ایجاد ایستگاه راداری جدید در بحران كنونی اقتصاد روسیه، درگیری این كشور در اوكراین و سوریه و سیاست باكو مبنی بر عدم حضور هیچ نیروی نظامی خارجی در خاك جمهوری آذربایجان، تحقق چنین طرحی را تا حد زیادی غیرواقعی میدانند. در این بین، ژنرال آناتولی نستچوك، فرمانده لشكر ١٥ نیروهای ویژه هوافضای ارتش روسیه اعلام كرد كه مسكو برنامهای برای ایستگاه راداری در خارج از خاك روسیه ندارد.
علاوه بر موضوعات یاد شده، عواملی چون افتتاح مركز آموزش ناتو در تفلیس گرجستان در ۲۷ آگوست ۲۰۱۵ كه روسها را از توسعه بیش از پیش نفوذ ناتو در این كشور نگران نمود به موازات كوشش روسیه برای ایجاد تعادل در مناسبات دفاعی با جمهوری آذربایجان پس از ایجاد سیستم دفاع هوایی مشترك روسیه و ارمنستان (در چهارچوب پیمان امنیت دسته جمعی) نیز نقش مهمی در تحریك انگیزههای روسیه برای توسعه مناسبات دفاعی و امنیتی با جمهوری آذربایجان در مقطع كنونی ایفا كرده است.
۵- در نهایت آخرین موضوع مهم را باید وضعیت خاص جمهوری آذربایجان در روند تحولات اخیر منطقه خاورمیانه به ویژه بحران سوریه دانست. با وجود آنكه جمهوری آذربایجان از روابط بسیار نزدیك و راهبردی با تركیه برخوردار است و معمولاً از روابط دو كشور به عنوان «یك ملت با دو كشور» یاد میشود. اما جمهوری آذربایجان تاكنون از همسویی كامل با دولت تركیه در قبال بحران سوریه و اتخاذ موضعی مخالف و آشكار علیه دولت سوریه و شخص بشار اسد خودداری نموده است و كوشش نموده كه خط مشی مستقلی را به نمایش بگذارد. در واقع، مواضع جمهوری آذربایجان در قبال بحران سوریه از ملاحظات این كشور در قبال دو همسایه شمالی و جنوبی یعنی ایران و روسیه نیز تاثیرپذیرفته است. در واقع باكو نمیخواهد با حمایت آشكار و مستقیم از مواضع تركیه در قبال بحران سوریه، خود را در مقابل ایران و روسیه قرار دهد. لذا طی چند سال اخیر همواره سعی كرده است نوعی توازن را میان ایران، روسیه و تركیه در موضعگیریهای خود ایجاد و حفظ كند.
اتخاذ این رویكرد متوازن به موازات عضویت برخی از شهروندان آذری در جریانهای تروریستی و تكفیری نظیر داعش در بحران سوریه و تهدید مشترك دو كشور از بازگشت این عناصر افراطی به منطقه قفقاز و ایجاد ناامنی در مرزهای مشترك روسیه و آذربایجان در قفقاز شمالی موجب شده است روسها طی ماههای اخیر تحركات دیپلماتیك خود را در جمهوری آذربایجان افزایش دهند. هر چند نباید از نظر دور داشت كه پس از حادثه سرنگونی هواپیمای روسی توسط ارتش تركیه كه موجب بروز تنش بیسابقه در روابط مسكو و آنكارا شد، جمهوری آذربایجان در راستای حفظ توازن در روابط با این دو كشور در وضعیت بسیار دشواری قرار گرفت. در واقع، این حادثه آذربایجان به صورت غیر مستقیم در معرض پیامدهای بحران سوریه و اختلافات دو طرف اصلی این منازعه یعنی تركیه و روسیه قرار گرفت. كوشش ناكام باكو برای میانجیگری میان تركیه و روسیه، اعلام طرح ترانزیت كامیونهای تركیه از خاك جمهوری آذربایجان برای عبور به آسیای مركزی و درخواست آنكارا برای افزایش انتقال گاز صادراتی آذربایجان به تركیه برای مقابله با تحریمهای اقتصادی روسیه از جمله مهمترین مواردی است كه حفظ و تداوم رویكرد متوازن دولت آذربایجان در قبال ایران، روسیه و تركیه در روند تحولات پرشتاب و پیچیده سوریه را با چالش و دشواری قابل توجهی مواجه ساخته است.
