چرخ اقتصاد جهان چرا آهسته چرخید
رهبران حزب كمونیست چین شاید از سر ناگزیری یا از سر خودخواهی فتیله چراغ رشدی را كه روشن كرده بودند را پایین كشیدند و بخشی از بیقراری اقتصاد جهان را رقم زدند.
بازی سیاسی – اقتصادی رهبران جدید عربستان با ایران، روسیه و امریكا موجب شد كه قیمت نفت در بازارهای جهان روندی كاهنده را تجربه كند و شهروندان كشورهای صادركننده با تهدید درآمد مواجه شوند. مارتین وبر نویسنده غربی نگاهی به اقتصاد جهان در سال ۲۰۱۵ دارد كه میخوانید:
ارزانی نفت و مس
سال ۲۰۱۵ برای آنها که روزگارشان با چیزهایی که از زمین بیرون میآورند میگذرد، سال بدی بود. با بیمهری کندی چشمگیر رشد اقتصاد چین، بهای کالاهایی چون نفت خام و مس در یک سال بیش از ۳۰ درصد افت کرد.مردم عادی (یا آنطور که در اقتصاد میگویند، مصرفکنندگان) برندگان اصلی بودند. بسیاری از کالاهای اساسی موردنیازشان ارزان شد. روی دیگر سکه اما رنج کارگران معدن بود، و ضرر شرکتهای معدن و کشورهایی چون روسیه و برزیل که در پنج سال منتهی به این بحران درآمدی کلان کسب کرده بودند.افت قیمت در کالاهایی مثل فولاد و سنگ معدن آهن از همه شدیدتر بود – هر دو در مقایسه با اوجشان که چهار سال پیش بود هشتاد درصد ارزان شدهاند.نکته مهم این است که هیچیک از متخصصان چنین سقوطی را پیشبینی نکرده بودند. سقوطی که علت غایی آن چین بود.
موتوری که از کار افتاد
نوامبر ۲۰۱۵ نرخ تورم چین ۱.۵ درصد بود. کارشناسان نگرانند تورم پایین چین را به دام رکود بکشاند .در دو دهه گذشته، چین مرکز تولید برای همه دنیا و موتور رشد در سراسر جهان بوده. هرچه فلز در دنیا تولید میشد چینیها میخریدند و میبلعیدند. اما سال ۲۰۱۵ این روند متوقف شد.رشد اقتصاد چین – حتی طبق آمار رسمی این کشور – زیر ۷ درصد و از هند هم کمتر است. اما بسیاری کارشناسان معتقدند وضع حادتر از اینهاست. گوردون چانگ، نویسنده کتاب «سقوط پیش روی چین»، معتقد است سال ۲۰۱۵ رشد اقتصاد چین حداکثر ۳ درصد بوده. میگوید: «رهبران چین دیگر نمیتوانند جلوی فروریختن اقتصاد را بگیرند.» آقای چانگ معتقد است سرمایه خالصی که از چین خارج میشود نشانه کماعتمادی به رهبری این کشور است. طبق آمار مؤسسه فاینانس بینالمللی، این رقم امسال به رکورد ۵۰۰ میلیارد در سال رسید.آقای چانگ میگوید دستکاری نرخ بهره بیفایده بوده و افزایش چشمگیر سرمایهگذاری دولت هم کمک چندانی به وضع نکرده. به اعتقاد او «سران (چین) دیگر تیری در تیردان ندارند»، حتی در تدابیر اصلاحی هم «عقب رفتهاند» – به این معنا که مداخله حکومت در اقتصاد بیشتر شده.اما بعضی کارشناسان مثل جاناتان فنبی از مرکز تحقیقاتی «منابع معتمد» آنقدر بدبین نیستند، و فکر میکنند مسوولان (چینی) همچنان میتوانند اوضاع را تغییر دهند. میگوید: «به نظر من همچنان آنقدر تیر در تیردانشان دارند که جلوی سقوط اساسی را بگیرند. اما تردیدی نیست که دستکم در دو سال آینده کندی (اقتصادشان) ادامه خواهد داشت.» فنبی معتقد است سران چین تحت رهبری شی جینپینگ «بسیار ریسکپرهیزند» و «به نظر نمیرسد توان مواجهه با بسیاری معضلات پیش رویشان را داشته باشند.» آقای فنبی میگوید دولت چین تحت رهبری شی جینپینگ «بسیار ریسکپرهیز» است. او به برخورد با فساد اشاره میکند که به باور او درست است اما متأسفانه از مسیر مرسوم دستگاه قضایی نیست. یعنی مسوولیت مقابله با فساد به «پلیس ناشفاف حزب کمونیست» واگذار شده که «فضای رعب و وحشت» ایجاد میکند. در نتیجه بسیاری از مسوولان طرف پروژههایی که ممکن است به جان گرفتن اقتصاد کمک کند نمیروند. ممکن است هدفی که دولت چین برای نرخ رشد در سالهای آینده تعیین میکند، زیادی بالا باشد و جز با استقراض – بیش از ارقام سرسامآور فعلی – دستیافتنی نباشد.
افت تقاضای چین در سالی که گذشت باعث تعطیلی بعضی غولهای صنعت معدن و بیکار شدن بسیاری از کارکنان این بخش شده.
انتقام عربستان
عربستان سعودی ترجیح میدهد نفت همینطور ارزان بماند تا رقبایی که قیمت تمامشده برایشان بیشتر است – مثلا در آمریکا – از گردونه خارج شوند. شرکت عظیم انگلو-آمریکن اعلام کرده تا ۳۵ معدن را – با حدود ۸۵۰۰۰ شغل – میبندد یا میفروشد. شرکت گلنکور هم گفته هزاران کارگر را در معدنهای مس زامبیا و معادن دیگر اخراج میکند. سال ۲۰۱۵ برای بازار جهانی نفت هم سالی عجیبغریب بود. کشورهای عضو اوپک با وجود ارزانی نفت خام تصمیم گرفتند از تاکتیک معمول کم کردن تولید برای بالا رفتن قیمت استفاده نکنند.پروفسو کن راگوف از دانشگاه هاروارد معتقد است عربستان، بهعنوان قدرتمندترین عضو اوپک، فقط میخواهد سهمش از بازار جهانی کم نشود.او بر این باور است که عربستان به خاطر رشد جمعیت و هزینه عملیاتش در یمن تحت فشار است. میگوید: «سعودیها امیدوارند بهای نفت مدتها پایین بماند تا تولیدکنندگان حاشیهای، بهویژه در آمریکا، از گردونه خارج شوند.»
مشکل پناهجویان
سال ۲۰۱۵، خبرسازترین موضوع در اروپا ورود خیل پناهجویان از مناطق جنگزده در سوریه و کشورهای همسایهاش بود.اتحادیه اروپا از یک سوی میخواست به مردمان از همهجارانده پناه بدهد، و از طرف دیگر میترسید سیاست «درهای باز» سیلی راه بیاندازد از مردمانی در جستجوی زندگی بهتر که قاره توان پذیرششان را ندارد.آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان، درهای کشورش را به روی مهاجران و پناهجویان گشود، رود متقاضیان سیل شد و محبوبیت او نزد رأیدهندگان آلمانی افت کرد.خانم مرکل در کنفرانس سالانه حزبش در ماه دسامبر بحران اخیر را بزرگترین جمعیت پناهجو از زمان جنگ جهانی دوم دانست. او گفت: «این آزمونی تاریخی برای اروپاست. دوست دارم، دوست داریم، از این آزمون سربلند بیرون بیاییم.» بعضی کارشناسان معتقدند اروپا برای تعدیل جمعیت بومی مسن به نیروی کار جوان نیاز دارد. اما هانس ورنر زین از مؤسسه آی.اف.او آلمان معتقد است مهاجرت گسترده نمیتواند تأثیر مثبت داشته باشد.سال ۲۰۱۵ حدود یکونیم میلیون پناهجو و مهاجر به اتحادیه اروپا آمدند. میگوید: «نباید دل خوش کرد – این افراد (که میآیند) نیروی کار ماهر نیستند. اگر بخواهیم برایشان کار ایجاد کنیم باید حداقل دستمزد را پایین بیاوریم.»
بحران یورو و یونان
تابستان سال ۲۰۱۵، اروپا با یک بحران جدی دیگر هم دستوپنجه نرم کرد: چیزی نمانده بود یونان از حوزه پول واحد اروپا خارج شود، و اولین کشوری باشد که یورو را کنار میگذارد.ماه ژوئیه رفراندومی در این کشور برگزار شد و یونانیها رأی به برنامه ریاضتی اروپا را – که در مقابل وام به یونان پیشنهاد کرده بودند – رد کردند.کم نیستند آلمانیهایی که با سیاستهای خانم مرکل در قبال مهاجران و پناهجویان مخالفند .دولت یونان کنترل سرمایهها را به دست گرفت. مردم جلوی دستگاههای خودپرداز صف کشیدند. اما در نهایت پارلمان یونان تسلیم شد و برنامه ریاضتی را – بهرغم خشم عمومی – پذیرفت. یونان همچنان بهشدت مقروض است. مشخص نیست در درازمدت مشکلات اقتصادی این کشور چطور باید حل شود.
نشست پاریس
از جمله اتفاقهای خوب سال، نشست پاریس در ماه دسامبر بود. نشستی که برای مقابله با تغییرات اقلیمی برگزار شد و سران کشورها (تقریبا همه جهان) توافق کردند در مورد آلایندهها سختگیری بیشتر نشان بدهند.دسامبر ۲۰۱۵، نمایندگان ۱۹۵ کشور پیمانی تاریخی برای مقابله با گرمایش زمین امضا کردند. سیاستمداران شرکتکننده این نشست را موفقیتی چشمگیر خواندند. اما تجربه نشان داده که در حوزه محیطزیست آنچه در عمل رخ میدهد همیشه همان که به چشم میآید نیست.
رسوایی غول خودروسازی دنیا
ماههای آخر سال ۲۰۱۵ معلوم شد موتورهای دیزل خودروهای تولیدی فولکسواگن به مراتب آلودهتر از آنکه این شرکت اعلام میکند هستند. مقامهای این غول آلمانی اعتراف کردند شرکتشان نرمافزار مخصوصی نوشته که وقتی موتور را تست میکنند نتایجی متفاوت با واقعیت – وقتی در جاده حرکت میکند – به دست بدهد.مدیر جهانی شرکت ناچار به استعفا شد. به نظر میرسید اعتبار و ابهت مهندسی فولکسواگن شدیدا آسیب دیده. به تخمین کارشناسان، رسوایی حدود هفت میلیارد دلار به این شرکت ضرر زد. با این حال فروش خودروهای فولکسواگن ضربه نخورد. ظاهرا مصرفکنندگان بر این باورند که سابقه و مطمئن بودن خودرویی که میرانند مهمتر از این است که چقدر آلاینده تولید میکند.فولکسواگن همچنان یکی از دو تولیدکننده بزرگ خودرو در دنیاست، و به نظر نمیرسد موقعیتاش در خطر باشد. به خصوص در شرایطی که نفت ارزان است و ماشینسواری مقرونبهصرفهتر از همیشه.
