دیپلماسی فعال روسیه برای جذب ایران
دلیل رسمی سفر پوتین شرکت کردن در نشست مجمع کشورهای صادرکننده گاز در تهران بود، اما وی با آیتالله خامنهای رهبر و حسن روحانی رئیس جمهور دیدار کرد. آنان در بیانیههای خود تروریسم منطقهای را تقبیح و به طور مشترک از تحریمهای آمریکا بر کشورهایشان و خواسته غرب برای تغییر حکومت در سوریه انتقاد کردند. چند قرارداد اقتصادی منعقد شد از جمله یک خط اعتباری ۵ میلیارد دلاری از جانب روسیه و طرحهای مشترک ترابری و انرژی.
به رغم روابط فزاینده با روسیه، شرکای اقتصادی طبیعی ایران قاعدتا باید در اتحادیه اروپا باشند. تا چند سال پیش، اتحادیه اروپا منبع اصلی سرمایهگذاری مستقیم خارجی و کالاهای مصرفی و پیشرفته برای ایران بود و همچنین بزرگترین خریدار صادرات ایران از جمله نفت به شمار میرفت. اما تحریمهای اتحادیه به دلیل برنامه هستهای ایران باعث کاهش شدید این روابط شد. در نتیجه روسیه و چین به شرکای اصلی اقتصادی خارجی ایران بدل شدند.
پس از انعقاد توافق هستهای، دو تحول مهم رخ داد. نخست دولت روسیه دست به اقدامات پیشگیرانهای برای تحکیم کردن مواضع دیپلماتیک و اقتصادی خود در ایران زده است. مثلا مسکو مسکو از درخواست ایران برای تبدیل شدن به عضو کامل سازمان همکاری شانگهای و مشارکت کردن در مذاکرات مربوط به سوریه و دیگر مسائل منطقهای حمایت کرده است. روسیه ابراز اطمینان کرده است که ایران تعهدات هستهای خود را انجام خواهد داد و ایران را شریک در جنگ با تروریسم منطقهای توصیف کرده است، نه حامی آن. مسکو از ایران دعوت کرده است به ائتلافی که خود برای مقابله کردن با تروریسم در منطقه تشکیل داده است، بپیوندد.
با وجودی که ایران با افزایش فروش نفت و گاز به رقیب روسیه در برخی بازارها بدل خواهد شد، شرکتهای انرژی روسیه قراردادهایی برای کمک به احیای تولید نفت و گاز ایران منعقد کردهاند. ایران از شرکتهای روسی دعوت کرده است راکتورهای بیشتری در ایران بسازند و به آنها سوخت اورانیم بدهند. طرح ساخت دو راکتور جدید در ایران در همین راستاست. در عوض، روسیه هم محدودیتهای فروش اسلحه را به ایران لغو کرده و تعهد کرده است سامانههای دفاع هوایی اس-۳۰۰ را به آن تحویل دهد. اگر یک رشته قرارداد منعقدشده به اجرا درآید، شرکتهای روسی نوسازی زیربنای راه آهن، هواپیمایی غیرنظامی و دیگر جنبههای حمل و نقل را به انجام خواهند رساند.
دوم، مداخله نظامی روسیه در سوریه باعث شده است تا ایران و روسیه به متحدان نظامی برای دفاع از حکومت بشار اسد تبدیل شوند، هر چند که مداخله روسیه احتمالا منبعث از عوامل دیگری است. در این ائتلاف، روسیه قدرت هوایی را تامین میکند و نیروهای تحت حمایت ایران و حزبالله حمایت زمینی را تامین میکنند.
طول همپیمانی جدید ایران و روسیه معلوم نیست. غرب همچنان میتواند شریک اقتصادی بهتری برای ایران باشد تا روسیه، اما برخی مقامات ایران شاید به این موضوع اهمیت ندهند و کالاهای روسی را قبول کنند، به خصوص با توجه به این موضوع که غرب علاقهای به فروش اسلحه یا فناوری هستهای به ایران ندارد. تهران و مسکو ممکن است بر سر مسائلی با هم اختلاف داشته باشند، از جمله چگونگی تقسیم کردن دریای خزر اما بر سر فواید جلوگیری کردن از ساختن خط لوله از این دریا برای انتقال نفت و گاز دیگر کشورها به اروپا اتفاق نظر دارند.
از دیدگاه مسکو، ایران بازار مهمی جز در چند حوزه مانند اسلحه و انرژیس نیست. اما تحریمهایی که غرب بر سوریه اعمال کرده است، وخامت در روابط روسیه و ترکیه پس از ساقط کردن هواپیمای روسیه بر فراز مرز ترکیه و سوریه و نیز بازگشت پولهای مسدود شده ایران، علاقه روسیه را به ایران به عنوان یک شریک اقتصادی افزایش داده است. همچنین، روسیه میخواهد از زیانهای جایگزین شدن نفت و گاز ایران به جای نفت و گاز روسیه و صادرات آن به اروپا جلوگیری کند.
در گذشته، به نظر میرسید روسیه مایل است منافع ایران را فدای قانع کردن واشنگتن کند تا از طرح دفاع موشکی در اروپا دست بردارد. اما این امر با حمله به اوکراین و انضمام کریمه عوض شد. دولتهای غربی به روسیه اعلام کردهاند که میخواهند طرح دفاع موشکی را صرف نظر از نگرانیهای مسکو اجرا کنند. هر گونه تلاش غرب برای دور کردن ایران از مشارکت با روسیه نیازمند پایان جنگ سوریه یا تغییر حکومت در سوریه است. اما بعید به نظر میرسد که این سناریوها به این زودی تحقق یابند، هر چند که تلاش برای مذاکره درباره سوریه در جریان است.
