اقتصاد و سياست جهان در سالي كه گذشت
سال جنگ، تنش و توافق
ساعت 24-سال 94 در شرایطی به پایان میرسد که سایه داعش بر 3قاره آسیا، اروپا و آفریقا همچنان سنگینی میکند. خاورمیانه ناآرام است و تنشهای منطقهیی در همه جا به چشم می آید. رسواییهای مالی از فولکس واگن گرفته تا فیفا، تیتر یک اغلب رسانههای جهان بودند و دغدغههای جدی نسبت به بازگشت رکود اقتصادی همچنان پا برجا بود.
سال جاري در شرايطي به پايان ميرسد كه سايه گروه تروريستي داعش بر 3قاره آسيا، اروپا و آفريقا همچنان سنگيني ميكند. خاورميانه ناآرام است و تنشهاي منطقهيي در اقصي نقاط جهان افزايش يافته است. رسواييهاي مالي از فولكس واگن گرفته تا فيفا روزها، تيتر يك اغلب رسانههاي جهان بودند و دغدغههاي جدي نسبت به بازگشت ركود اقتصادي همچنان پا برجا بود. آنچه در اين ميان تا حدي از اين تلخيها ميكاهد به سرانجام رسيدن برخي مذاكرات مهم و حل اختلافات ديرين بر سر ميز مذاكره بود؛ رويدادهايي چون به سرانجام رسيدن مذاكرات هستهيي ايران، پايان نيم قرن دشمني ميان هاوانا و واشنگتن، توافق كنفرانس پاريس و آغاز مذاكرات صلح سوريه در ژنو. در اينجا نگاهي داريم به برخي از مهمترين وقايع سياسي و اقتصادي جهان در سالي كه گذشت.
خاورميانه و آفريقا: مذاكره، تندرويي ماجراجويي
ايران: مذاكرات هستهيي ايران با 6 قدرت جهاني سرانجام پس از كش و قوسهاي فراوان در سال 1394 به سرانجام رسيد. فرآيندي كه گرچه با استقبال جامعه جهاني روبهرو شد اما به نظر ميرسد كه رقباي منطقهيي كشورمان را چندان خشنود كرد. بهطوريكه كارشناسان بسياري از تغيير چشمگير در توازن قدرتهاي منطقهيي پس از به سرانجام رسيدن برجام خبر ميدهند.
تركيه: سال 1394 براي تركيه سال انتخابات سرنوشتساز نيز بود. در تركيه، حزب عدالتوتوسعه براي نخستينبار در انتخابات پارلماني به اكثريت مطلق كرسيها دست نيافت. رجب طيب اردوغان وعده داده بود در صورت كسب اكثريت مطلق كرسيهاي مجلس، قانون اساسي اين كشور را براي گذر از سيستم پارلماني فعلي به نظام رياستي و افزايش اختيارات رييسجمهور تغيير ميدهد. اما حزب حاكم كه براي تشكيل دولت به ائتلاف با ديگر احزاب تركيه نياز داشت، نتوانست تاييد هيچ حزبي را به دست آورد و به ناچار انتخابات زودهنگام برگزار شد. در فاصله برگزاري دو انتخابات، با انفجار بمب در شهر كردنشين سوروچ در مرز تركيه، تنشها ميان كردها و دولت تركيه بالا گرفت. مسووليت اين انفجار را داعش برعهده گرفته بود. در ماه نوامبر، حزب حاكم عدالت و توسعه در انتخابات زودهنگام به اكثريت مطلق آراء دست يافت. با اين حال اين حزب نتوانست كرسيهاي لازم براي تغيير قانون اساسي را كسب كند.
علاوه بر اختلافات داخلي، در حوزه سياست خارجي نيز آنكارا سياست ماجراجويانهيي كه در پيش گرفته بود را ادامه داد. هدف قرار دادن جنگنده روسي ازجمله اين اقدامات بود كه باعث شد روسيه روابط خود را با شريك تجارياش به پايينترين حد رسانده و حتي در برخي حوزهها كاملا قطع كند. تركيه در اقدامي عجيب به پايگاهي در عراق نيرو اعزام كرد و در ماه جولاي نيز جنگندههاي تركيه مواضع شبهنظاميان پكك را در شمال عراق بمباران كردند كه خشم دولتمردان عراقي را بهدنبال داشت. رابطه تركيه با ايران نيز در سال 1394 با فراز و نشيبهاي بسياري همراه بود كه درنهايت با سفر غيرمنتظره دوهفته پيش احمد داوداوغلو به تهران تاحدي از دامنه اين تنشها كاسته شد. اقتصاد تركيه نيز در سال 1394 حال و روز خوشي نداشت. كاهش ارزش لير روندي نزولي داشت و دولت بارها با متهم كردن دستهاي خارجي به اخلال در نظام پولي تركيه نسبت به برخورد شديد با صرافيها هشدار داد.
عربستان: چند ماه پس از مرگ ملك عبدالله، حاكمان جديد عربستان با در پيش گرفتن سياستهاي ماجراجويانه، مداخله نظامي در يمن را در ششم فروردين ۱۳۹۴ در عملياتي با عنوان «توفان قاطعيت» آغاز كرد، عملياتي كه با وجود اعتراض گروهها و نهادهاي بينالمللي و حقوق بشري بهدليل حمله به غيرنظاميان همچنان ادامه دارد. هواپيماهاي ۵ كشور عضو شوراي همكاري خليج فارس (عربستان سعودي، امارات متحده عربي، قطر، كويت و بحرين) به همراه مراكش، مصر، اردن و سودان در اين حملات مشاركت دارند و سومالي نيز اجازه استفاده از پايگاههاي نظامي خود براي حمله را داده است. اين عمليات در حمايت از دولت عبد ربه منصور هادي، رييسجمهوري مستعفي و فراري اين كشور است. عربستان همچنين شيخ باقر النمر، رهبر مخالفان خود را در زندان اعدام كرد. اقدامي كه با واكنش مسلمانان در سراسر جهان بهويژه ايران روبهرو شد.
همچنين در سالي كه گذشت بر اثر بيتدبيري و سوءمديريت حاكمان سعودي در جريان مراسم حج، بيش از هزار زائر جان خود را از دست دادند. حاكمان سعودي هنوز آمار رسمي از تعداد جانباختگان اين فاجعه منتشر نكرده است.
سوريه: جنگ داخلي سوريه در سال 1394 نيز ادامه داشت. با اين حال در اوايل ماه اكتبر، ولاديمير پوتين اعلام كرد به درخواست رسمي بشار اسد، رييسجمهوري سوريه جنگندههاي روس را براي مقابله با تروريستها به سوريه ميفرستد. اين عمليات بدون هماهنگي با نيروهاي ائتلاف بينالمللي به رهبري امريكا اجرا شد. جنگندههاي روسيه بمباران مواضع شورشيها را آغاز كردند. با پيشروي نيروهاي اسد و بازپسگيري مناطق تحت كنترل تروريستها، كشورهاي غربي به رهبري امريكا و سازمان ملل تلاشها براي آغاز مذاكرات صلح را تشديد كردند. مذاكراتي كه سرانجام پس از ماهها كش و قوس و ادامه مخالفتها و حمايتها با بر سر قدرت ماندن بشار اسد، هفته جاري آغاز شد؛ گرچه فرجام آن هنوز در هالهيي از ابهام است.
لبنان: در ۱۲ نوامبر حملات خونين بيروت روي داد. اينبار حزبالله كه در كنار ارتش سوريه عليه نيروهاي داعش ميجنگد هدف نيروهاي داعش قرار گرفت. حملات انتحاري بيروت ۴۳كشته و ۲۳۹زخمي برجاي گذاشت.
ليبي: سازمان ملل اخيرا اعلام كرده داعش در سالي كه گذشت بهوضوح كنترل خود در ليبي را گسترش داده است. تحركات تروريستي پس از پيشروي نيروهاي دولتي در سوريه و فرار تروريستها از اين كشور به ليبي تا بدان حد رسيده كه زمزمههايي از آغاز عمليات نظامي نيروهاي غربي به رهبري امريكا در اين كشور به گوش ميرسد. كارشناسان و ناظران سازمان ملل در گزارش سالانه خود به شوراي امنيت تاكيد كردهاند، ليبي براي افرادي كه جذب گروههاي تروريستي ميشوند و بهطور عمده از طريق سودان، تونس و تركيه وارد اين كشور ميشوند، جذابتر شده است. اين كارشناسان همچنين گفتهاند، اطلاعاتي درخصوص وجود نيروهايي از ارتشهاي خارجي در ليبي در اختيار دارند كه براي مبارزه با داعش فعاليت ميكنند اما به اين بهانه كه هنوز در حال تحقيق و بررسي هستند، نام اين كشورها را فاش نكردهاند.
آسيا: ناآرامتر از هميشه
چين: چين سال پرفراز و نشيبي را در حوزه اقتصاد و سياست پشت سر گذاشت. در سال 1394 سقوط بازارهاي چين تاثيرات مخرب و گستردهيي بر اقتصاد جهان داشت. پكن تلاش كرد براي متوقف كردن روند سقوط بازار، به تكنيكهاي قديمي همچون صادرات كالا روي آورد و ارزش يوآن، پول ملي اين كشور را حفظ كند. تكنيكهايي كه بهگفته كارشناسان نتوانسته سلامت و قوت اقتصاد اين كشور را تضمين كند. در حوزه سياست خارجي نيز تشديد تنشهاي منطقهيي و مرزي در درياي چين و تقويت حضور نيروهاي امريكايي در منطقه از جديترين چالشهاي پكن در سال گذشته بود. همچنين دولت شي جينپينگ در سالي كه گذشت تلاش زيادي براي پيشبرد طرح احياي جاده ابريشم و طرح موسوم به «يك كمربند، يك جاده» داشت كه به موفقيتهايي نيز رسيد.
افغانستان: افغانستان سال 1394 را نيز به سختي پشت سر گذاشت. در كنار افزايش تحركات گروههاي تروريستي چون داعش و شبهنظاميان مسلح طالبان، اعلام خبر مرگ ملاعمر، رهبر طالبان افغانستان نيز سرنوشت گفتوگوهاي صلح افغانستان را در هالهيي از ابهام فرو برد. مذكراتي كه با وجود تلاش كشورهايي چون چين و امريكا هنوز به نتيجه نرسيده و طالبان اما و اگرهاي زيادي را حتي براي نشستن بر سر ميز مذاكره مطرح كرده است.
نپال: در ابتداي سال 1394 (25 آوريل) زمينلرزهيي به بزرگي 9/7ريشتر نپال را لرزاند، مركز اين زمينلرزه حدود ۲۹كيلومتري جنوبشرق لامجونگ نپال و كانون آن در عمق ۱۵كيلومتري سطح زمين بوده است. اين زمينلرزه قويترين زلزله پس از زمينلرزه بيهار در سال ۱۹۳۴ محسوب ميشود. زمين لرزه باعث سقوط بهمن در اورست هم شد كه در اثر آن دستكم ۱۸نفر كشته و ۶۱نفر هم زخمي شدند. اين زلزله در حالي اتفاق افتاد كه يك هفته قبل از آن، نزديك به ۵۰ كارشناس زلزله از نقاط مختلف جهان كنفرانسي در كاتماندو برگزار كردند كه هدف آن آمادگي براي وقوع زمينلرزه و بهبود شرايط ساختمانسازي در اين شهر اعلام شده بود. مقامات نپال تعداد كشتهشدگان در زلزله را بيش از ۷۳۰۰نفر اعلام كردند. سازمان ملل متحد اعلام كرده در اين زلزله بيش از ۱۳۰هزار خانه ويران شد و نزديك به 2ميليارد دلار براي بازسازي ويرانيهاي به جا مانده از اين فاجعه نياز است.
كره شمالي: كره شمالي در پايان سال 1394 علاوه بر آزمايشهاي موشكي بارها امريكا و كره جنوبي را تهديد كرده است. پيونگيانگ علاوه بر تهديد به حمله پيشگيرانه هشدار داده كه نيويورك را با خاك يكسان خواهد كرد و براي آزادسازي كره جنوبي عمليات تمامعيار را آغاز خواهد كرد.
ايالات متحده: از افزايش نرخ بهره تا ظهور ترامپ
افزايش نرخ بهره: در پاييز 1394، نرخ بيكاري در ايالات متحده به سطح پيش از بحران بزرگ مالي رسيد و ميزان دستمزدهاي واقعي نيز در سراسر كشور افزايش يافت. اين موضوع باعث شد كه بانك مركزي امريكا تصميم بگيرد نرخ بهره را از حدود صفر درصد افزايش دهد.
ازسرگيري روابط هاوانا-واشنگتن: در سال1394 شاهد ازسرگيري روابط كوبا و امريكا بوديم. براي نخستينبار روساي جمهوري دو كشور يازدهم آوريل با يكديگر در حاشيه نشست كشورهاي امريكايي ديدار كردند. چند روز بعد از آن، رييسجمهوري امريكا در نامهيي كوبا را از فهرست كشورهاي حامي تروريسم خارج كرد. بدينترتيب نخستين موانع ازسرگيري روابط دو كشور برداشته شد. چند ماه بعد، در بيستم ماه جولاي پرچم كوبا در سفارت اين كشور در واشنگتن به اهتزاز درآمد. بدينترتيب بعد از افزون بر نيم قرن، روابط هاوانا و واشنگتن بهطور رسمي ازسر گرفته شد. چهاردهم ماه آگوست، با حضور جان كري وزير خارجه امريكا، پرچم اين كشور در هاوانا بر افراشته شد. اين نخستينبار در 70سال گذشته بود كه يك وزير خارجه امريكا در خاك كوبا حضور مييافت.
انتخابات و ظهور پديده ترامپ: رقابتهاي انتخابات رياستجمهوري امريكا در شرايطي آغاز شده كه ظهور پديدهيي سياسي بهنام دونالد ترامپ از حزب جمهوريخواه نه فقط شهروندان و ناظران سياسي داخل اين كشور را متحير كرده كه جهان را نيز نگران به قدرت رسيدن سياستمداري كرده است كه بهشدت غيرقابل پيشبيني است. در شرايط فعلي نه فقط جمهوريخواهان و دموكراتها كه حتي سياستمداران اروپايي نيز با ابراز نگراني از پيشتازي ترامپ در انتخابات درونحزبي جمهوريخواهان گفتهاند كه نه فقط امريكا كه اروپا و جهان نيز آمادگي رياستجمهوري ترامپ را ندارند.
امريكاي مركزي و كانادا: شكست چپها و راستها
آرژانتين: مائوريسيو ماسري، شهردار بوينس آيرس در رقابتي تنگاتنگ حريف خود دانيل سيولي كانديداي حزب حاكم و فرماندار بوينسآيرس را شكست داد و با كنار گذاشتن كريستينا فرناندز بهعنوان رييسجمهور آرژانتين انتخاب و سرانجام در ۱۹آذر ماه پست رياستجمهوري را تحويل گرفت. اگرچه ماسري بهدليل حضور اكثريت چپگرايان در پارلمان و نفوذ چند ساله آنان در اركان دولت با دشواريهايي مواجه است، اما وي در وعدههاي انتخاباتي خود مدعي شد كه كشور را به سوي اقتصاد شكوفا و هنجارهاي دموكراتيك (امريكايي) پيش برده و با كاهش سطح روابط آرژانتين با چين، ونزوئلا، روسيه و ايران، به گسترش روابط با ايالات متحده و اروپا روي خواهد آورد.
ونزوئلا: حزب سوسياليست حاكم ونزوئلا به رهبري نيكولاس مادورو در انتخابات پارلماني شكست سختي از احزاب مخالف راستگرا خورد. كارشناسان معتقدند ونزوئلا در نتيجه سوءمديريت و بحرانهاي سياسي در سالهاي اخير درگير ركود اقتصادي بوده و نرخ تورم تا نزديك 70درصد افزايش يافته است. پس از مرگ هوگو چاوز، اقبال عمومي به حزب حاكم و جانشين وي، نيكولاس مادورو بهطور مرتب كاهش يافته است.
بوليوي: پس از ونزوئلا مردم بوليوي در همهپرسي به اصلاحات قانون اساسي كه اجازه ميداد اوو مورالس چپگرا در مسند قدرت بماند، راي منفي دادند. پس از شكست مورالس بسياري از پايان دوران چپها در امريكاي لاتين سخن گفتند. دوره رياستجمهوري مورالس در سال2020 پايان ميگيرد و تاييد متمم اصلاحيه قانون اساسي به مورالس اجازه ميدهد كه براي چهارمين بار نامزد انتخابات شود.
برزيل: ديلما روسف رييسجمهوري برزيل و رهبر حزب حاكم نيز سال دشواري را پشتسر گذاشت. همين هفته گذشته بيش از سه ميليون برزيلي با حضور در تظاهرات بزرگترين كشور امريكاي لاتين، بركناري رييسجمهوري فعلي اين كشور را خواستار شدند. معترضان در اين تظاهرات تلاش كردند تا فشار لازم براي بركناري ديلما روسف، رييسجمهوري اين كشور را بر كنگره وارد كنند. كنگره برزيل اين احتمال را مطرح كرده كه روسف بهدليل فساد گسترده در شركت دولتي نفت برزيل همچنين عدم توانايي در كنترل گستردهترين ركود اقتصادي برزيل طي چند دهه اخير با استيضاح مواجه شود.
كانادا: در انتخابات عمومي كه در سال1394 برگزار شد، مردم كانادا به تغيير شديد در دولت كشورشان راي دادند و اين امر به بازگشت نام افسانهيي ترودو براي ليبرالها به پست نخستوزيري و پايان حدود يك دهه حكومت استفان هارپر محافظهكار ختم شد. جاستين ترودو، پسر نخستوزير مرحوم كانادا پيير ترودو، در پي پيروزي قاطع حزب ليبرال بهعنوان نخستوزير جديد كانادا انتخاب شد.
اروپا: كابوس داعش، رسوايي
آلمان: بحران پناهجويان و رسوايي فولكس واگن. بزرگترين اقتصاد منطقه يورو موضوع ثبات بيش از دستيابي به موفقيت بيشتر مطرح است. از آغاز سال۲۰۱۵ ميلادي ميزان رشد اين كشور قابل توجه نبوده اما همواره رو به بهبود بوده است كه ميتوان آن را رشدي آرام اما مطمئن خواند. اين كشور راه خود را براي پيشرفت ادامه داد تا زمانيكه يكي از مهمترين شركتهاي صنعتياش يعني فولكس واگن به تقلب متهم شد. پرونده اتهاماتي كه از سوي ايالات متحده عليه شركت فولكس واگن مطرح شد، يك رسوايي بزرگ براي اين شركت به همراه آورد. اين شركت كه محصولاتش از نمونههاي مثالزدني توليد آلمان محسوب ميشد اعتراف كرد كه در آزمايشهاي مربوط به تعيين ميزان نشر آلايندهها تقلب كرده است. مشكل اين است كه فولكس واگن آنقدر بزرگ است كه اين رسوايي بتواند كل سيستم اقتصادي آلمان را آلوده معرفي كند.
بحران پناهجويان نيز براي آنگلا مركل، صدراعظم آلمان دردسرهاي زيادي در پي داشت و انتقادها از سياستهاي درهاي باز وي چنان بالا گرفت كه نتيجهاش در انتخابات چند روز پيش خود را نشان داد. حزب مركل در انتخابات شكست خورد و راستهاي افراطي كه از منتقدان سرسخت سياستهاي درهاي باز هستند به پيروزي چشمگيري دست يافتند.
اسپانيا: در سال۲۰۱۵ ميلادي از كشورهايي با سريعترين آهنگ رشد در منطقه يورو بود. با وجود اين اقتصادش همچنان از كمبود عنصرهاي اساسي رنج ميبرد. نرخ بيكاري در اين كشور همچنان بالاست و اين مشكل اكنون در اين كشور به يك بيماري مزمن تبديل شده است. جوانان بسياري همچنان اين كشور را براي يافتن شغل ترك ميكنند و زنان بسياري هنوز به بازار كار بازنگشتهاند. حقوق و دستمزدها نيز هنوز به سطح قبل از آغاز بحران بازنگشته است و اسپانيا هنوز هم در منطقه يورو پس از يونان، دومين كشور با نرخ بالاي بيكاري محسوب ميشود.
يونان: در رويدادهاي سالي كه به پايان ميرسد يونان جايگاه ويژهيي دارد. سالي كه در آن مذاكرات دولت تازه انتخاب شده اين كشور با وامدهندگان شكست خورد، بانكها تعطيل شد، سياست كنترل سرمايهها اجرا شد و ميزان بدهيهاي معوقه اين كشور را در مرز ورشكستگي قرار داد. يونان اكنون بالاترين نرخ بيكاري را در منطقه يورو دارد. اين كشور پس از ۴۱سال يك همهپرسي برگزار كرد و اين كشور در آستانه خروج از منطقه يورو قرار گرفت. اگرچه يونانيها به طرح رياضت اقتصادي اتحاديه اروپا نه گفتند اما نتوانستند مانع از سازشي دردناك در اين زمينه شوند. پس از آن نيز موضوع سومين بسته پيشنهادي كمك به يونان مطرح شد.
فرانسه: در ۲۲آبان يك رشته از حملات هماهنگشده تروريستي متشكل از تيربارانهاي دستهجمعي و بمبگذاريهاي انتحاري در منطقههاي يكم، دهم و يازدهم شهر پاريس منجر به كشته شدن ۱۳۰نفر و مصدوميت ۳۶۸نفر شد. اين حملات تروريستي در نزديكي ورزشگاه استاد دوفرانس در سندني و ايل دو فرانس به وقوع پيوست حداقل سه انفجار جداگانه و 6تيراندازي در محدوده پاريس گزارش شد و يك گروگانگيري در تئاتر بتكلان انجام شد كه بين ۶۰ تا ۱۰۰نفر گروگان گرفته شده بودند.
همچنين در سالي كه به پايان ميرسد در كنفرانس تغييرات آب و هوايي پاريس يك توافق بينالمللي بزرگ با هدف اقدام هماهنگ براي حفظ كرهزمين حاصل شد. اين توافق پس از چهار سال مذاكره دشوار و در سالي حاصل شد كه گرمترين سال كرهزمين طي ۱۳۵سال گذشته نام گرفته است. يك توافق تاريخي، چراكه براي نخستينبار در موضوع تغييرات آب و هوايي به منافع تمام كشورهاي شركتكننده توجه شد و تمام كشورها ملزم شدند درراستاي محدود كردن تاثيرات انسان بر آب و هوا اقدام كنند. مهمترين هدف اين پيمان، محدود كردن ميزان افزايش متوسط دماي جو زمين به كمتر از ۲درجه سانتيگراد و بهطور عمده تلاش براي حفظ دما در سطح 1.5درجه سانتيگراد تا پايان اين قرن است. براساس اين پيمان، كشورهاي كمتر توسعهيافته براي انطباق دادن خود با تعهدات اين توافقنامه ميتوانند از كمكهاي مالي برخوردار شوند و بر اين اساس، كشورهاي ثروتمند بايد از سال۲۰۲۰ ميلادي، سالانه مبلغ 100ميليارد دلار به كشورهاي فقير بپردازند.
فساد فيفا: محبوبترين ورزش جهان سال سياهي را پشتسر گذاشت. تعدادي از مقامات ارشد فدراسيون بينالمللي فوتبال (فيفا) به فساد مالي متهم شدند و سپ بلاتر رييس فيفا و ميشل پلاتيني رييس فدراسيون فوتبال اروپا (يوفا) نيز در پرونده فساد مالي گناهكار شناخته شدند و علاوه بر جريمههاي چندين هزار فرانكي، ۸سال از فعاليت در عرصه فوتبال محروم شدند.
خاورميانه و آفريقا: مذاكره، تندرويي ماجراجويي
ايران: مذاكرات هستهيي ايران با 6 قدرت جهاني سرانجام پس از كش و قوسهاي فراوان در سال 1394 به سرانجام رسيد. فرآيندي كه گرچه با استقبال جامعه جهاني روبهرو شد اما به نظر ميرسد كه رقباي منطقهيي كشورمان را چندان خشنود كرد. بهطوريكه كارشناسان بسياري از تغيير چشمگير در توازن قدرتهاي منطقهيي پس از به سرانجام رسيدن برجام خبر ميدهند.
تركيه: سال 1394 براي تركيه سال انتخابات سرنوشتساز نيز بود. در تركيه، حزب عدالتوتوسعه براي نخستينبار در انتخابات پارلماني به اكثريت مطلق كرسيها دست نيافت. رجب طيب اردوغان وعده داده بود در صورت كسب اكثريت مطلق كرسيهاي مجلس، قانون اساسي اين كشور را براي گذر از سيستم پارلماني فعلي به نظام رياستي و افزايش اختيارات رييسجمهور تغيير ميدهد. اما حزب حاكم كه براي تشكيل دولت به ائتلاف با ديگر احزاب تركيه نياز داشت، نتوانست تاييد هيچ حزبي را به دست آورد و به ناچار انتخابات زودهنگام برگزار شد. در فاصله برگزاري دو انتخابات، با انفجار بمب در شهر كردنشين سوروچ در مرز تركيه، تنشها ميان كردها و دولت تركيه بالا گرفت. مسووليت اين انفجار را داعش برعهده گرفته بود. در ماه نوامبر، حزب حاكم عدالت و توسعه در انتخابات زودهنگام به اكثريت مطلق آراء دست يافت. با اين حال اين حزب نتوانست كرسيهاي لازم براي تغيير قانون اساسي را كسب كند.
علاوه بر اختلافات داخلي، در حوزه سياست خارجي نيز آنكارا سياست ماجراجويانهيي كه در پيش گرفته بود را ادامه داد. هدف قرار دادن جنگنده روسي ازجمله اين اقدامات بود كه باعث شد روسيه روابط خود را با شريك تجارياش به پايينترين حد رسانده و حتي در برخي حوزهها كاملا قطع كند. تركيه در اقدامي عجيب به پايگاهي در عراق نيرو اعزام كرد و در ماه جولاي نيز جنگندههاي تركيه مواضع شبهنظاميان پكك را در شمال عراق بمباران كردند كه خشم دولتمردان عراقي را بهدنبال داشت. رابطه تركيه با ايران نيز در سال 1394 با فراز و نشيبهاي بسياري همراه بود كه درنهايت با سفر غيرمنتظره دوهفته پيش احمد داوداوغلو به تهران تاحدي از دامنه اين تنشها كاسته شد. اقتصاد تركيه نيز در سال 1394 حال و روز خوشي نداشت. كاهش ارزش لير روندي نزولي داشت و دولت بارها با متهم كردن دستهاي خارجي به اخلال در نظام پولي تركيه نسبت به برخورد شديد با صرافيها هشدار داد.
عربستان: چند ماه پس از مرگ ملك عبدالله، حاكمان جديد عربستان با در پيش گرفتن سياستهاي ماجراجويانه، مداخله نظامي در يمن را در ششم فروردين ۱۳۹۴ در عملياتي با عنوان «توفان قاطعيت» آغاز كرد، عملياتي كه با وجود اعتراض گروهها و نهادهاي بينالمللي و حقوق بشري بهدليل حمله به غيرنظاميان همچنان ادامه دارد. هواپيماهاي ۵ كشور عضو شوراي همكاري خليج فارس (عربستان سعودي، امارات متحده عربي، قطر، كويت و بحرين) به همراه مراكش، مصر، اردن و سودان در اين حملات مشاركت دارند و سومالي نيز اجازه استفاده از پايگاههاي نظامي خود براي حمله را داده است. اين عمليات در حمايت از دولت عبد ربه منصور هادي، رييسجمهوري مستعفي و فراري اين كشور است. عربستان همچنين شيخ باقر النمر، رهبر مخالفان خود را در زندان اعدام كرد. اقدامي كه با واكنش مسلمانان در سراسر جهان بهويژه ايران روبهرو شد.
همچنين در سالي كه گذشت بر اثر بيتدبيري و سوءمديريت حاكمان سعودي در جريان مراسم حج، بيش از هزار زائر جان خود را از دست دادند. حاكمان سعودي هنوز آمار رسمي از تعداد جانباختگان اين فاجعه منتشر نكرده است.
سوريه: جنگ داخلي سوريه در سال 1394 نيز ادامه داشت. با اين حال در اوايل ماه اكتبر، ولاديمير پوتين اعلام كرد به درخواست رسمي بشار اسد، رييسجمهوري سوريه جنگندههاي روس را براي مقابله با تروريستها به سوريه ميفرستد. اين عمليات بدون هماهنگي با نيروهاي ائتلاف بينالمللي به رهبري امريكا اجرا شد. جنگندههاي روسيه بمباران مواضع شورشيها را آغاز كردند. با پيشروي نيروهاي اسد و بازپسگيري مناطق تحت كنترل تروريستها، كشورهاي غربي به رهبري امريكا و سازمان ملل تلاشها براي آغاز مذاكرات صلح را تشديد كردند. مذاكراتي كه سرانجام پس از ماهها كش و قوس و ادامه مخالفتها و حمايتها با بر سر قدرت ماندن بشار اسد، هفته جاري آغاز شد؛ گرچه فرجام آن هنوز در هالهيي از ابهام است.
لبنان: در ۱۲ نوامبر حملات خونين بيروت روي داد. اينبار حزبالله كه در كنار ارتش سوريه عليه نيروهاي داعش ميجنگد هدف نيروهاي داعش قرار گرفت. حملات انتحاري بيروت ۴۳كشته و ۲۳۹زخمي برجاي گذاشت.
ليبي: سازمان ملل اخيرا اعلام كرده داعش در سالي كه گذشت بهوضوح كنترل خود در ليبي را گسترش داده است. تحركات تروريستي پس از پيشروي نيروهاي دولتي در سوريه و فرار تروريستها از اين كشور به ليبي تا بدان حد رسيده كه زمزمههايي از آغاز عمليات نظامي نيروهاي غربي به رهبري امريكا در اين كشور به گوش ميرسد. كارشناسان و ناظران سازمان ملل در گزارش سالانه خود به شوراي امنيت تاكيد كردهاند، ليبي براي افرادي كه جذب گروههاي تروريستي ميشوند و بهطور عمده از طريق سودان، تونس و تركيه وارد اين كشور ميشوند، جذابتر شده است. اين كارشناسان همچنين گفتهاند، اطلاعاتي درخصوص وجود نيروهايي از ارتشهاي خارجي در ليبي در اختيار دارند كه براي مبارزه با داعش فعاليت ميكنند اما به اين بهانه كه هنوز در حال تحقيق و بررسي هستند، نام اين كشورها را فاش نكردهاند.
آسيا: ناآرامتر از هميشه
چين: چين سال پرفراز و نشيبي را در حوزه اقتصاد و سياست پشت سر گذاشت. در سال 1394 سقوط بازارهاي چين تاثيرات مخرب و گستردهيي بر اقتصاد جهان داشت. پكن تلاش كرد براي متوقف كردن روند سقوط بازار، به تكنيكهاي قديمي همچون صادرات كالا روي آورد و ارزش يوآن، پول ملي اين كشور را حفظ كند. تكنيكهايي كه بهگفته كارشناسان نتوانسته سلامت و قوت اقتصاد اين كشور را تضمين كند. در حوزه سياست خارجي نيز تشديد تنشهاي منطقهيي و مرزي در درياي چين و تقويت حضور نيروهاي امريكايي در منطقه از جديترين چالشهاي پكن در سال گذشته بود. همچنين دولت شي جينپينگ در سالي كه گذشت تلاش زيادي براي پيشبرد طرح احياي جاده ابريشم و طرح موسوم به «يك كمربند، يك جاده» داشت كه به موفقيتهايي نيز رسيد.
افغانستان: افغانستان سال 1394 را نيز به سختي پشت سر گذاشت. در كنار افزايش تحركات گروههاي تروريستي چون داعش و شبهنظاميان مسلح طالبان، اعلام خبر مرگ ملاعمر، رهبر طالبان افغانستان نيز سرنوشت گفتوگوهاي صلح افغانستان را در هالهيي از ابهام فرو برد. مذكراتي كه با وجود تلاش كشورهايي چون چين و امريكا هنوز به نتيجه نرسيده و طالبان اما و اگرهاي زيادي را حتي براي نشستن بر سر ميز مذاكره مطرح كرده است.
نپال: در ابتداي سال 1394 (25 آوريل) زمينلرزهيي به بزرگي 9/7ريشتر نپال را لرزاند، مركز اين زمينلرزه حدود ۲۹كيلومتري جنوبشرق لامجونگ نپال و كانون آن در عمق ۱۵كيلومتري سطح زمين بوده است. اين زمينلرزه قويترين زلزله پس از زمينلرزه بيهار در سال ۱۹۳۴ محسوب ميشود. زمين لرزه باعث سقوط بهمن در اورست هم شد كه در اثر آن دستكم ۱۸نفر كشته و ۶۱نفر هم زخمي شدند. اين زلزله در حالي اتفاق افتاد كه يك هفته قبل از آن، نزديك به ۵۰ كارشناس زلزله از نقاط مختلف جهان كنفرانسي در كاتماندو برگزار كردند كه هدف آن آمادگي براي وقوع زمينلرزه و بهبود شرايط ساختمانسازي در اين شهر اعلام شده بود. مقامات نپال تعداد كشتهشدگان در زلزله را بيش از ۷۳۰۰نفر اعلام كردند. سازمان ملل متحد اعلام كرده در اين زلزله بيش از ۱۳۰هزار خانه ويران شد و نزديك به 2ميليارد دلار براي بازسازي ويرانيهاي به جا مانده از اين فاجعه نياز است.
كره شمالي: كره شمالي در پايان سال 1394 علاوه بر آزمايشهاي موشكي بارها امريكا و كره جنوبي را تهديد كرده است. پيونگيانگ علاوه بر تهديد به حمله پيشگيرانه هشدار داده كه نيويورك را با خاك يكسان خواهد كرد و براي آزادسازي كره جنوبي عمليات تمامعيار را آغاز خواهد كرد.
ايالات متحده: از افزايش نرخ بهره تا ظهور ترامپ
افزايش نرخ بهره: در پاييز 1394، نرخ بيكاري در ايالات متحده به سطح پيش از بحران بزرگ مالي رسيد و ميزان دستمزدهاي واقعي نيز در سراسر كشور افزايش يافت. اين موضوع باعث شد كه بانك مركزي امريكا تصميم بگيرد نرخ بهره را از حدود صفر درصد افزايش دهد.
ازسرگيري روابط هاوانا-واشنگتن: در سال1394 شاهد ازسرگيري روابط كوبا و امريكا بوديم. براي نخستينبار روساي جمهوري دو كشور يازدهم آوريل با يكديگر در حاشيه نشست كشورهاي امريكايي ديدار كردند. چند روز بعد از آن، رييسجمهوري امريكا در نامهيي كوبا را از فهرست كشورهاي حامي تروريسم خارج كرد. بدينترتيب نخستين موانع ازسرگيري روابط دو كشور برداشته شد. چند ماه بعد، در بيستم ماه جولاي پرچم كوبا در سفارت اين كشور در واشنگتن به اهتزاز درآمد. بدينترتيب بعد از افزون بر نيم قرن، روابط هاوانا و واشنگتن بهطور رسمي ازسر گرفته شد. چهاردهم ماه آگوست، با حضور جان كري وزير خارجه امريكا، پرچم اين كشور در هاوانا بر افراشته شد. اين نخستينبار در 70سال گذشته بود كه يك وزير خارجه امريكا در خاك كوبا حضور مييافت.
انتخابات و ظهور پديده ترامپ: رقابتهاي انتخابات رياستجمهوري امريكا در شرايطي آغاز شده كه ظهور پديدهيي سياسي بهنام دونالد ترامپ از حزب جمهوريخواه نه فقط شهروندان و ناظران سياسي داخل اين كشور را متحير كرده كه جهان را نيز نگران به قدرت رسيدن سياستمداري كرده است كه بهشدت غيرقابل پيشبيني است. در شرايط فعلي نه فقط جمهوريخواهان و دموكراتها كه حتي سياستمداران اروپايي نيز با ابراز نگراني از پيشتازي ترامپ در انتخابات درونحزبي جمهوريخواهان گفتهاند كه نه فقط امريكا كه اروپا و جهان نيز آمادگي رياستجمهوري ترامپ را ندارند.
امريكاي مركزي و كانادا: شكست چپها و راستها
آرژانتين: مائوريسيو ماسري، شهردار بوينس آيرس در رقابتي تنگاتنگ حريف خود دانيل سيولي كانديداي حزب حاكم و فرماندار بوينسآيرس را شكست داد و با كنار گذاشتن كريستينا فرناندز بهعنوان رييسجمهور آرژانتين انتخاب و سرانجام در ۱۹آذر ماه پست رياستجمهوري را تحويل گرفت. اگرچه ماسري بهدليل حضور اكثريت چپگرايان در پارلمان و نفوذ چند ساله آنان در اركان دولت با دشواريهايي مواجه است، اما وي در وعدههاي انتخاباتي خود مدعي شد كه كشور را به سوي اقتصاد شكوفا و هنجارهاي دموكراتيك (امريكايي) پيش برده و با كاهش سطح روابط آرژانتين با چين، ونزوئلا، روسيه و ايران، به گسترش روابط با ايالات متحده و اروپا روي خواهد آورد.
ونزوئلا: حزب سوسياليست حاكم ونزوئلا به رهبري نيكولاس مادورو در انتخابات پارلماني شكست سختي از احزاب مخالف راستگرا خورد. كارشناسان معتقدند ونزوئلا در نتيجه سوءمديريت و بحرانهاي سياسي در سالهاي اخير درگير ركود اقتصادي بوده و نرخ تورم تا نزديك 70درصد افزايش يافته است. پس از مرگ هوگو چاوز، اقبال عمومي به حزب حاكم و جانشين وي، نيكولاس مادورو بهطور مرتب كاهش يافته است.
بوليوي: پس از ونزوئلا مردم بوليوي در همهپرسي به اصلاحات قانون اساسي كه اجازه ميداد اوو مورالس چپگرا در مسند قدرت بماند، راي منفي دادند. پس از شكست مورالس بسياري از پايان دوران چپها در امريكاي لاتين سخن گفتند. دوره رياستجمهوري مورالس در سال2020 پايان ميگيرد و تاييد متمم اصلاحيه قانون اساسي به مورالس اجازه ميدهد كه براي چهارمين بار نامزد انتخابات شود.
برزيل: ديلما روسف رييسجمهوري برزيل و رهبر حزب حاكم نيز سال دشواري را پشتسر گذاشت. همين هفته گذشته بيش از سه ميليون برزيلي با حضور در تظاهرات بزرگترين كشور امريكاي لاتين، بركناري رييسجمهوري فعلي اين كشور را خواستار شدند. معترضان در اين تظاهرات تلاش كردند تا فشار لازم براي بركناري ديلما روسف، رييسجمهوري اين كشور را بر كنگره وارد كنند. كنگره برزيل اين احتمال را مطرح كرده كه روسف بهدليل فساد گسترده در شركت دولتي نفت برزيل همچنين عدم توانايي در كنترل گستردهترين ركود اقتصادي برزيل طي چند دهه اخير با استيضاح مواجه شود.
كانادا: در انتخابات عمومي كه در سال1394 برگزار شد، مردم كانادا به تغيير شديد در دولت كشورشان راي دادند و اين امر به بازگشت نام افسانهيي ترودو براي ليبرالها به پست نخستوزيري و پايان حدود يك دهه حكومت استفان هارپر محافظهكار ختم شد. جاستين ترودو، پسر نخستوزير مرحوم كانادا پيير ترودو، در پي پيروزي قاطع حزب ليبرال بهعنوان نخستوزير جديد كانادا انتخاب شد.
اروپا: كابوس داعش، رسوايي
آلمان: بحران پناهجويان و رسوايي فولكس واگن. بزرگترين اقتصاد منطقه يورو موضوع ثبات بيش از دستيابي به موفقيت بيشتر مطرح است. از آغاز سال۲۰۱۵ ميلادي ميزان رشد اين كشور قابل توجه نبوده اما همواره رو به بهبود بوده است كه ميتوان آن را رشدي آرام اما مطمئن خواند. اين كشور راه خود را براي پيشرفت ادامه داد تا زمانيكه يكي از مهمترين شركتهاي صنعتياش يعني فولكس واگن به تقلب متهم شد. پرونده اتهاماتي كه از سوي ايالات متحده عليه شركت فولكس واگن مطرح شد، يك رسوايي بزرگ براي اين شركت به همراه آورد. اين شركت كه محصولاتش از نمونههاي مثالزدني توليد آلمان محسوب ميشد اعتراف كرد كه در آزمايشهاي مربوط به تعيين ميزان نشر آلايندهها تقلب كرده است. مشكل اين است كه فولكس واگن آنقدر بزرگ است كه اين رسوايي بتواند كل سيستم اقتصادي آلمان را آلوده معرفي كند.
بحران پناهجويان نيز براي آنگلا مركل، صدراعظم آلمان دردسرهاي زيادي در پي داشت و انتقادها از سياستهاي درهاي باز وي چنان بالا گرفت كه نتيجهاش در انتخابات چند روز پيش خود را نشان داد. حزب مركل در انتخابات شكست خورد و راستهاي افراطي كه از منتقدان سرسخت سياستهاي درهاي باز هستند به پيروزي چشمگيري دست يافتند.
اسپانيا: در سال۲۰۱۵ ميلادي از كشورهايي با سريعترين آهنگ رشد در منطقه يورو بود. با وجود اين اقتصادش همچنان از كمبود عنصرهاي اساسي رنج ميبرد. نرخ بيكاري در اين كشور همچنان بالاست و اين مشكل اكنون در اين كشور به يك بيماري مزمن تبديل شده است. جوانان بسياري همچنان اين كشور را براي يافتن شغل ترك ميكنند و زنان بسياري هنوز به بازار كار بازنگشتهاند. حقوق و دستمزدها نيز هنوز به سطح قبل از آغاز بحران بازنگشته است و اسپانيا هنوز هم در منطقه يورو پس از يونان، دومين كشور با نرخ بالاي بيكاري محسوب ميشود.
يونان: در رويدادهاي سالي كه به پايان ميرسد يونان جايگاه ويژهيي دارد. سالي كه در آن مذاكرات دولت تازه انتخاب شده اين كشور با وامدهندگان شكست خورد، بانكها تعطيل شد، سياست كنترل سرمايهها اجرا شد و ميزان بدهيهاي معوقه اين كشور را در مرز ورشكستگي قرار داد. يونان اكنون بالاترين نرخ بيكاري را در منطقه يورو دارد. اين كشور پس از ۴۱سال يك همهپرسي برگزار كرد و اين كشور در آستانه خروج از منطقه يورو قرار گرفت. اگرچه يونانيها به طرح رياضت اقتصادي اتحاديه اروپا نه گفتند اما نتوانستند مانع از سازشي دردناك در اين زمينه شوند. پس از آن نيز موضوع سومين بسته پيشنهادي كمك به يونان مطرح شد.
فرانسه: در ۲۲آبان يك رشته از حملات هماهنگشده تروريستي متشكل از تيربارانهاي دستهجمعي و بمبگذاريهاي انتحاري در منطقههاي يكم، دهم و يازدهم شهر پاريس منجر به كشته شدن ۱۳۰نفر و مصدوميت ۳۶۸نفر شد. اين حملات تروريستي در نزديكي ورزشگاه استاد دوفرانس در سندني و ايل دو فرانس به وقوع پيوست حداقل سه انفجار جداگانه و 6تيراندازي در محدوده پاريس گزارش شد و يك گروگانگيري در تئاتر بتكلان انجام شد كه بين ۶۰ تا ۱۰۰نفر گروگان گرفته شده بودند.
همچنين در سالي كه به پايان ميرسد در كنفرانس تغييرات آب و هوايي پاريس يك توافق بينالمللي بزرگ با هدف اقدام هماهنگ براي حفظ كرهزمين حاصل شد. اين توافق پس از چهار سال مذاكره دشوار و در سالي حاصل شد كه گرمترين سال كرهزمين طي ۱۳۵سال گذشته نام گرفته است. يك توافق تاريخي، چراكه براي نخستينبار در موضوع تغييرات آب و هوايي به منافع تمام كشورهاي شركتكننده توجه شد و تمام كشورها ملزم شدند درراستاي محدود كردن تاثيرات انسان بر آب و هوا اقدام كنند. مهمترين هدف اين پيمان، محدود كردن ميزان افزايش متوسط دماي جو زمين به كمتر از ۲درجه سانتيگراد و بهطور عمده تلاش براي حفظ دما در سطح 1.5درجه سانتيگراد تا پايان اين قرن است. براساس اين پيمان، كشورهاي كمتر توسعهيافته براي انطباق دادن خود با تعهدات اين توافقنامه ميتوانند از كمكهاي مالي برخوردار شوند و بر اين اساس، كشورهاي ثروتمند بايد از سال۲۰۲۰ ميلادي، سالانه مبلغ 100ميليارد دلار به كشورهاي فقير بپردازند.
فساد فيفا: محبوبترين ورزش جهان سال سياهي را پشتسر گذاشت. تعدادي از مقامات ارشد فدراسيون بينالمللي فوتبال (فيفا) به فساد مالي متهم شدند و سپ بلاتر رييس فيفا و ميشل پلاتيني رييس فدراسيون فوتبال اروپا (يوفا) نيز در پرونده فساد مالي گناهكار شناخته شدند و علاوه بر جريمههاي چندين هزار فرانكي، ۸سال از فعاليت در عرصه فوتبال محروم شدند.
تعادل
