گزارشی به مناسبت روز جهانی سالمند
2 میلیون سالمند از هیچ خدمات بیمه ای برخوردار نیستند
سایت خبری تحلیلی ساعت 24-سپیده پیری-در فرهنگ غنی ایرانی-اسلامی، افراد کهنسال و به قول معروف ریش سفیدها از ارزش و احترام خاصی در خانواده و جامعه برخوردار بوده و هستند. همه ما این نکات کوچک و بسیار مهم را به یاد داریم که پدرها و مادرها به ما گوشزد می کردند؛ در برابر بزرگ ترها پاهای تان را جمع کنید؛ با صدای بلند حرف نزنید؛ با اخم و ناراحتی صحبت نکنید؛ اول، آنها باید سر سفره بنشینند و ده ها نمونه دیگر مانند اینها که جزء لاینفک زندگی ما بوده اند. جایگاه سالمندان در آموزه های دینی ما جایگاهی بس رفیع می باشد که روایت خیر و برکت با بزرگترهای شماست از پیامبر بزرگوار اسلام (ص) خود گویای این مطلب است.با توجه به این نکات در روز جهانی سالمند بر آن شدیم تا گزارشی را به بزرگ ترین سرمایه های معنوی کشور عزیزمان تقدیم کنیم.
یکی از مسایل عمده جمعیتی عموماً در کشورهای جهان مسئله سالخوردگی جمعیت و پیامدهای ناشی از آن است. در حال حاضر کشور ما نیز مرحله انتقال ساختار سنی جمعیت از جوانی به سالخوردگی را تجربه میکند.
تعداد سالمندان از ۱۳۰ میلیون نفر در سال ۱۹۵۰ به ۴۶۴ میلیون نفر در سال ۲۰۰۷ رسیده است، یعنی در طی این مدت از ۴ درصد به ۷ درصد افزایش یافته است ( صندوق جمعیت سازمان ملل: ۲۰۰۷)
کشور ایران بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵ با از دست دادن جمعیت کمتر از ۱۵ سال خود و کاهش آن به میزان ۲۵,۲ درصد از حالت جوانی جمعیت خارج شده است و همچنان که آمارها نشان می دهد با افزایش جمعیت بالای ۶۵سال، از این پس در ایران شاهد روند جمعیتی خواهیم بود که از آن به عنوان جمعیت سالمندی یا سالخوردگی یاد می شود.سالمندی در ایران نیز به مانند سایر کشورهای جهان در نتیجه کاهش میزان موالید،پیشرفت های علوم پزشکی، بهداشت، آموزش و پرورش و در نتیجه افزایش امید زندگی می باشد. از آنجا که این پدیده در ایران پدیده نوینی است و می تواند آثار متعددی برجنبه های مختلف زندگی اجتماعی نظیر ترکیب سنی و جنسی جمعیت، ارزش ها وهنجارها، روابط اجتماعی، سازمان ها و ... بگذارد، در نظر گرفتن سیاست های اجتماعی لازم برای مواجه با این پدیده لازم و ضروری به نظر می رسد.
با اینکه جمعیت سالمند سهم کمی از جمعیت کشور را به خود اختصاص داده است اما فزونی سرعت رشد جمعیت سالمند در مقایسه با رشد جمعیت کل کشور و پیش بینی افزایش تعداد و سهم سالخوردگان )جمعیت ۶۰ سال و بالاتر) در سالهای آتی لزوم برنامه ریزی آینده نگر برای کنترل مسایل مربوط به این گروه از جمعیت را مورد تاکید قرار میدهد.اگر افزایش جمعیت سالمندی در کشورهای پیشرفته طی ۱۰۰ تا ۲۰۰سال اتفاق افتاده است، در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران این سیر در طی ۳۰تا۴۰ سال رخ میدهد.بنابراین اگر یک کشور اروپایی که هفت درصد سالمند دارد طی ۲۰سال به رقم ۱۴ درصد برسد، ایران با امکانات محدود خود تنها ۲۵سال فرصت دارد که پذیرای جمعیت ۲تا۳برابری سالمندان باشد.
یکی از راهکارهایی که برای مقابله با این بحران مطرح شده اجرای گسترده طرح توانمندسازی سالمندان در شبکه شهری و روستایی است که به منظور آموزش شیوه زندگی سالم در تمامی ابعاد و سازگاری سالمند با دوران سالمندی و نهایتاً دستیابی سالمند به یک زندگی سالم و موفق تدوین و ارایه شده است.
اما سوال اینجاست در شرایطی که حتی یک بیمارستان تخصصی سالمندان در کشور نداریم و با امکانات موجود چند درصد از جامعه سالمندان میتوانند از این خدمات بهرمند شوند.
به لحاظ اهمیت این موضوع در طول سی سال اخیر دفاتر و سازمانهای بینالمللی توجه زیادی به این مسئله داشتند و تاکنون اقدامهای زیادی در این خصوص انجام دادهاند به طوری که در سال ۱۹۸۲ اولین مجمع جهانی برای سالمندان در وین تشکیل شد و بعد از آن نیز تقریباً به فاصله هر ده سال یکبار برای بهبود شرایط زندگی سالمندان قطعنامه و برنامههای عمل برای اجرا و گنجاندن در برنامههای ملی کشورها توصیه شده است.
مجمع عمومی ملل متحد در ۱۶ دسامبر ۱۹۹۱، اصول ملل متحد برای بهبود شرایط زندگی سالمندان را طی قطعنامه ۹۱/۴۶، تصویب کرد، و دولتمردان کشورهای جهان را به لحاظ کردن و رعایت این اصول در برنامه های ملی در زمان مناسب ترغیب و تشویق کرده و برخی نکتههای برجسته در خصوص استقلال سالمندان، مشارکت سالمندان، مراقبت سالمندان، خود سازی سالمندان، شان و مقام سالمندان را مطرح و تشریح کرد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر قانون اساسی کشور، موضوع تامین اجتماعی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران گنجانده شد. مطابق اصل ۲۹ قانون اساسی "برخورداری از تأمین اجتماعی برای بازنشستگی، بیکاری، از کار افتادگی، بیسرپرستی، حوادث و سوانح و نیاز به مراقبتهای بهداشتی و درمانی به صورت بیمهای و غیربیمهای، حقی است همگانی و دولت موظف است خدمات و حمایتهای فوق را برای یکایک افراد فراهم نماید".
بر اساس آمارهای موجود، درصد جمعیت سالمند از سال ۱۳۵۵ الی ۱۳۹۰ روندی صعودی داشته به طوریکه تعداد جمعیت سالمند (۶۰ ساله و بیشتر) کشور در سال ۱۳۹۰، به بیش از شش میلیون نفر رسیده است که نسبت به سال ۱۳۸۵، بیش از ۲۰ درصد افزایش داشته است. متوسط رشد سالیانه جمعیت در افراد سالمند در بین سالهای ۹۰-۱۳۸۵ حدود ۸/۳ درصد بوده است در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود ۳/۱ درصد به دست آمده است.
گیلان پیرترین استان کشور
مقدار شاخص پیری جمعیت ایران در طی ۵۵ سال از حدود ۱۵ نفر در سال ۱۳۳۵ به بیش از ۳۵ نفر در سال ۱۳۹۰ رسیده است، به عبارت دیگر این شاخص طی حدود پنج دهه بیش از ۳/۲ برابر افزایش یافته است.
امید به زندگی در کشور در سال ۱۳۹۰ به بیش از ۷۰ سال رسیده است که این افزایش امید به معنی افزایش تعداد سالمندان در کشور است.در سال ۱۳۹۰، ۷/۵ درصد از جمعیت فعال اقتصادی و ۳/۱۲ درصد از جمعیت غیر فعال اقتصادی متعلق افراد سالمند (۶۰ ساله و بیشتر) میباشد. در میان جمعیت فعال اقتصادی، ۶/۶ درصد از افراد شاغل و در میان جمعیت غیر فعال اقتصادی، ۷/۵۲ درصد از افراد دارای درآمد بدون کار به سالمندان اختصاص یافته است.
در سال ۱۳۹۰، بیشترین درصد جمعیت سالمندان در مقایسه با کل کشور در بین استانهای کشور مربوط به استان گیلان (۱۱.۶ درصد)، مرکزی (۱۰.۰ درصد) و آذربایجان شرقی (۹.۸ درصد) و کمترین درصد به ترتیب مربوط به استانهای سیستان و بلوچستان (۴.۷ درصد)، هرمزگان (۵.۶ درصد) و بوشهر (۵.۹ درصد) بوده است.
سالمندی در ایران
در ایران و اکثر کشورهای آسیایی برخلاف کشورهای پیشرفته، بیشتر سالمندان با خانواده خود زندگی میکنند و افرادی که به هر دلیل، جدا از خانواده زندگی میکنند مورد حمایت مادی و معنوی اعضای جوانتر خانواده هستند. البته تغییر ساختار خانواده بر اثر توسعه شهرنشینی و صنعتی شدن آن باعث شده است که سالخوردگان احساس آسیب پذیری بیشتری داشته باشند. در چنین حالتی وظیفه جامعه و خود سالمندان و خانواده آنان ایجاب میکند که شرایط خود را با وضعیت جدید سازگار نمایند و نقشی را که قبلا داشتهاند تغییر دهند. سالمندان علاقمند به استمرار ایفای نقش در خانواده، باید به کارهای عام المنفعه، امور مذهبی و فرهنگی و آموزش ارزشها به جوانان ترغیب شوند. درشرایطی اعضای خانوار به علت گرفتاریهای شغلی نمیتوانند امورخانهداری را بطورکامل انجام دهند. سالمندان میتوانند نقش مهمی را در کمک به خانوار عهده دار باشند. البته قابل ذکر است نقش سالمندان در اوایل سالمندی دو طرفه خواهد بود، اما متناسب با افزایش سن آنان کفه دریافت خدمات آنها نیز سنگینتر میشود، ضمنا هر قدر در فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی مشارکت بیشتری داشته باشند، کمتر احساس انزوا میکنند و خود را برای خانواده و جامعه مفید میدانند.
مسئله دیگر بالا رفتن سطح تحصیلات و توسعه علوم جدید است که سالمندان امکان رقابت با جوانان را نداشتهاند، این بدین معنی است که سالخوردگان فاقد تحصیلات یا دارای تحصیلاتی در سطوح پائینتر نمیتوانند مانند گذشته که در انجام فعالیتهای سنتی قدرت بیشتری داشتند در جستجوی موقعیت مناسبی باشند. اگر سالخوردگان برای تأمین نیاز های شخصی مجبور به ادامه کار باشند بیکاری یا کمبود کار، ممکن است به امرار معاش آنها صدمه و خدشه وارد کند و کمبود مسکن در مناطق شهری ممکن است سالمندان را که علاقمند به زندگی با فرزندانشان هستند مشکل ساز نماید، دیگر اینکه با افزایش طول عمر سالمندان، امکان مریضی در بین آنان بیشتر خواهد شد که این مسئله فشار زیادی بر نظامهای سلامتی و بهداشت کشور و سالمندان وارد خواهد کرد. این مشکلات در مورد زنان خیلی زیادتر است زیرا امید زندگی در زنان بیشتر و ن ازدواج آنان هم پائینتر است و به این علل زنان بعضاً به عنوان آخرین عضو خانوار در سالهای آخر زندگی در مراقبت از خود با مشکلات بسیاری روبرو میشوند. پائین بودن احتمال اشتغال و نداشتن حقوق بازنشستگی و همچنین نداشتن واحد مسکونی مستقل از دیگر مشکلات زنان سالمند به شمار می آیند. دولتها و آحاد مردم باید توجه داشته باشند که سالمندان کشور اگر نه بیش از دیگران حداقل به اندازه افراد دیگر گروههای سنی، محق شمول در برنامههای حمایتی دولت در حوزههایی مانند بهداشت و تغذیه، مسکن، تأمین درآمد، مشارکت در فعالیتهای اجتماعی- فرهنگی و تفریحی میباشند.
توجه مسوولان به پدیده سالمندی
رئیس سازمان بهزیستی دیروز در نشست خبری به مناسبت روز سالمند با بیان اینکه موضوع سالمندان جزء اساسیترین مباحث سازمان بهزیستی کشور به حساب میآید، گفت : «وضعیت سالمندان به دلیل جمعیت فعلی آنان در کشور که رو به افزایش است از دغدغههای اصلی ماست. سازمان بهزیستی کشور بهعنوان دبیرخانه دائمی شورای ملی سازمان یکسری وظایف را برعهده دارد. در حوزه توانبخشی نیز اداره کل سالمندان در سازمان بهزیستی تشکیل شده است و فعالیتهای سالمندان را مدیریت میکند.» براساس آخرین آماری که هاشمی اعلام کرد بیش از ۵/۶ میلیون سالمند در کشور وجود دارد. سالمندان کسانی هستند که بیش از ۶۰ سال دارند. از این تعداد بیش از ۵۰ درصد را زنان سالمند و نزدیک به ۴۹ درصد را مردان تشکیل میدهند. ۷۰ درصد سالمندان به صورت زوج زندگی میکنند. حدود ۶۹ درصد در حوزه شهری و کمتر از ۳۲ درصد در حوزه روستایی زندگی میکنند.
به گفته هاشمی ۵/۰ میلیون نفر از ۵/۶ میلیون سالمند از خدمات مستمر سازمان استفاده میکنند. ۵/۱ میلیون نفر تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی(ره) هستند و نزدیک به دو میلیون نفر از صندوق تامین اجتماعی و صندوق بازنشستگی بهرهمند میشوند. این آمار نشان میدهد بیش از دو میلیون نفر از سالمندان کشور از هیچگونه خدمات بیمهای استفاده نمیکنند. البته به دلیل طرح جامع سلامت که به تازگی در کشور به اجرا در آمده، ممکن است تعدادی نیز تحت پوشش این خدمات قرار گرفته باشند. هاشمی در مورد کمکاریهای صورت گرفته درباره پوشش فراگیر بیمه سالمندان اضافه کرد: «آنچه درباره خدمات بیمه باید در نظر داشت این است که در مورد حمایتهای بیمهای باید سرعت سازمان بیشتر شود و یک بیمه فراگیر سالمندی میتواند جزء اولویتهای سازمان قرار گیرد.»
هاشمی درباره اولین جلسه شورای ملی سالمندی نیز صحبتهایی داشت:«دیروز اولین جلسه دبیرخانه شورای ملی سالمندان به ریاست دکتر ربیعی، وزیر تعاون تشکیل شد. دبیرخانه دائمی این شورا در سازمان مستقر است و این دبیرخانه تاکنون تعطیلی نداشته است. اما شورا به دلیل اینکه ریاست آن برعهده وزیر است تاکنون نتوانسته بود جلسهای را تشکیل دهد. مقرر شده است که سند ملی شورای ملی سالمندان تدوین شود. پیشنویس این سند تهیه شده و قرار است به دستگاههای هفتگانه مرتبط فرستاده شود و از نقطهنظرات آنها برای تدوین نهایی سند استفاده شود. مورد دیگری که در جلسه یکشنبه مطرح شد ایجاد فصل مجزایی بهعنوان فصل سالمندی در برنامه ششم توسعه است.»
یکی از دغدغههای مهم سالمندان تردد در شهر است. این گروه نیازمند مناسبسازی فضای شهری با توجه به وضعیت جسمانی خود هستند. هاشمی دراین باره میگوید: «با دستگاههای متولی مثل شهرداری و فرمانداران جلسات مکرری داشتهایم تا به وظایف قانونی خود عمل کنند. متاسفانه بهترین مراکز شهری ما کمتر از ۲۰ درصد مناسبسازی شهری در آنها رعایت شده است.»
با توجه به اینکه در دهه آینده جمعیت سالمندان کشور دو برابر خواهد شد، دستگاههای متولی موظفند برنامهریزیهای دقیقی را برای حمایتهای مادی و معنوی از سالمندان در دستور کار خود قرار دهند. دبیرخانه شورای ملی سالمندان این مهم را برعهده گرفته و استراتژیهایی را در سیاستهای خود در نظر دارد. آموزش، ایجاد پوشش بیمهای، توجه ویژه به بیمه سالمندان، توسعه طب سالمندی و از همه مهمتر ارتقای کیفیت زندگی سالمندان ازجمله مواردی است که در نظر گرفته شده است. مطمئنا استفاده از نظرات متخصصان در این حوزه و برنامهریزیهای دقیق میتواند در پیشبرد صحیح این سیاستها کارساز باشد. باید منتظر ماند و دید.
سالمندی زنانه در راه است
با توجه به این که معمولاً امید به زندگی در مردان کمتر از زنان می باشد انتظار می رود که تعداد مردان کمتر از زنان باشد اما براساس اطلاعات ارایه شده در جدول بالا چنانچه مشاهده می شود نسبت جنسی برای تمام سرشماری ها بیش از ۱۰۰ می باشد یعنی تعدادمردان سالمند بیشتر از زنان سالمند است، که از دلایل آن می توان به بالا بودن میزان مرگ ومیر زنان در ده ههای گذشته مخصوصاً بدلیل مرگ و میرهای ناشی از زایمان و بالا بودن میزان مهاجرپذیری کشور که عمدتاً مردان می باشند، اشاره نمود. بر اساس سرشماری ۱۳۸۵بیش از ۵,۱۸ درصد از جمعیت کل کشور را افراد ۶۵ ساله و بیشتر تشکیل می دهد بنابراین ساخت سنی جمعیت ایران در حال گذر از ساخت جوان به ساخت پیر یا سالخورده می باشدو در سال های آینده ساخت سنی جمعیت ایران سالمند خواهد شد.بر اساس پیش بینی 25/9درصد از جمعیت ۱۰۱۹۴۴ میلیونی ایران ، (صندوق جمعیت سازمان ملل در سال ۲۰۵۰ )بالای ۶۰ سال خواهند بود؛ یعنی ۲۶۴۰۳ میلیون نفر(صندوق جمعیت سازمان ملل: ۲۰۰۴)
معاون رفاه اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در این باره گفت : با توجه به اینکه میزان امید به زندگی در زنان دو و نیم برابر مردان است جامعه ما به سمت سالمندی زنان پیش می رود.
از سوی دیگر مولاوردی معاون رئیس جمهور در امور زنان و خانواده هم در این باره گفت: پدیده نو ظهور زنانه شدن سالمندی در معاونت امور زنان ریاست جمهوری بررسی میشود و امیدوار هستیم هرچه زودتر بتوانیم برنامههای اجرایی مناسبی را تدوین کنیم. مولاوردی ادامه داد: معاونت امور زنان در کار گروه سلامت، بهداشت و محیط زیست بحث زنانه شدن سالمندی را به صورت جدی در دست بررسی دارد و مطمئن هستیم این کار گروه هماکنون در زمینه بررسی شرایط سالمندی از سایر گروهها جلوتر است و امیدوار هستیم به برنامههایی دست پیدا کنیم که قابلیت اجرایی داشته باشد.
تعداد زنان مسن در سراسر جهان در حال افزایش است اما هیچ روندی برای بهبود وضع سلامت و استحكام نقش آنها در خانواده و جامعه در نظر گرفته نشده است. جالب است بدانید كه نیمی از جمعیت زنان بالای۶۰ سال یعنی تقریبا ۱۹۸ میلیون نفر، در كشورهای در حال توسعه زندگی میكنند و تنها ۱۳۵ میلیون نفر ساكن كشورهای توسعه یافتهاند. در ضمن دو سوم زنان ۴۵ تا ۵۹ ساله هم در كشورهای پیشرفته زندگی میكنند.
سالمندان چه نیازهایی دارند؟
نیازهای سالمندان را در ایران و تمام جهان را میتوان به ۳ گروه اصلی تقسیم کرد. گروه اول نیازهای بهداشتی - درمانی هستند که شامل مراقبتهای پزشکی و بهداشتی از سالمندان است. گروه دوم نیازهای اجتماعی - اقتصادی مانند بیمه و حقوق بازنشستگی است که عدم توجه به آنها آرامش روحی، روانی و اجتماعی سالمند را مختل خواهد کرد و گروه سوم نیازهای روانی است.
سالمندان و شبکه ها و حمایت های اجتماعی
طبق تحقیق انجام شده توسط اساتید دانشگاه الزهرا ، مشخص شده که سالمندان مرد از شبکه اجتماعی بزرگتر و متنوع تر ی برخوردارند، در مقابل، زنان سالمند حمایت های بیشتر و متنوع تری از اعضای شبکه خود دریافت می کنند. در این مطالعه که بر روی ۱۹۵ سالمند ساکن شهر تهران انجام گرفت همچنین مشخص شد که سالمندانی که تماس حضوری و میزان صمیمیت بیشتری با اعضای شبکه خود دارند حمایت های بیشتری را با اعضای شبکه رد و بدل می کنند.
تکریم سالمندان
احترام به همنوع، از مواردي است كه نه تنها در دين اسلام بارها به آن اشاره شده است، بلكه نياكان و اجداد ما همواره بر اهميت احترام به ديگران تاكيد مي كردند و آن را يكي از اصول مهم اخلاقي عنوان كردند. در بين همنوعان قشر خاصي هستند كه احترام به آن ها اهميت ويژه تري دارد. قشري كه با دستان لرزانشان پايههاي زندگي ما را بنا نهادند و با موهاي سپيدشان رنگ خوشبختي با بخت ما پاشيدند. اما متاسفانه برخي از ما نه تنها دستان لرزان آن ها را در دست خود نمي گيريم، بلكه با رفتار ناشايستي كه از خود نشان مي دهيم باعث مي شويم رنگ غم به چشمانشان كه زير عينك هاي ته استكاني پنهان شده است، بنشيند.
اگر كمي دقت كنيد، متوجه خواهيد شد چند سالي است كه به سالمندان، آنطور كه شايسته است، مخصوصا در مكان هاي عمومي احترام گذاشته نمي شود. برخي از افراد نه تنها سالمندان را ناديده مي گيرند، بلكه به راحتي به خود اجازه مي دهند آن ها را مورد بي احترامي و تمسخر قرار دهند، غافل از اينكه اين رفتار در روند اخلاقي اجتماع تاثيرگذار است و هنگامي كه خود سالمند شوند با رفتارهاي بدتري مواجه خواهند شد.
نقش انكار ناپذير دولت در ارزش گذاري به سالمندان
هيات دولت مي تواند دستور صادر كند كه سالمندان بايد داراي جايگاه ويژه در وسايل حمل و نقل عمومي و ادارات باشند، همين امر به فرهنگ سازي در سطح جامعه كمك مي كند و مردم ياد مي گيرند سالمندان بايد احترام ويژه اي برخوردار باشند. همينطور وزير آموزش و پرورش مي تواند بر اهميت احترام به بزرگترها در كتب آموزشي تاكيد كند.
بدترين دوران زندگي در كشور ما، سالمندي است
با توجه به رعايت نشدن حقوق سالمندان در سطح می توان گفت: بدترين دوران زندگي در كشور ما، دوران سالمندي است. در همه نقاط دنيا امكانات ويژه اي براي سالمندان در نظر گرفته شده و سالمندان بعد از بازنشستگي به آرامش رواني رسيده و به تفريحات خود مي پردازند اما سالمندان بعد از دوران بازنشستگي با مشكل كار و درآمد رو به رو مي شوند و به كارهايي مانند فروشندگي، راننده تاكسي و... روي مي آورند.اين امر نه تنها به سالمندان آسيب مي رساند، بلكه دچار نا اميدي، نابساماني و عدم امنيت رواني جوانان هم مي شود. وقتي جوانان مشاهده مي كنند سالمندان بعد از سال ها كار در يك نهاد دولتي بازنسشته شده و معيشت آن ها با مشكل رو به رو است انگيزه و اميد خود را از دست مي دهند.
تعداد سالمندان از ۱۳۰ میلیون نفر در سال ۱۹۵۰ به ۴۶۴ میلیون نفر در سال ۲۰۰۷ رسیده است، یعنی در طی این مدت از ۴ درصد به ۷ درصد افزایش یافته است ( صندوق جمعیت سازمان ملل: ۲۰۰۷)
کشور ایران بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵ با از دست دادن جمعیت کمتر از ۱۵ سال خود و کاهش آن به میزان ۲۵,۲ درصد از حالت جوانی جمعیت خارج شده است و همچنان که آمارها نشان می دهد با افزایش جمعیت بالای ۶۵سال، از این پس در ایران شاهد روند جمعیتی خواهیم بود که از آن به عنوان جمعیت سالمندی یا سالخوردگی یاد می شود.سالمندی در ایران نیز به مانند سایر کشورهای جهان در نتیجه کاهش میزان موالید،پیشرفت های علوم پزشکی، بهداشت، آموزش و پرورش و در نتیجه افزایش امید زندگی می باشد. از آنجا که این پدیده در ایران پدیده نوینی است و می تواند آثار متعددی برجنبه های مختلف زندگی اجتماعی نظیر ترکیب سنی و جنسی جمعیت، ارزش ها وهنجارها، روابط اجتماعی، سازمان ها و ... بگذارد، در نظر گرفتن سیاست های اجتماعی لازم برای مواجه با این پدیده لازم و ضروری به نظر می رسد.
با اینکه جمعیت سالمند سهم کمی از جمعیت کشور را به خود اختصاص داده است اما فزونی سرعت رشد جمعیت سالمند در مقایسه با رشد جمعیت کل کشور و پیش بینی افزایش تعداد و سهم سالخوردگان )جمعیت ۶۰ سال و بالاتر) در سالهای آتی لزوم برنامه ریزی آینده نگر برای کنترل مسایل مربوط به این گروه از جمعیت را مورد تاکید قرار میدهد.اگر افزایش جمعیت سالمندی در کشورهای پیشرفته طی ۱۰۰ تا ۲۰۰سال اتفاق افتاده است، در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران این سیر در طی ۳۰تا۴۰ سال رخ میدهد.بنابراین اگر یک کشور اروپایی که هفت درصد سالمند دارد طی ۲۰سال به رقم ۱۴ درصد برسد، ایران با امکانات محدود خود تنها ۲۵سال فرصت دارد که پذیرای جمعیت ۲تا۳برابری سالمندان باشد.
یکی از راهکارهایی که برای مقابله با این بحران مطرح شده اجرای گسترده طرح توانمندسازی سالمندان در شبکه شهری و روستایی است که به منظور آموزش شیوه زندگی سالم در تمامی ابعاد و سازگاری سالمند با دوران سالمندی و نهایتاً دستیابی سالمند به یک زندگی سالم و موفق تدوین و ارایه شده است.
اما سوال اینجاست در شرایطی که حتی یک بیمارستان تخصصی سالمندان در کشور نداریم و با امکانات موجود چند درصد از جامعه سالمندان میتوانند از این خدمات بهرمند شوند.
به لحاظ اهمیت این موضوع در طول سی سال اخیر دفاتر و سازمانهای بینالمللی توجه زیادی به این مسئله داشتند و تاکنون اقدامهای زیادی در این خصوص انجام دادهاند به طوری که در سال ۱۹۸۲ اولین مجمع جهانی برای سالمندان در وین تشکیل شد و بعد از آن نیز تقریباً به فاصله هر ده سال یکبار برای بهبود شرایط زندگی سالمندان قطعنامه و برنامههای عمل برای اجرا و گنجاندن در برنامههای ملی کشورها توصیه شده است.
مجمع عمومی ملل متحد در ۱۶ دسامبر ۱۹۹۱، اصول ملل متحد برای بهبود شرایط زندگی سالمندان را طی قطعنامه ۹۱/۴۶، تصویب کرد، و دولتمردان کشورهای جهان را به لحاظ کردن و رعایت این اصول در برنامه های ملی در زمان مناسب ترغیب و تشویق کرده و برخی نکتههای برجسته در خصوص استقلال سالمندان، مشارکت سالمندان، مراقبت سالمندان، خود سازی سالمندان، شان و مقام سالمندان را مطرح و تشریح کرد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر قانون اساسی کشور، موضوع تامین اجتماعی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران گنجانده شد. مطابق اصل ۲۹ قانون اساسی "برخورداری از تأمین اجتماعی برای بازنشستگی، بیکاری، از کار افتادگی، بیسرپرستی، حوادث و سوانح و نیاز به مراقبتهای بهداشتی و درمانی به صورت بیمهای و غیربیمهای، حقی است همگانی و دولت موظف است خدمات و حمایتهای فوق را برای یکایک افراد فراهم نماید".
بر اساس آمارهای موجود، درصد جمعیت سالمند از سال ۱۳۵۵ الی ۱۳۹۰ روندی صعودی داشته به طوریکه تعداد جمعیت سالمند (۶۰ ساله و بیشتر) کشور در سال ۱۳۹۰، به بیش از شش میلیون نفر رسیده است که نسبت به سال ۱۳۸۵، بیش از ۲۰ درصد افزایش داشته است. متوسط رشد سالیانه جمعیت در افراد سالمند در بین سالهای ۹۰-۱۳۸۵ حدود ۸/۳ درصد بوده است در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود ۳/۱ درصد به دست آمده است.
گیلان پیرترین استان کشور
مقدار شاخص پیری جمعیت ایران در طی ۵۵ سال از حدود ۱۵ نفر در سال ۱۳۳۵ به بیش از ۳۵ نفر در سال ۱۳۹۰ رسیده است، به عبارت دیگر این شاخص طی حدود پنج دهه بیش از ۳/۲ برابر افزایش یافته است.
امید به زندگی در کشور در سال ۱۳۹۰ به بیش از ۷۰ سال رسیده است که این افزایش امید به معنی افزایش تعداد سالمندان در کشور است.در سال ۱۳۹۰، ۷/۵ درصد از جمعیت فعال اقتصادی و ۳/۱۲ درصد از جمعیت غیر فعال اقتصادی متعلق افراد سالمند (۶۰ ساله و بیشتر) میباشد. در میان جمعیت فعال اقتصادی، ۶/۶ درصد از افراد شاغل و در میان جمعیت غیر فعال اقتصادی، ۷/۵۲ درصد از افراد دارای درآمد بدون کار به سالمندان اختصاص یافته است.
در سال ۱۳۹۰، بیشترین درصد جمعیت سالمندان در مقایسه با کل کشور در بین استانهای کشور مربوط به استان گیلان (۱۱.۶ درصد)، مرکزی (۱۰.۰ درصد) و آذربایجان شرقی (۹.۸ درصد) و کمترین درصد به ترتیب مربوط به استانهای سیستان و بلوچستان (۴.۷ درصد)، هرمزگان (۵.۶ درصد) و بوشهر (۵.۹ درصد) بوده است.
سالمندی در ایران
در ایران و اکثر کشورهای آسیایی برخلاف کشورهای پیشرفته، بیشتر سالمندان با خانواده خود زندگی میکنند و افرادی که به هر دلیل، جدا از خانواده زندگی میکنند مورد حمایت مادی و معنوی اعضای جوانتر خانواده هستند. البته تغییر ساختار خانواده بر اثر توسعه شهرنشینی و صنعتی شدن آن باعث شده است که سالخوردگان احساس آسیب پذیری بیشتری داشته باشند. در چنین حالتی وظیفه جامعه و خود سالمندان و خانواده آنان ایجاب میکند که شرایط خود را با وضعیت جدید سازگار نمایند و نقشی را که قبلا داشتهاند تغییر دهند. سالمندان علاقمند به استمرار ایفای نقش در خانواده، باید به کارهای عام المنفعه، امور مذهبی و فرهنگی و آموزش ارزشها به جوانان ترغیب شوند. درشرایطی اعضای خانوار به علت گرفتاریهای شغلی نمیتوانند امورخانهداری را بطورکامل انجام دهند. سالمندان میتوانند نقش مهمی را در کمک به خانوار عهده دار باشند. البته قابل ذکر است نقش سالمندان در اوایل سالمندی دو طرفه خواهد بود، اما متناسب با افزایش سن آنان کفه دریافت خدمات آنها نیز سنگینتر میشود، ضمنا هر قدر در فعالیتهای اجتماعی و خانوادگی مشارکت بیشتری داشته باشند، کمتر احساس انزوا میکنند و خود را برای خانواده و جامعه مفید میدانند.
مسئله دیگر بالا رفتن سطح تحصیلات و توسعه علوم جدید است که سالمندان امکان رقابت با جوانان را نداشتهاند، این بدین معنی است که سالخوردگان فاقد تحصیلات یا دارای تحصیلاتی در سطوح پائینتر نمیتوانند مانند گذشته که در انجام فعالیتهای سنتی قدرت بیشتری داشتند در جستجوی موقعیت مناسبی باشند. اگر سالخوردگان برای تأمین نیاز های شخصی مجبور به ادامه کار باشند بیکاری یا کمبود کار، ممکن است به امرار معاش آنها صدمه و خدشه وارد کند و کمبود مسکن در مناطق شهری ممکن است سالمندان را که علاقمند به زندگی با فرزندانشان هستند مشکل ساز نماید، دیگر اینکه با افزایش طول عمر سالمندان، امکان مریضی در بین آنان بیشتر خواهد شد که این مسئله فشار زیادی بر نظامهای سلامتی و بهداشت کشور و سالمندان وارد خواهد کرد. این مشکلات در مورد زنان خیلی زیادتر است زیرا امید زندگی در زنان بیشتر و ن ازدواج آنان هم پائینتر است و به این علل زنان بعضاً به عنوان آخرین عضو خانوار در سالهای آخر زندگی در مراقبت از خود با مشکلات بسیاری روبرو میشوند. پائین بودن احتمال اشتغال و نداشتن حقوق بازنشستگی و همچنین نداشتن واحد مسکونی مستقل از دیگر مشکلات زنان سالمند به شمار می آیند. دولتها و آحاد مردم باید توجه داشته باشند که سالمندان کشور اگر نه بیش از دیگران حداقل به اندازه افراد دیگر گروههای سنی، محق شمول در برنامههای حمایتی دولت در حوزههایی مانند بهداشت و تغذیه، مسکن، تأمین درآمد، مشارکت در فعالیتهای اجتماعی- فرهنگی و تفریحی میباشند.
توجه مسوولان به پدیده سالمندی
رئیس سازمان بهزیستی دیروز در نشست خبری به مناسبت روز سالمند با بیان اینکه موضوع سالمندان جزء اساسیترین مباحث سازمان بهزیستی کشور به حساب میآید، گفت : «وضعیت سالمندان به دلیل جمعیت فعلی آنان در کشور که رو به افزایش است از دغدغههای اصلی ماست. سازمان بهزیستی کشور بهعنوان دبیرخانه دائمی شورای ملی سازمان یکسری وظایف را برعهده دارد. در حوزه توانبخشی نیز اداره کل سالمندان در سازمان بهزیستی تشکیل شده است و فعالیتهای سالمندان را مدیریت میکند.» براساس آخرین آماری که هاشمی اعلام کرد بیش از ۵/۶ میلیون سالمند در کشور وجود دارد. سالمندان کسانی هستند که بیش از ۶۰ سال دارند. از این تعداد بیش از ۵۰ درصد را زنان سالمند و نزدیک به ۴۹ درصد را مردان تشکیل میدهند. ۷۰ درصد سالمندان به صورت زوج زندگی میکنند. حدود ۶۹ درصد در حوزه شهری و کمتر از ۳۲ درصد در حوزه روستایی زندگی میکنند.
به گفته هاشمی ۵/۰ میلیون نفر از ۵/۶ میلیون سالمند از خدمات مستمر سازمان استفاده میکنند. ۵/۱ میلیون نفر تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی(ره) هستند و نزدیک به دو میلیون نفر از صندوق تامین اجتماعی و صندوق بازنشستگی بهرهمند میشوند. این آمار نشان میدهد بیش از دو میلیون نفر از سالمندان کشور از هیچگونه خدمات بیمهای استفاده نمیکنند. البته به دلیل طرح جامع سلامت که به تازگی در کشور به اجرا در آمده، ممکن است تعدادی نیز تحت پوشش این خدمات قرار گرفته باشند. هاشمی در مورد کمکاریهای صورت گرفته درباره پوشش فراگیر بیمه سالمندان اضافه کرد: «آنچه درباره خدمات بیمه باید در نظر داشت این است که در مورد حمایتهای بیمهای باید سرعت سازمان بیشتر شود و یک بیمه فراگیر سالمندی میتواند جزء اولویتهای سازمان قرار گیرد.»
هاشمی درباره اولین جلسه شورای ملی سالمندی نیز صحبتهایی داشت:«دیروز اولین جلسه دبیرخانه شورای ملی سالمندان به ریاست دکتر ربیعی، وزیر تعاون تشکیل شد. دبیرخانه دائمی این شورا در سازمان مستقر است و این دبیرخانه تاکنون تعطیلی نداشته است. اما شورا به دلیل اینکه ریاست آن برعهده وزیر است تاکنون نتوانسته بود جلسهای را تشکیل دهد. مقرر شده است که سند ملی شورای ملی سالمندان تدوین شود. پیشنویس این سند تهیه شده و قرار است به دستگاههای هفتگانه مرتبط فرستاده شود و از نقطهنظرات آنها برای تدوین نهایی سند استفاده شود. مورد دیگری که در جلسه یکشنبه مطرح شد ایجاد فصل مجزایی بهعنوان فصل سالمندی در برنامه ششم توسعه است.»
یکی از دغدغههای مهم سالمندان تردد در شهر است. این گروه نیازمند مناسبسازی فضای شهری با توجه به وضعیت جسمانی خود هستند. هاشمی دراین باره میگوید: «با دستگاههای متولی مثل شهرداری و فرمانداران جلسات مکرری داشتهایم تا به وظایف قانونی خود عمل کنند. متاسفانه بهترین مراکز شهری ما کمتر از ۲۰ درصد مناسبسازی شهری در آنها رعایت شده است.»
با توجه به اینکه در دهه آینده جمعیت سالمندان کشور دو برابر خواهد شد، دستگاههای متولی موظفند برنامهریزیهای دقیقی را برای حمایتهای مادی و معنوی از سالمندان در دستور کار خود قرار دهند. دبیرخانه شورای ملی سالمندان این مهم را برعهده گرفته و استراتژیهایی را در سیاستهای خود در نظر دارد. آموزش، ایجاد پوشش بیمهای، توجه ویژه به بیمه سالمندان، توسعه طب سالمندی و از همه مهمتر ارتقای کیفیت زندگی سالمندان ازجمله مواردی است که در نظر گرفته شده است. مطمئنا استفاده از نظرات متخصصان در این حوزه و برنامهریزیهای دقیق میتواند در پیشبرد صحیح این سیاستها کارساز باشد. باید منتظر ماند و دید.
سالمندی زنانه در راه است
با توجه به این که معمولاً امید به زندگی در مردان کمتر از زنان می باشد انتظار می رود که تعداد مردان کمتر از زنان باشد اما براساس اطلاعات ارایه شده در جدول بالا چنانچه مشاهده می شود نسبت جنسی برای تمام سرشماری ها بیش از ۱۰۰ می باشد یعنی تعدادمردان سالمند بیشتر از زنان سالمند است، که از دلایل آن می توان به بالا بودن میزان مرگ ومیر زنان در ده ههای گذشته مخصوصاً بدلیل مرگ و میرهای ناشی از زایمان و بالا بودن میزان مهاجرپذیری کشور که عمدتاً مردان می باشند، اشاره نمود. بر اساس سرشماری ۱۳۸۵بیش از ۵,۱۸ درصد از جمعیت کل کشور را افراد ۶۵ ساله و بیشتر تشکیل می دهد بنابراین ساخت سنی جمعیت ایران در حال گذر از ساخت جوان به ساخت پیر یا سالخورده می باشدو در سال های آینده ساخت سنی جمعیت ایران سالمند خواهد شد.بر اساس پیش بینی 25/9درصد از جمعیت ۱۰۱۹۴۴ میلیونی ایران ، (صندوق جمعیت سازمان ملل در سال ۲۰۵۰ )بالای ۶۰ سال خواهند بود؛ یعنی ۲۶۴۰۳ میلیون نفر(صندوق جمعیت سازمان ملل: ۲۰۰۴)
معاون رفاه اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در این باره گفت : با توجه به اینکه میزان امید به زندگی در زنان دو و نیم برابر مردان است جامعه ما به سمت سالمندی زنان پیش می رود.
از سوی دیگر مولاوردی معاون رئیس جمهور در امور زنان و خانواده هم در این باره گفت: پدیده نو ظهور زنانه شدن سالمندی در معاونت امور زنان ریاست جمهوری بررسی میشود و امیدوار هستیم هرچه زودتر بتوانیم برنامههای اجرایی مناسبی را تدوین کنیم. مولاوردی ادامه داد: معاونت امور زنان در کار گروه سلامت، بهداشت و محیط زیست بحث زنانه شدن سالمندی را به صورت جدی در دست بررسی دارد و مطمئن هستیم این کار گروه هماکنون در زمینه بررسی شرایط سالمندی از سایر گروهها جلوتر است و امیدوار هستیم به برنامههایی دست پیدا کنیم که قابلیت اجرایی داشته باشد.
تعداد زنان مسن در سراسر جهان در حال افزایش است اما هیچ روندی برای بهبود وضع سلامت و استحكام نقش آنها در خانواده و جامعه در نظر گرفته نشده است. جالب است بدانید كه نیمی از جمعیت زنان بالای۶۰ سال یعنی تقریبا ۱۹۸ میلیون نفر، در كشورهای در حال توسعه زندگی میكنند و تنها ۱۳۵ میلیون نفر ساكن كشورهای توسعه یافتهاند. در ضمن دو سوم زنان ۴۵ تا ۵۹ ساله هم در كشورهای پیشرفته زندگی میكنند.
سالمندان چه نیازهایی دارند؟
نیازهای سالمندان را در ایران و تمام جهان را میتوان به ۳ گروه اصلی تقسیم کرد. گروه اول نیازهای بهداشتی - درمانی هستند که شامل مراقبتهای پزشکی و بهداشتی از سالمندان است. گروه دوم نیازهای اجتماعی - اقتصادی مانند بیمه و حقوق بازنشستگی است که عدم توجه به آنها آرامش روحی، روانی و اجتماعی سالمند را مختل خواهد کرد و گروه سوم نیازهای روانی است.
سالمندان و شبکه ها و حمایت های اجتماعی
طبق تحقیق انجام شده توسط اساتید دانشگاه الزهرا ، مشخص شده که سالمندان مرد از شبکه اجتماعی بزرگتر و متنوع تر ی برخوردارند، در مقابل، زنان سالمند حمایت های بیشتر و متنوع تری از اعضای شبکه خود دریافت می کنند. در این مطالعه که بر روی ۱۹۵ سالمند ساکن شهر تهران انجام گرفت همچنین مشخص شد که سالمندانی که تماس حضوری و میزان صمیمیت بیشتری با اعضای شبکه خود دارند حمایت های بیشتری را با اعضای شبکه رد و بدل می کنند.
تکریم سالمندان
احترام به همنوع، از مواردي است كه نه تنها در دين اسلام بارها به آن اشاره شده است، بلكه نياكان و اجداد ما همواره بر اهميت احترام به ديگران تاكيد مي كردند و آن را يكي از اصول مهم اخلاقي عنوان كردند. در بين همنوعان قشر خاصي هستند كه احترام به آن ها اهميت ويژه تري دارد. قشري كه با دستان لرزانشان پايههاي زندگي ما را بنا نهادند و با موهاي سپيدشان رنگ خوشبختي با بخت ما پاشيدند. اما متاسفانه برخي از ما نه تنها دستان لرزان آن ها را در دست خود نمي گيريم، بلكه با رفتار ناشايستي كه از خود نشان مي دهيم باعث مي شويم رنگ غم به چشمانشان كه زير عينك هاي ته استكاني پنهان شده است، بنشيند.
اگر كمي دقت كنيد، متوجه خواهيد شد چند سالي است كه به سالمندان، آنطور كه شايسته است، مخصوصا در مكان هاي عمومي احترام گذاشته نمي شود. برخي از افراد نه تنها سالمندان را ناديده مي گيرند، بلكه به راحتي به خود اجازه مي دهند آن ها را مورد بي احترامي و تمسخر قرار دهند، غافل از اينكه اين رفتار در روند اخلاقي اجتماع تاثيرگذار است و هنگامي كه خود سالمند شوند با رفتارهاي بدتري مواجه خواهند شد.
نقش انكار ناپذير دولت در ارزش گذاري به سالمندان
هيات دولت مي تواند دستور صادر كند كه سالمندان بايد داراي جايگاه ويژه در وسايل حمل و نقل عمومي و ادارات باشند، همين امر به فرهنگ سازي در سطح جامعه كمك مي كند و مردم ياد مي گيرند سالمندان بايد احترام ويژه اي برخوردار باشند. همينطور وزير آموزش و پرورش مي تواند بر اهميت احترام به بزرگترها در كتب آموزشي تاكيد كند.
بدترين دوران زندگي در كشور ما، سالمندي است
با توجه به رعايت نشدن حقوق سالمندان در سطح می توان گفت: بدترين دوران زندگي در كشور ما، دوران سالمندي است. در همه نقاط دنيا امكانات ويژه اي براي سالمندان در نظر گرفته شده و سالمندان بعد از بازنشستگي به آرامش رواني رسيده و به تفريحات خود مي پردازند اما سالمندان بعد از دوران بازنشستگي با مشكل كار و درآمد رو به رو مي شوند و به كارهايي مانند فروشندگي، راننده تاكسي و... روي مي آورند.اين امر نه تنها به سالمندان آسيب مي رساند، بلكه دچار نا اميدي، نابساماني و عدم امنيت رواني جوانان هم مي شود. وقتي جوانان مشاهده مي كنند سالمندان بعد از سال ها كار در يك نهاد دولتي بازنسشته شده و معيشت آن ها با مشكل رو به رو است انگيزه و اميد خود را از دست مي دهند.
