بازی برجامی ترامپ در آستانه انتخابات چه مسیری را دنبال میکند
زمین سوخته برجامی برای دموکراتها
ساعت 24- از روز ورود رئیسجمهور به کاخ سفید، مسئله ایران به شکلی بیسابقه به سوژه یکی از اختلافات اصلی دو حزب بزرگ ایالات متحده تبدیل شد. جمهوریخواهان و اکثریت دموکراتها البته درباره خیلی از مسائل مربوط به ایران همنظرند.
هر دو ایران را کشوری با رویکرد خلاف ترجیحات و منافع کشورشان میدانند، به آن اعتماد ندارند، رقبایش در منطقه را عمدتا ترجیح میدهند، ایران را خواهان دسترسی به سلاح هستهای میدانند و در بسیاری مثالهای دیگر، بهطورکلی بدبینیها و قضاوتهای منفی مشترکی در قبال آن دارند. اما تفاوت کلی رویکرد بخش مهمی از دموکراتها به سیاست خارجی که بهخصوص در سالهای اخیر و در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما شکل گرفت، با رویکرد غالب در میان جمهوریخواهان که باز در سالهای اخیر، تندتر و تندتر شده است، در موضوع ایران نمود خاصی یافته است. دموکراتها از طرفی توافق هستهای با ایران را از جمله میراث مهم آخرین رئیسجمهور حزبشان میدانند و حامی و مدافع آن بودهاند و از طرفی الگوی کلی منتهی به امضای برجام را الگوی مطلوب مدیریت مسائل سیاست خارجی میدانند و بلکه امیدوار بودند با ادامه حضور در قدرت بتوانند همین الگو را در قبال ایران ادامه داده و بلکه در مواجهه با کشورهای دیگری مثل کره شمالی، کوبا، روسیه و دیگران نیز به کار بگیرند. جمهوریخواهان اما در ادامه اعتراضات مداومشان در حین مذاکرات، پس از رسیدن به کاخ سفید با دونالد ترامپ، مخالفت با آن را ادامه و در نهایت به خروج از توافق رسیدند. اکنون نیز جمهوریخواهان ایده تازهای برای خنثیکردن تمامعیار برجام به کار بستهاند و صدای انتقاد و اعتراض دموکراتها بلند است.
اما ماجرای این چند هفته برجام و تمدید تحریم تسلیحاتی، جنبهای در تقابل این دو حزب نیز دارد. دموکراتها البته با ذات عدم لغو تحریم تسلیحاتی، حداقل در شرایط فعلی موافق و همراهاند، اما در شکل پیگیری آن اختلاف جدی با جمهوریخواهان دارند. آنچه وضعیت این روند را خاص میکند، نزدیکی انتخابات ریاستجمهوری آمریکاست. درواقع زمان برگزاری انتخابات کمتر از یک ماه پس از موعد لغو این تحریمهاست. پروژه تازه وزارت خارجه دولت ترامپ در قبال ایران، از سه زاویه در رقابت انتخاباتی نقشآفرینی میکند.
غافلگیری اکتبر از ایران
در رقابتهای انتخاباتی آمریکا عبارت «غافلگیری اکتبر» عبارت آشنایی است. انتخابات آمریکا در ماه نوامبر، اواسط پاییز برگزار میشود و موعد لغو تحریمها در اکتبر؛ یعنی درست ماه قبل از آن است. در این رقابتها بسیار پیش میآید که در این ماه، اغلب با برنامهریزی کارزارها و گاهی با دست تقدیر، اتفاقی در اکتبر رخ میدهد که بازی را تکان میدهد و به واسطه نزدیکی زمانی، فرصت کافی برای واکنش مناسب به رقیب داده نمیشود. ماجرای تحریم تسلیحاتی ایران پتانسیل این را دارد که چنین نقشی را لااقل تا حدی ایفا کند.
اگر ترامپ به نحوی موفق شود از لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران جلوگیری کند، برگه خوبی در انتخابات دارد و لااقل از سوی بدنه ضدایرانی در حزب جمهوریخواه امتیاز بگیرد. علاوهبراین چنین ماجرایی بهانه خوبی برای مقامات و چهرههای جمهوریخواه خواهد شد تا روی آنتن و در سخنها و توییتها، زبان به تمجید از موفقیت رئیسجمهور باز کنند و بهاینترتیب در آستانه انتخابات، بهخصوص در شرایطی که حمایت از ترامپ برای بسیاری از آنها بهخاطر مسائل مختلفی از جمله کرونا سخت میشود، از تمایز رویکرد دو نامزد بهرهبرداری کنند.
آتش به میراث اوباما
جو بایدن خود را کموبیش ادامهدهنده راه اوباما میخواند. اگر چنانکه برخی پیشبینی میکنند، تمدید تحریم تسلیحاتی باعث خروج ایران از برجام و برهمخوردن کامل این توافق شود، هم یکی از وعدهها و خواستهای جمهوریخواهان محقق شده است و هم دستاورد مهم دولتی که جایگاه پیشین بایدن در آن بوده، در آستانه انتخابات بر باد میرود تا وعدههای بایدن برای بازگشت به روند سابق در این زمینه نیز بیاثر شود.
بخشی از ماجرا نیز البته همین مسئله تخریب دستاورد اوباماست. برهمزدن آنچه از دولت اوباما برجای مانده؛ از توافقهای بینالمللی تا نهادهای سلامتی تا بخشنامههای مسکن، از اولویتهای مهم دولت ترامپ بوده است؛ هم به دلایل رویکردهای تقابلی حزب جمهوریخواه و هم به دلیل شخصیت خاص رئیسجمهور فعلی. نابودکردن یکی از دستاوردهای مهم، اگر نه مهمترین دستاورد دیپلماتیک دولت پیشین دموکرات، هم یکی از خواستهای سیاسی واقعی جمهوریخواهان را برآورده میکند و هم میتواند باعث پمپاژ انگیزهای دوباره به بدنه فعال حزب شود. بهخصوص در دورانی که رقابتهای ریاستجمهوری رقابتهایی اغلب نزدیک هستند و علاوهبر جلب نظر رأیدهندههای میانه و مردد، تهییج بدنه یا دلسردکردن آن میتواند تأثیر مهمی در نتیجه نهایی داشته باشد.
زمین سوخته برای بایدن
انگیزه نهایی این رویکرد را میتوان در صحبت اخیر برایان هوک جستوجو کرد. در واکنش به مواضع منتقدانه جو بایدن در سالگرد خروج آمریکا از برجام و در سایه وعدههای دموکراتها مبنیبر بازگشت به برجام، مشاور وزیر خارجه آمریکا و رئیس گروه اقدام ایران در این نهاد گفت تا زمان انتخابات، برجامی نمیماند که بایدن به آن بازگردد. این حرف، از جهتی نشانه همان هدف آمریکا در بیرونراندن ایران از برجام است، اما از طرف دیگر راهبرد زمین سوخته دولت ترامپ در قبال دولت احتمالی بعدی را نشان میدهد. این راهبرد بر این مبنا پیگیری میشود که اگر به فرض، در انتخابات جمهوریخواهان کاخ سفید را از دست دادند، بایدن وقتی به کاخ سفید میآید که از نتیجه تلاشهای جان کری، وزیر خارجه اوباما در قبال ایران، چیزی باقی نمانده است و بلکه دو کشور وارد فازی تقابلی شدهاند که دست بایدن را در پیگیری دوباره آن سیاستها خواهد بست.
این از طرفی در راستای ضربه به حزب رقیب در فضای سیاست داخلی معنا مییابد، اما از طرف دیگر میتوان آن را صرفا تلاش یک حزب برای ممانعت از پیگیری رویکردی نادرست توسط حزب رقیب دانست. با همان انگیزهای که اوباما در مسائلی شامل همین بحث ایران، ریسک انتظار برای انتخابات را نکرد و در مجاورت کنگره جمهوریخواه، ماجرای برجام را خارج از پارلمان پیش برد تا نان برجام در سفره ترامپ گذاشته شود، اکنون جمهوریخواهان نیز ترجیح میدهند سیاستها و خواستهایشان در قبال ایران به صرف یک باخت به سادگی بر باد نرود.
روی دیگر سکه
این ماجرا اما جنبه دیگری هم دارد و آن در حالت شکست این راهبرد است. اگر اکتبر بیاید و بند لغو تحریم تسلیحاتی برجام طبق قطعنامه 2231 اجرائی شود و ایران شروع به خرید سلاح کند، این شکست ضربه بدی به انگیزههای جمهوریخواهانی خواهد زد که ممکن است در آستانه انتخابات، پیش از آن هم اوضاع خوبی نداشته باشند. دموکراتها چنانکه اشاره شد، در وضعیت فعلی مخالف لغو تحریم تسلیحاتی هستند، در این حالت فریاد برخواهند آورد که فشار حداکثری ترامپ در نهایت باعث شد هم تعهدات هستهای ایران کنار گذاشته شود و هم خرید سلاح ایران رخ دهد، بدون اینکه بستر گفتوگو و توافق و تبادل امتیاز وجود داشته باشد و در نتیجه بهطورکلی این اتفاق بهعنوان نماد نادرستی رویکرد ترامپ در این زمینه برجسته خواهد شد. بایدن نیز فرصت خواهد داشت به درستی رویکرد سلفش را تأکید و سینه ستبر کند.
علاوهبراین، در صورتی که ترامپ بازنده انتخابات شود، شکلگیری چنین تصویری احتمالا کار بایدن را در چرخاندن فرمان و بازگشت به رویکرد پیشین نیز بازتر خواهد کرد، چراکه در نتیجه این اتفاق، عدم کارایی رویکرد تقابلی و فشار حداکثری، بدون جلب نظر و حمایت متحدان اروپایی و گفتوگو با رقبای شرقی، آشکار خواهد شد و این مجوز خوبی به بایدن برای ادامه راه اوباما و کری خواهد داد، با این استدلال که رویکرد جمهوریخواهان، از زاویههایی که برای آمریکا اهمیت دارد، اثر معکوس داشته است، اگرچه اقتصاد ایران و روابطش با اروپاییها و مسائل دیگر دچار چالش جدی شده است، در هدف غایی که بحث هستهای و نظامی بوده، ایران به خواستههای مهم خود دست یافته است.
اما ماجرای این چند هفته برجام و تمدید تحریم تسلیحاتی، جنبهای در تقابل این دو حزب نیز دارد. دموکراتها البته با ذات عدم لغو تحریم تسلیحاتی، حداقل در شرایط فعلی موافق و همراهاند، اما در شکل پیگیری آن اختلاف جدی با جمهوریخواهان دارند. آنچه وضعیت این روند را خاص میکند، نزدیکی انتخابات ریاستجمهوری آمریکاست. درواقع زمان برگزاری انتخابات کمتر از یک ماه پس از موعد لغو این تحریمهاست. پروژه تازه وزارت خارجه دولت ترامپ در قبال ایران، از سه زاویه در رقابت انتخاباتی نقشآفرینی میکند.
غافلگیری اکتبر از ایران
در رقابتهای انتخاباتی آمریکا عبارت «غافلگیری اکتبر» عبارت آشنایی است. انتخابات آمریکا در ماه نوامبر، اواسط پاییز برگزار میشود و موعد لغو تحریمها در اکتبر؛ یعنی درست ماه قبل از آن است. در این رقابتها بسیار پیش میآید که در این ماه، اغلب با برنامهریزی کارزارها و گاهی با دست تقدیر، اتفاقی در اکتبر رخ میدهد که بازی را تکان میدهد و به واسطه نزدیکی زمانی، فرصت کافی برای واکنش مناسب به رقیب داده نمیشود. ماجرای تحریم تسلیحاتی ایران پتانسیل این را دارد که چنین نقشی را لااقل تا حدی ایفا کند.
اگر ترامپ به نحوی موفق شود از لغو تحریمهای تسلیحاتی ایران جلوگیری کند، برگه خوبی در انتخابات دارد و لااقل از سوی بدنه ضدایرانی در حزب جمهوریخواه امتیاز بگیرد. علاوهبراین چنین ماجرایی بهانه خوبی برای مقامات و چهرههای جمهوریخواه خواهد شد تا روی آنتن و در سخنها و توییتها، زبان به تمجید از موفقیت رئیسجمهور باز کنند و بهاینترتیب در آستانه انتخابات، بهخصوص در شرایطی که حمایت از ترامپ برای بسیاری از آنها بهخاطر مسائل مختلفی از جمله کرونا سخت میشود، از تمایز رویکرد دو نامزد بهرهبرداری کنند.
آتش به میراث اوباما
جو بایدن خود را کموبیش ادامهدهنده راه اوباما میخواند. اگر چنانکه برخی پیشبینی میکنند، تمدید تحریم تسلیحاتی باعث خروج ایران از برجام و برهمخوردن کامل این توافق شود، هم یکی از وعدهها و خواستهای جمهوریخواهان محقق شده است و هم دستاورد مهم دولتی که جایگاه پیشین بایدن در آن بوده، در آستانه انتخابات بر باد میرود تا وعدههای بایدن برای بازگشت به روند سابق در این زمینه نیز بیاثر شود.
بخشی از ماجرا نیز البته همین مسئله تخریب دستاورد اوباماست. برهمزدن آنچه از دولت اوباما برجای مانده؛ از توافقهای بینالمللی تا نهادهای سلامتی تا بخشنامههای مسکن، از اولویتهای مهم دولت ترامپ بوده است؛ هم به دلایل رویکردهای تقابلی حزب جمهوریخواه و هم به دلیل شخصیت خاص رئیسجمهور فعلی. نابودکردن یکی از دستاوردهای مهم، اگر نه مهمترین دستاورد دیپلماتیک دولت پیشین دموکرات، هم یکی از خواستهای سیاسی واقعی جمهوریخواهان را برآورده میکند و هم میتواند باعث پمپاژ انگیزهای دوباره به بدنه فعال حزب شود. بهخصوص در دورانی که رقابتهای ریاستجمهوری رقابتهایی اغلب نزدیک هستند و علاوهبر جلب نظر رأیدهندههای میانه و مردد، تهییج بدنه یا دلسردکردن آن میتواند تأثیر مهمی در نتیجه نهایی داشته باشد.
زمین سوخته برای بایدن
انگیزه نهایی این رویکرد را میتوان در صحبت اخیر برایان هوک جستوجو کرد. در واکنش به مواضع منتقدانه جو بایدن در سالگرد خروج آمریکا از برجام و در سایه وعدههای دموکراتها مبنیبر بازگشت به برجام، مشاور وزیر خارجه آمریکا و رئیس گروه اقدام ایران در این نهاد گفت تا زمان انتخابات، برجامی نمیماند که بایدن به آن بازگردد. این حرف، از جهتی نشانه همان هدف آمریکا در بیرونراندن ایران از برجام است، اما از طرف دیگر راهبرد زمین سوخته دولت ترامپ در قبال دولت احتمالی بعدی را نشان میدهد. این راهبرد بر این مبنا پیگیری میشود که اگر به فرض، در انتخابات جمهوریخواهان کاخ سفید را از دست دادند، بایدن وقتی به کاخ سفید میآید که از نتیجه تلاشهای جان کری، وزیر خارجه اوباما در قبال ایران، چیزی باقی نمانده است و بلکه دو کشور وارد فازی تقابلی شدهاند که دست بایدن را در پیگیری دوباره آن سیاستها خواهد بست.
این از طرفی در راستای ضربه به حزب رقیب در فضای سیاست داخلی معنا مییابد، اما از طرف دیگر میتوان آن را صرفا تلاش یک حزب برای ممانعت از پیگیری رویکردی نادرست توسط حزب رقیب دانست. با همان انگیزهای که اوباما در مسائلی شامل همین بحث ایران، ریسک انتظار برای انتخابات را نکرد و در مجاورت کنگره جمهوریخواه، ماجرای برجام را خارج از پارلمان پیش برد تا نان برجام در سفره ترامپ گذاشته شود، اکنون جمهوریخواهان نیز ترجیح میدهند سیاستها و خواستهایشان در قبال ایران به صرف یک باخت به سادگی بر باد نرود.
روی دیگر سکه
این ماجرا اما جنبه دیگری هم دارد و آن در حالت شکست این راهبرد است. اگر اکتبر بیاید و بند لغو تحریم تسلیحاتی برجام طبق قطعنامه 2231 اجرائی شود و ایران شروع به خرید سلاح کند، این شکست ضربه بدی به انگیزههای جمهوریخواهانی خواهد زد که ممکن است در آستانه انتخابات، پیش از آن هم اوضاع خوبی نداشته باشند. دموکراتها چنانکه اشاره شد، در وضعیت فعلی مخالف لغو تحریم تسلیحاتی هستند، در این حالت فریاد برخواهند آورد که فشار حداکثری ترامپ در نهایت باعث شد هم تعهدات هستهای ایران کنار گذاشته شود و هم خرید سلاح ایران رخ دهد، بدون اینکه بستر گفتوگو و توافق و تبادل امتیاز وجود داشته باشد و در نتیجه بهطورکلی این اتفاق بهعنوان نماد نادرستی رویکرد ترامپ در این زمینه برجسته خواهد شد. بایدن نیز فرصت خواهد داشت به درستی رویکرد سلفش را تأکید و سینه ستبر کند.
علاوهبراین، در صورتی که ترامپ بازنده انتخابات شود، شکلگیری چنین تصویری احتمالا کار بایدن را در چرخاندن فرمان و بازگشت به رویکرد پیشین نیز بازتر خواهد کرد، چراکه در نتیجه این اتفاق، عدم کارایی رویکرد تقابلی و فشار حداکثری، بدون جلب نظر و حمایت متحدان اروپایی و گفتوگو با رقبای شرقی، آشکار خواهد شد و این مجوز خوبی به بایدن برای ادامه راه اوباما و کری خواهد داد، با این استدلال که رویکرد جمهوریخواهان، از زاویههایی که برای آمریکا اهمیت دارد، اثر معکوس داشته است، اگرچه اقتصاد ایران و روابطش با اروپاییها و مسائل دیگر دچار چالش جدی شده است، در هدف غایی که بحث هستهای و نظامی بوده، ایران به خواستههای مهم خود دست یافته است.
