آشتی کنان پشت پای ترامپ
رسانههای قطری، پنجشنبه و جمعه هفته گذشته از دریافت کردن سیگنالهایی مبنی بر پایان سه سال و نیم دعوای دیپلماتیک میان قطر و عربستان سعودی خبر دادند. خبری که نشان از سرعت گرفتن تحولات در منطقه غرب آسیا، چند هفته مانده به خداحافظی دونالد ترامپ با کاخ ریاستجمهوری در امریکاست. دو هفته بعد از آنکه رسانهها از دیدار محرمانه میان ولیعهد سعودی و نخستوزیر اسراییل خبر دادند و یک هفته بعد از آنکه معاون وزیر دفاع ایران، در عملیاتی تروریستی که به اسراییل نسبت داده میشود به شهادت رسید، حالا خبر از آشتی در حاشیه خلیجفارس میرسد. روز جمعه بعد از چند روز گمانهزنی در مورد آشتی کشورهای حاشیه جنوب خلیجفارس، احمد ناصر المحمد الصباح، وزیر خارجه و سرپرست وزارت اطلاعرسانی کویت روز جمعه در سخنانی در مقابل تلویزیون این کشور خبر داد که «گفتوگوهای مثمرثمری» برای حل بحران دیپلماتیک در شورای همکاری خلیجفارس انجام شده است. هر چند گفته میشد که قرار است روز جمعه توافقی میان قطر و عربستان اعلام شود و حل مسائل با کشورهای دیگر محاصرهکننده، بعدا در دستور کار قرار گیرد، وزیر خارجه قطر ضمن رد چنین رویکردی، تاکید کرد که کشورش فقط در قالب یک توافق همهشمول حاضر به مذاکره با همه طرفهاست.
احمد ناصر المحمد الصباح، وزیر خارجه و سرپرست وزارت اطلاعرسانی کویت روز جمعه در سخنانی کوتاه در مقابل تلویزیون این کشور تاکید کرد که گفتوگوهای امیدوارکنندهای میان طرفهای مختلف دعوای دیپلماتیک خلیجفارس انجام شده است و همه طرفها، تمایلشان را برای توافقی پایدار و دایمی اعلام کردهاند. هر چند چهار کشور عربی محاصرهکننده قطر، ۱۳ خواسته از جمله تعطیلی شبکه خبری الجزیره و قطع روابط دوستانه با تهران و آنکارا را شرط ازسرگیری روابط توصیف کرده بودند، اما نشانهای مبنی بر پذیرش هیچ یک از این شروط از سوی طرف قطری وجود ندارد. وزیر خارجه کویت همچنین از تلاشهای دونالد ترامپ، رییسجمهور امریکا و جارد کوشنر، داماد او برای کمک به حل مساله تشکر کرد. کوشنر هفته گذشته در سفری که دستور کار اصلی آن آشتی میان عربستان و قطر اعلام شده بود، به دو کشور سفر کرد. صحبت از آشتی در شورای همکاری خلیجفارس در شرایطی بیان میشود که یوسف العطیبی، سفیر امارات در ایالات متحده امریکا چندی پیش گفته بود که حل مسائل عربستان با قطر «در فهرست اولویتهای هیچ کس نیست».
آخرین نفسهای فشار حداکثری
هفته گذشته رسانهها خبر داده بودند که دستور کار اصلی سفر جارد کوشنر، مشاور و داماد رییسجمهور امریکا به عربستان و قطر، رایزنی برای حل بحران دیپلماتیک میان کشورهای حاشیه جنوبی خلیجفارس است. عجیب آنکه همراهان کوشنر در این سفر، دو نفر از اصلیترین شرکای او در تدوین طرح عجیب «معامله قرن» برای واگذاری سرزمینهای فلسطینی به رژیم اشغالگر و پایان دادن به مساله فلسطین بودند. برایان هوک، نماینده ویژه پیشین وزارت خارجه امریکا در امور ایران و آوی برکوویتز که همراه با جارد کوشنر به معماران معامله قرن مشغول بودند، کوشنر ابتدا به شهر جدید نئوم عربستان سعودی رفت تا با ولیعهد این کشور دیدار و گفتوگو کند. نئوم که این روزها به نظر میرسد پایتخت حکومت بالفعل ولیعهد سعودی، محمد بن سلمان است، جایی که او در حکومتی مستقل از دربار سعودی، دو هفته پیش با وزیر خارجه امریکا و نخستوزیر رژیم اشغالگر سرزمین فلسطین دیدار کرد و هفته گذشته میزبان جارد کوشنر بود. کوشنر چهارشنبه از عربستان به قطر رفت تا با شیخ تمیم به حمد آل ثانی، امیر کویت دیدار کند. همزمان با این دیدار روزنامه وال استریت ژورنال نوشت که دستور کار اصلی این دیدار، باز کردن آسمان امارات متحده عربی و عربستان سعودی، روی هواپیماهای قطری است که در پی بحران در روابط با این کشورها، عمدتا از آسمان ایران استفاده میکنند.
به نوشته والاستریت ژورنال، قطع درآمدهای ایران از پروازهای قطری، بخشی از سیاست فشار حداکثری واشنگتن علیه تهران است. این در حالی است که شش هفته مانده به خروج دونالد ترامپ از کاخ سفید، امریکا هنوز به هیچیک از اهداف اعلامشدهاش از فشار حداکثری به ایران نرسیده است و کشورهای محاصرهکننده قطر هم نتوانستهاند هیچیک از شروطشان برای از سرگیری روابط را به قطر تحمیل کنند. همزمان امریکا از ایجاد یک اتحاد نظامی و امنیتی در میان اعراب جنوب خلیجفارس برای ایجاد تنش و رویارویی با ایران در منطقه بازمانده است.
وزیر خارجه قطر: درمان همه زخمهای بازمانده از بحران، زمان میبرد
محمد بن عبدالرحمان آل ثانی، وزیر خارجه و معاون نخستوزیر قطر، روز جمعه به شبکه الجزیره گفت: «در حال حاضر ما شاهد تحرکاتی هستیم که ما را به پایان این بحران امیدوار میکند. ما معتقدیم که پایان این بحران برای امنیت منطقه و منافع مردم منطقه اهمیت دارد. بحران کنونی باید بر اساس احترام متقابل و به رسمیت شناختن حقوق تمام مردم خلیج [فارس] پایان پیدا کند.»
محمد بن عبدالرحمان در پاسخ به این سوال که آیا دوحه پذیرفته است تا خواستههای سیزدهگانه کشورهای محاصرهکننده را، از جمله تعطیلی مجموعه رسانهای الجزیره عملی کند، گفت: «هیچ کشوری در دنیا در جایگاهی نیست که بتواند چنین خواستههایی را به کشوری دیگر تحمیل کند. برخی اختلافنظرها وجود دارد که باید حل شود. اگر هر اختلافنظری وجود دارد باید برای حل آنها گفتوگو انجام شود. باید روابطمان را بر اساس احترام متقابل به استقلال یکدیگر بنا کنیم.»
با وجود شایعاتی مبنی بر اینکه قرار است قطر با عربستان سعودی بدون حضور طرفهای دیگر به توافقی برای رفع اختلافها برسد، وزیر خارجه قطر تاکید کرد که به هیچوجه مساله توافق جدا- جدا با کشورهای محاصرهکننده قطر در میان نیست. این مقام قطری همچنین با اشاره به میانجیگریها ی قطر برای حل و فصل بحران دیپلماتیک میان قطر و چهار کشور عربی محاصرهکننده گفت: «کویت میان ما و چهار کشور محاصرهکننده میانجیگری و وساطت کرده است، اگر هر راهحلی برای پایان این بحران پیدا شود باید با مشارکت همه طرفها و فراگیر باشد.» این مقام قطری همچنین تاکید کرد که در صورت پایان بحران، همه مشکلات یکشبه حل نخواهد شد و تاکید کرد: «وقت لازم است تا جای زخمها کاملا درمان شود، یک توافق شامل همه کشورها خواهد شد، نه فقط یک کشور. ما تلاش کردهایم تا همه مردم را همراهی کنیم و وحدت خلیج [فارس] نتیجه نهایی این قضیه خواهد بود.»
سوابق بحران دیپلماتیک خلیجفارس
خرداد ۱۳۹۶ بود که رسانهها خبر دادند چهار کشور عربی عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر، روابط دیپلماتیک خود را با قطر قطع کردهاند و این کشور را در محاصره کامل اقتصادی و دیپلماتیک قرار دادهاند. کشورهای محاصرهکننده که ابتدا چندین حامی دیگر هم داشتند، سفرای خود را از دوحه فراخواندند و مرزهای زمینی، هوایی و دریایی خود را به روی رفت و آمد به قطر بستند. در آن دوران، دونالد ترامپ، رییسجمهور امریکا هم که دو ماه از سفرش به منطقه و رقص شمشیرش با سران سعودی میگذشت، تلویحا از محاصرهکنندگان دفاع کرد و گفت که در سفرش به عربستان همه کشورهای «یک کشور خاص» را عامل بیثباتی و تروریسم در منطقه معرفی کردهاند. علاوه بر خریدهای کلان تسلیحاتی عربستان سعودی از دولت ترامپ، شرط قطع روابط قطر با ایران در میان شروط کشورهای محاصرهکننده از جمله مسائلی بود که به مذاق دولتمردان امریکایی خوش میآمد. سیاست واشنگتن در طول سه سال و نیم گذشته به تدریج بر مبنای واقعیتهای میدانی تغییر کرد و به جای حمایت از عربستان سعودی و متحدانش در مقابل قطر به تلاش برای آشتی طرفین تمایل یافت. تلاشهای مایک پمپئو، وزیر خارجه امریکا، برای تشکیل آنچه با عنوان «ناتوی خلیجفارس» نامیده میشد، ناکام ماند. پمپئو که تلاش میکرد با استفاده از حربه ایرانهراسی کشورهای جنوب خلیجفارس را به یکدیگر نزدیک کند، بر خلاف تصور امریکا، اما اختلافها در خلیجفارس اساسا ارتباطی با مساله رقابتهای سیاسی کشورهای جنوب خلیجفارس با ایران نداشت، بلکه مربوط به مسائلی ریشهدار، از جمله اختلافات ارضی و توفان انقلابهای موسوم به بهار عربی در منطقه بود.
امارات متحده عربی و مصر معتقد بودند که حمایت قطر از اخوانالمسلمین و پناه دادن به رهبران معنوی این شبکه در خاک خود، عامل ناامنی و بیثباتی در منطقه است. دولت مصر که بعد از کودتای ژنرال عبدالفتاح سیسی، پاکسازی گسترده هواداران اخوانالمسلمین و دولت ناشی از بهار عربی در این کشور را آغاز کرده بود، هرگونه حمایت از شبکه اخوانالمسلمین را خلاف منافع خود میدید. امارات متحده عربی هم بنا به اختلافنظرهای فکر و سیاسی رهبران ابوظبی، به شدت از اخوانالمسلمین متنفر بود. این تنفر در روابط سیاسی و دیپلماتیک ابوظبی با ترکیه هم تاثیر گذاشته بود، چراکه از نظر حاکمان امارات، حزب عدالت و توسعه ترکیه، شاخهای از اخوانالمسلمین محسوب میشد. علاوه بر امارات، عربستان سعودی هم نسبت به همکاریهای امنیتی و نظامی قطر با ترکیه نگران بود، چراکه تصور میکرد چنین همکاریهایی باعث میشود که قطر توان بیشتر و اهرم قویتری برای چانهزنی در مورد مرزهای زمینی دو کشور به دست بیاورد. چهار کشور محاصرهکننده در عین حال از فعالیتهای شبکه تلویزیونی الجزیره قطر نیز بیزار و معتقد بودند که تاثیر این شبکه خبری عربزبان که با سرمایهگذاری سران قطر تاسیس شده است، باعث ایجاد نارضایتی و تمایل به تغییر در میان شهروندان کشورهای منطقه میشود. تعطیلی شبکه الجزیره، اخراج شیخ یوسف قرضاوی رهبر معنوی اخوانالمسلمین از قطر، خارج شدن تمام نیروها و مستشاران نظامی ترکیه از قطر، قطع کامل روابط سیاسی و اقتصادی قطر با ایران و تعدادی خواستههای مبهم همچون «قطع حمایت از تروریسم» از جمله رووس خواستههای چهار کشور محاصرهکننده از قطر بود.
