دیپلماسی واکسن در خاورمیانه
همین سبب شد ایران در ریشهکنی بسیاری از اپیدمیها موفق باشد. در چنین شرایطی بحث واکسیناسیون بدون توجه به جمعیت کشور و پراکنش آن میتواند به حاشیه برود. در میان کشورهای منطقه مجموع جمعیت کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس حدود 57 میلیون و 609هزار و 715 نفر است. پاکستان جمعیتی بالغ بر 228 میلیون و 935هزار و 145 نفر بیشترین جمعیت منطقه را داراست. پس از آن ترکیه با حدود 84 میلیون نفر و بعد ایران با 83 میلیون نفر ردهبندی میشوند و بعد نیز عراق و افغانستان قرار میگیرند. بدیهی است که فارغ از دسترسی به تکنولوژی ساخت و فناوری آن تامین بودجه خرید هم مطرح است. اگر این مولفهها را درنظر بگیریم نگاه جامعتری به موضوع
خواهیم داشت.
شاید بد نباشد برای مرور بیشتر جزییات در مورد بازار واکسن در خاورمیانه نگاهی به مطلب استیون ای.کوک نویسنده «فارین پالیسی» با عنوان دیپلماسی واکسن در خاورمیانه داشته باشیم. آنچه در ادامه میخوانید ترجمه تحلیل او در این باره و از دست دادن بازار توسط امریکاییهاست.
بازاری که امریکاییها از دست دادند
در چند سال اخیر مصر بیش از اوایل دهه 1970 برای خرید تجهیزات دفاعی روسیه هزینه کرده است. قاهره همچنین رابطه اقتصادی قابل توجهی را هم با پکن شکل داده است. در سال 2017، ترکیه سیستم دفاع هوایی S-400 روسیه را خریداری کرد و روابط تجاری و دیپلماتیک خود را با چین گسترش داد. عربستان و امارات متحده عربی فرشهای قرمز خود را در سال 2019 برای ولادیمیر پوتین پهن کردند و در همین زمان، «شی جین پینگ»، رییسجمهور چین سه روز را در امارات گذراند.
واشنگتننشینهایی که پیگیر وضعیت خاورمیانه هستند، میدانند که شرکای امریکا در خاورمیانه با رقبای امریکا بدهبستان دارند. پکن و مسکو در منطقه سرمایهگذاری کردهاند، اسلحه میفروشند و روسیه برای پیشبرد مناقع خود مستقیما در درگیریهای منطقه مداخله میکند. این شیوه مداخله و نفوذ در منطقه اما اخیرا رنگ دیگری به خود گرفته است؛ واکسنهای ویروس کرونا. بهار گذشته بود که اصطلاح «دیپلماسی ماسک» سرزبانها افتاد، این اصطلاح بیانگر سیاستگذاری چین بود که با اتکا به تهیه تجهیزات محافظت شخصی برای کشورهای نیازمند، سعی در پیشبرد نفوذ جهانی خود داشت. حالا که تعداد معدودی از شرکای امریکا برای خرید واکسنهای چینی یا روسی ثبتنام میکنند، «دیپلماسی واکسن» جای «دیپلماسی ماسک» را گرفته است. کسی از اثربخشی یا عوارض جانبی واکسنهای اسپانتیک وی، سینوفارم و سینوواک اطلاع ندارد، اما شاید این مسائل برای چین و روسیه در اولویت نباشد.
ویروس کرونای جدید کشورها را به زانو در آورده است، گرچه خاورمیانه عملکرد بهتری را نسبت به پیشبینیهای اولیه از خود نشان داده است، برخی از رهبران منطقه ممکن است این امر را در نظر داشته باشند که واکسنهای ارزانقیمت تولید شده در روسیه و چین بهتر از هیچ هستند، حتی اگر دادههای علمی آنها کامل نشده باشند. با وجود این، شاید اندکی توجه در این امر هم لازم باشد تا ببینیم چگونه دوستان امریکا در منطقه پذیرای واکسنهای روسی و چینی هستند و این امر چگونه میتواند به تغییرات گستردهتری در منطقه متصل شود. نگاهی گذرا به خاورمیانه اهمیت دیپلماسی واکسن را برجسته میکند. مصر اواخر دسامبر واکسیناسیون کادر سلامت خود را با واکسن سینوفارم آغاز کرد. از آنجایی که گستره و میزان دقیق اثرگذاری ویروس کرونا بر مصریها هنوز مشخص نیست، منطقی به نظر میرسد که عبدالفاتح سیسی، رییسجمهور مصر از هرجایی که میتواند کمک بگیرد. اما با توجه به سرمایهگذاری عظیم پکن در این کشور، رهبران مصر دلایل توجیهپذیر خود را هم برای حفظ روابط قوی مصر با چین داشتند و روی آوردن مصریها به واکسن چینی نیز از این قاعده مستثنی نیست. پذیرش و استعمال سریع واکسن سینوفارم توسط مصر در واقع بخشی از تلاش قاهره است تا ذیل یک هدف، مصر را به مرکز منطقهای تولید و توزیع واکسن کرونا، از جمله اسپانتیک روسیه بدل کند.
همانطور که در دوران جمال عبدالناصر، قاهره با سیاست «بیطرفی مثبت» تلاش داشت تا در بازی قدرتهای بزرگ جهان حاضر باشد و حداکثر منافع را از هر کدام از این کشورها به نفع کشور خود به دست آورد، حالا قاهره علاوه بر واکسنهای چینی و روسی، قرار است ۵۰ میلیون دوز واکسن فایزر و استرازنکا نیز دریافت کند. این سیاست حالا در شیوه ارتباط گرفتن مصر با چین، روسیه، ایالات متحده و اروپا قابل مشاهده است، مصریهای نمیخواهند که به جناح خاصی کشانده شوند یا با یکی از این گروهها یار شوند زیرا دیگری نیازی به انتخاب جناح و تیمکشی ندارند.
ترکیه مانند رقیبانش واکسیناسیون را با واکسن چینی آغاز کرده است. آزمایشهای فاز سوم سینوواک تا فوریه به پایان نمیرسد، اما مقامات ترکیه مقررات کشور را در مورد واکسن تغییر دادند تا روند واکسیناسیون کرونا را سرعت ببخشند. این نشان میدهد که اوضاع شیوع ویروس کرونا در ترکیه بسیار بدتر از آن چیزی است که دولت بخواهد نشان بدهد و این امر زمانی رخ میدهد که آنکارا با شریکان سنتی خود در اروپا و ایالات متحده امریکا فاصله گرفته است. گرچه ترکیه برای دریافت محموله واکسن فایزر نیز اقدام کرده است، اما به نظر میرسد دولت این کشور بیشتر به واکسنهای روسیه و چین روی خوش نشان داده است. ترکیه چند هفته پس از اعلام استفاده از واکسن سینوواک، خبر داد که واکسن اسپانتیک وی روسی را در داخل کشور تولید خواهد کرد. مقامات ترکیه هنوز استفاده از این واکسن را روی شهروندان خود تایید نکردهاند اما به وضوح چنین امری در آینده محقق خواهد شد. مولود چاووش اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه پس از دیدار با همتای روسی خود در سوچی اعلام کرد که اطلاعات فنی واکسن اسپانتیک وی را پیش از استفاده از آن دریافت خواهد کرد.
درست است که ترکیه و روسیه در دو قطب مخالف درگیریهای منطقه قرار دارند، اما هر دو کشور موفق شدهاند که این اختلافات را در خدمت اهداف بزرگتر خود مهار و تقسیم کنند، اهدافی مبنی بر تمایل آنکارا برای استقلال از غرب و تمایل مسکو در تضعیف اتحاد غرب و کاشت بذر تفرقه در اتحادیه اروپا. همکاری متقابل ترکیه و روسیه روی واکسن کرونا گرچه جان انسانها را نجات خواهد داد، اما همراه با آن، اهداف استراتژیک این دو کشور را نیز پیش خواهد برد. ترکیه نیز مانند سایر کشورهای جهان میخواهد که از روابط تجاری با چین بهره ببرد، حتی اگر این توافق به معنای سازش با اصول حاکم در چین علیه اویغورها باشد.
از سوی دیگر، شرکای امریکا در خلیجفارس نگاهی به هر دو سو دارند. سعودیها واکسن فایزر را تهیه کردهاند و قطریها از دوزهای هر دو واکسن فایزر و مدرنا استفاده میکنند. عمان و کویت فایزر را انتخاب کردهاند، اما بحرین و امارات سراغ سینوفارم رفتهاند و تصاویری نیز از شیخ محمد بن راشد آل مکتوم در حال دریافت واکسن سینوفارم منتشر شد. شکی نیست که بحرینیها و اماراتیها توان تهیه محصولات گرانقیمت فایزر و مدرنا را دارند و احتمالا هم از آنها استفاده خواهند کرد، اما استفاده سریع از واکسن سینوفارم در این دو کشور نشانگر سوی دیگری از حوادثی است که در خاورمیانه در حال وقوع است.
شاید در شمایی کلی دیپلماسی واکسن چندان معنا نداشته باشد. کشورها موظف هستند شیوع ویروس کرونا را کنترل کنند و روسها و چینیها برای این کار راهحلهای مقرون بهصرفهای را ارایه میدهند. با وجود سیاستهای بحثبرانگیز امریکا در خاورمیانه، همچنان اقدامات این کشور در حوزه آموزش، مراقبتهای بهداشتی، تحقیق و توسعه فناوری برای بهبود وضعیت معیشت مردم به عنوان استانداردهای طلایی انگاشته میشدند و پیش از این در منطقه کسی چندان خواهان محصولات چینی و روسی نبود، اما به نظر میرسد که ایننظر حالا در خاورمیانه اقلا از نظر گرایش به واکسن چینی و روسی تغییر کرده باشد. اگر امریکاییها نگران چالشهای چین و روسیه هستند، باید توجه کنند که غیاب ایالات متحده امریکا در مبارزه با ویروس کرونا در نقاط مختلف جهان از جمله خاورمیانه مشهود است و تلاش برای کنترل و مهار یک بیماری عفونی، دسترسی سادهتری را به قلب و ذهن منطقه به وجود میآورد و با همین سیاست میتوان از مسکو و پکن پیشی گرفت.
