امریکا و پاکستان باید برای تامین امنیت افغانستان همکاری کنند
گزینههای بایدن در برابر کابل
ساعت 24-ایالات متحده در توافقی که فوریه 2020 با طالبان امضا کرد، متعهد شد نیروهای نظامی خود را تا ماه مه سال جاری میلادی از افغانستان خارج کند. دولت جو بایدن رییسجمهور جدید امریکا تلاش میکند به این توافق صلح پایبند بماند اما در این مسیر با چالشهای دشواری مثل سطح بالای خشونت و پیشرفت اندک در مذاکرات میان گروههای افغان روبهرو است.
آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه امریکا برای تسهیل خروج نیروهای امریکایی و عدم نقض کامل توافق با طالبان، طرح صلح اصلاح شدهای را پیشنهاد کرده که به موجب آن قدرت به صورت موقت تقسیم میشود و کشورهای مهم منطقه به این فرآیند میپیوندند. تحولات هفتههای آینده تعیین میکند که آیا دولت بایدن میتواند به ضربالاجل خروج از افغانستان پایبند بماند یا خیر. با این حال پس از 20 سال مشخص شده که هیچ دولتی در افغانستان نمیتواند بدون مشارکت طالبان موفق شود و هیچ طرح صلحی در افغانستان نمیتواند بدون حمایت کامل پاکستان به موفقیت برسد.
پاکستان، عربستانسعودی و امریکا نقش مهمی در کمک به افغانستان برای بیرون کردن شوروی از این کشور و پایان دادن به جنگ سرد ایفا کردند. با این حال جنگ داخلی مرگبار در افغانستان پس از خروج شوروی در سال 1989 این کشور را چندپاره کرد. هرج و مرجی که به وجود آمد به القاعده اجازه رشد داد و رهبرش اسامه بنلادن توانست برنامههای تروریستی خود را در سطح جهان اجرا کند. انبوهی از هرویین وارد کشورهای همسایه به ویژه ایران شد. وقتی طالبان در سال 1996کابل را تسخیر کرد، توانست تولید تریاک را کاهش دهد اما حکومت آنها بهویژه در برخورد با زنان به شدت سرکوبگر و بیرحم بود. با وجود اینکه درگیری مستقیم کاهش یافته بود اما هند و ایران همچنان از طریق نیروهای نیابتی علیه طالبان میجنگیدند. پس از حمله القاعده به امریکا در 11 سپتامبر 2001 و به دنبال خودداری ملا عمر رهبر طالبان از تحویل دادن بنلادن به امریکا، تنها دو ماه زمان برد تا طالبان سرنگون شود. با این حال سقوط دولت طالبان به هیچوجه به معنای شکست آنها نبود.
طی دو دههای که از سقوط طالبان میگذرد، رابطه بین امریکا و رپاکستان همواره تحتالشعاع وضعیت افغانستان بوده و در برخی موارد با خصومت و اتهام فریبکاری خدشهدار شده است. امریکاییها از اینکه پاکستان حاضر نمیشود مخفیگاههای طالبان به ویژه شبکه خطرناک حقانی را در خاک خود از بین ببرد بسیار عصبانی است. امریکاییها استدلالشان این است که پناهگاههای امن طالبان در پاکستان جلوی پیروزی نظامی امریکا در افغانستان را گرفته است. امریکاییها به اشتباه فکر میکردند میلیاردها دلار بودجهای که از طریق ائتلاف به ارتش پاکستان اختصاص میدادند میتواند برایشان نفوذ کافی را به ارمغان بیاورد و آنها را به اهداف راهبردیشان برساند.
اما خیلی زود امریکاییها، پاکستان را متهم به کمکاری در برابر تهدید تروریسم کردند. اسلامآباد نیز بحثهای داخلی امریکا درخصوص کاهش تعداد نیروهای نظامی، بالا رفتن سطح خشونت در افغانستان و دعواهای جناحی درکابل را گواهی بر غیرقابل پیشبینی بودن سیاست امریکا و احتمال گسترش صحنه جنگ به داخل پاکستان میداند. اگر قرار باشد در هر حال طالبان نهایتا به پاکستان برسد، اسلامآباد انگیزه لازم برای ادامه همکاری با آنها را دارد.
رهبری پاکستان همواره اعلام کرده اینکه نمیتواند سراغ طالبان افغانستان برود به این خاطر نیست که اراده لازم برای انجام آن را ندارد بلکه کشور فاقد ظرفیت لازم برای انجام این کار است. ارتش پاکستان همزمان با هند که روزبهروز خصومتش با اسلامآباد بیشتر میشود و با تهدید شورشیان در بلوچستان که به گفته ارتش احتمالا از طرف هند تحریک میشود درحال جنگ است. به علاوه اگرچه پاکستان در برابر طالبان اهرم فشاری خوبی در دست دارد اما فشار بیشتر بر این گروه میتواند این گروه را به کشورهایی نزدیک کند که تا پس از حمله امریکا به افغانستان با طالبان وارد رابطه شده بودند.
از نگاه پاکستان، امریکا دو اشتباه اساسی مرتکب شده است: اول این بود که بین القاعده و طالبان فرقی قائل نشد و دوم اینکه تصمیم گرفت پس از توافق بن در سال 2001 که با هدف بازسازی نهادهای دولتی پس از حمله امریکا منعقد شد، طالبان را از ساختار دولت کنار بگذارد.
سال گذشته پاکستان بازیگر اصلی در بازگرداندن طالبان به میز مذاکره بوده است. در شرایطی که توافق خروج نیروهای امریکایی در خطر است اکنون از اسلامآباد انتظار میرود بر طالبان فشار بیاورد تا به تعهدات خود عمل کند. اما واقعیت این است که با هر روز تاخیر در حل و فصل سیاسی موضوع، نفوذ پاکستان بر طالبان نیز کم میشود.
فرآیند صلح شکننده است و ارتش افغانستان و نیروهای ناتو همچنان درگیر جنگ با طالبان هستند. اگرچه هیچ نیروی امریکایی اخیرا مورد هدف قرار نگرفته اما فروپاشی مذاکرات صلح میتواند حمله علیه امریکاییها را افزایش دهد و این مساله خروج نیروهای امریکا از افغانستان را پیچیدهتر میکند. ادامه بیثباتی در افغانستان میتواند منجر به بدتر شدن اوضاع امنیت داخلی پاکستان شود و موج جدیدی از پناهندگان افغان را روانه این کشور کند.پاکستان همچنان در مرزهای خود با 5/2 میلیون پناهنده افغان مواجه است. ثبات در افغانستان به این پناهندگان امکان بازگشت به خانه را میدهد. آغاز دوباره بیثباتی در افغانستان باعث میشود شهرهای مرزی پاکستان دچار خشونت شوند و هرگونه امکان تجارت دوجانبه از بین برود.
در سالهای اخیر پاکستان در مقابله با تروریسم داخلی پیشرفتهایی داشته و اجازه نداده طالبان افغانستان و پاکستان با هم متحد شوند. نکته مهم این است که دستگاه امنیتی پاکستان توانسته فرماندهی هستهای و فرآیندهای کنترلی خود را ارتقا ببخشد و رتبه کشور در شاخص ایمنی اتمی را بالا ببرد.
پاکستان در آسیا نقش راهبردی و اقتصادی مهمی دارد و امریکا باید برای همین دلیل هم که شده روی پاکستان تمرکز کند. اما شروع دوباره جنگ در افغانستان دستیابی به این هدف را دشوار میکند. بیثباتی در افغانستان نه به نفع پاکستان است و نه به نفع منافع حیاتی امریکا. حال سوال این است که برای افزایش شانس صلح در افغانستان چه اقدامات عملی میتوان انجام داد.
با توجه به نتایج ناامیدکننده مذاکرات قطر، دولت بایدن در طرح صلح خود خواستار واگذاری میزبانی مذاکرات صلح افغانستان به ترکیه است. روسیه نیز برنامه خود برای تشکیل یک کنفرانس صلح دیگر در تاریخ 18 مارس را ارایه کرده است. درحالی که بازیگران مختلف منطقهای تلاش میکنند نقش خود در تحولات جاری افغانستان را به دیگران ثابت کنند، حل و فصل مسائل از طریق مذاکره بین افغانها همچنان مهمترین اولویت است. طرح بایدن خواستار جایگزینی دولت افغانستان با یک دولت موقت است که در آن تا زمان برگزاری انتخابات و تدوین قانون اساسی جدید، قدرت تقسیم میشود. با این حال این طرح چندان با استقبال رییسجمهور افغانستان مواجه نشد. اما نکتهای که وجود دارد این است که طالبان باید در سازوکار تقسیم قدرت حضور داشته باشد و تشکیل یک دولت انتقالی راه مناسبی برای انجام این کار است البته تا وقتی که انتخابات بعدی افغانستان برگزار شود. مذاکرات زلمای خلیلزاد، دیپلمات امریکایی با دولت کابل و طالبان و البته با طرفهای پاکستانی نقش بسیار مهمی در رسیدن به حل و فصل سیاسی این سازوکار انتقالی ایفا میکند.
طرح بایدن خواستار میانجیگری بینالمللی در ابعادی وسیعتر و تحت زعامت سازمان ملل شده است. بر این اساس،کشورهای منطقه از جمله روسیه، هند، چین و ایران در این طرح گنجانده شدهاند. نکته مهم این است که تنها سازمان ملل میتواند «راهبرد دیپلماتیک منطقهای قدرتمندی» را اجرا کند که از نگاه همه بازیگران اهمیتی حیاتی درتداوم صلح افغانستان ایفا میکند اما حتی یکی از این کشورها نیز نباید کنار بکشند .
تلاشهای بینالمللی برای ایجاد ثبات در افغانستان نیازمند مولفههای حیاتی دیگری نیز مثل طرح اقتصادی برای افغانستان و پاکستان است. پس از جنگ افغانستان نیز مثل هر جنگ دیگری باید شغل ایجاد کرد تا صلح پایدار بماند. در 20 سال گذشته پیشنهادات متعددی برای هماهنگ کردن اقتصاد افغانستان و پاکستان و ایجاد شغل در هر دو کشور مطرح شده است. بحث امتیازات تجاری امریکا برای این دو کشور و طرح «مناطق فرصت بازسازی» که میتواند شغل ایجاد کند و به جذب سرمایه کمک کند باید بار دیگر مطرح شوند. امریکا میتواند درکمک به احیای توافق تجاری ترانزیت پاکستان و افغانستان و دیگر سرمایهگذاریهای زیرساختی آیندهدار در مرز دو کشور نقش مهمی ایفا کند.
افغانستان به یک طرح امنیتی بلندمدت نیاز دارد که شامل کمکهای فنی و مادی به ارتش و پلیس افغانستان در سالهای آینده و تقویت امنیت در مرز پاکستان و افغانستان شود. مهمترین نگرانی راهبردی امریکا این است که افغانستان بار دیگر به مأمنی برای القاعده یا داعش تبدیل شود و آنها از این کشور برای حمله به امریکا و متحدانش استفاده کنند.
امریکا، پاکستان و ناتو باید در صورت افزایش خطر تروریسم در افغانستان در مورد راهبرد مقابله با تروریسم گفتوگوهای صریحی داشته باشند. در بلندمدت همکاری کابل و اسلامآباد علیه تروریسم نیز مفید خواهد بود اما انجام این کار نیازمند آن است که دو کشور به هم اطمینان دهند از خاکشان برای حمله به دیگری استفاده نمیشود.
ایجاد ثبات در افغانستان و اطمینان از عدم گسترش شبکههای افراطگرای جهانی درکل منطقه به نفع پاکستان و امریکاست. دو کشور با وجود برخی افت و خیزها در روابطشان، تاریخچه طولانی از روابط دوجانبه دارند که عمرش بسیار بلندتر از همکاری ضدتروریسم است. مکنزی فرمانده نیروهای امریکا در منطقه اخیرا درگفتوگویی اعلام کرد، پاکستان نه فقط در آینده افغانستان نقش بسیار مهمی دارد بلکه در جهان امروز یکی از مناطق بسیار مهم وکلیدی محسوب میشود.
منبع: فارن پالیسی
پاکستان، عربستانسعودی و امریکا نقش مهمی در کمک به افغانستان برای بیرون کردن شوروی از این کشور و پایان دادن به جنگ سرد ایفا کردند. با این حال جنگ داخلی مرگبار در افغانستان پس از خروج شوروی در سال 1989 این کشور را چندپاره کرد. هرج و مرجی که به وجود آمد به القاعده اجازه رشد داد و رهبرش اسامه بنلادن توانست برنامههای تروریستی خود را در سطح جهان اجرا کند. انبوهی از هرویین وارد کشورهای همسایه به ویژه ایران شد. وقتی طالبان در سال 1996کابل را تسخیر کرد، توانست تولید تریاک را کاهش دهد اما حکومت آنها بهویژه در برخورد با زنان به شدت سرکوبگر و بیرحم بود. با وجود اینکه درگیری مستقیم کاهش یافته بود اما هند و ایران همچنان از طریق نیروهای نیابتی علیه طالبان میجنگیدند. پس از حمله القاعده به امریکا در 11 سپتامبر 2001 و به دنبال خودداری ملا عمر رهبر طالبان از تحویل دادن بنلادن به امریکا، تنها دو ماه زمان برد تا طالبان سرنگون شود. با این حال سقوط دولت طالبان به هیچوجه به معنای شکست آنها نبود.
طی دو دههای که از سقوط طالبان میگذرد، رابطه بین امریکا و رپاکستان همواره تحتالشعاع وضعیت افغانستان بوده و در برخی موارد با خصومت و اتهام فریبکاری خدشهدار شده است. امریکاییها از اینکه پاکستان حاضر نمیشود مخفیگاههای طالبان به ویژه شبکه خطرناک حقانی را در خاک خود از بین ببرد بسیار عصبانی است. امریکاییها استدلالشان این است که پناهگاههای امن طالبان در پاکستان جلوی پیروزی نظامی امریکا در افغانستان را گرفته است. امریکاییها به اشتباه فکر میکردند میلیاردها دلار بودجهای که از طریق ائتلاف به ارتش پاکستان اختصاص میدادند میتواند برایشان نفوذ کافی را به ارمغان بیاورد و آنها را به اهداف راهبردیشان برساند.
اما خیلی زود امریکاییها، پاکستان را متهم به کمکاری در برابر تهدید تروریسم کردند. اسلامآباد نیز بحثهای داخلی امریکا درخصوص کاهش تعداد نیروهای نظامی، بالا رفتن سطح خشونت در افغانستان و دعواهای جناحی درکابل را گواهی بر غیرقابل پیشبینی بودن سیاست امریکا و احتمال گسترش صحنه جنگ به داخل پاکستان میداند. اگر قرار باشد در هر حال طالبان نهایتا به پاکستان برسد، اسلامآباد انگیزه لازم برای ادامه همکاری با آنها را دارد.
رهبری پاکستان همواره اعلام کرده اینکه نمیتواند سراغ طالبان افغانستان برود به این خاطر نیست که اراده لازم برای انجام آن را ندارد بلکه کشور فاقد ظرفیت لازم برای انجام این کار است. ارتش پاکستان همزمان با هند که روزبهروز خصومتش با اسلامآباد بیشتر میشود و با تهدید شورشیان در بلوچستان که به گفته ارتش احتمالا از طرف هند تحریک میشود درحال جنگ است. به علاوه اگرچه پاکستان در برابر طالبان اهرم فشاری خوبی در دست دارد اما فشار بیشتر بر این گروه میتواند این گروه را به کشورهایی نزدیک کند که تا پس از حمله امریکا به افغانستان با طالبان وارد رابطه شده بودند.
از نگاه پاکستان، امریکا دو اشتباه اساسی مرتکب شده است: اول این بود که بین القاعده و طالبان فرقی قائل نشد و دوم اینکه تصمیم گرفت پس از توافق بن در سال 2001 که با هدف بازسازی نهادهای دولتی پس از حمله امریکا منعقد شد، طالبان را از ساختار دولت کنار بگذارد.
سال گذشته پاکستان بازیگر اصلی در بازگرداندن طالبان به میز مذاکره بوده است. در شرایطی که توافق خروج نیروهای امریکایی در خطر است اکنون از اسلامآباد انتظار میرود بر طالبان فشار بیاورد تا به تعهدات خود عمل کند. اما واقعیت این است که با هر روز تاخیر در حل و فصل سیاسی موضوع، نفوذ پاکستان بر طالبان نیز کم میشود.
فرآیند صلح شکننده است و ارتش افغانستان و نیروهای ناتو همچنان درگیر جنگ با طالبان هستند. اگرچه هیچ نیروی امریکایی اخیرا مورد هدف قرار نگرفته اما فروپاشی مذاکرات صلح میتواند حمله علیه امریکاییها را افزایش دهد و این مساله خروج نیروهای امریکا از افغانستان را پیچیدهتر میکند. ادامه بیثباتی در افغانستان میتواند منجر به بدتر شدن اوضاع امنیت داخلی پاکستان شود و موج جدیدی از پناهندگان افغان را روانه این کشور کند.پاکستان همچنان در مرزهای خود با 5/2 میلیون پناهنده افغان مواجه است. ثبات در افغانستان به این پناهندگان امکان بازگشت به خانه را میدهد. آغاز دوباره بیثباتی در افغانستان باعث میشود شهرهای مرزی پاکستان دچار خشونت شوند و هرگونه امکان تجارت دوجانبه از بین برود.
در سالهای اخیر پاکستان در مقابله با تروریسم داخلی پیشرفتهایی داشته و اجازه نداده طالبان افغانستان و پاکستان با هم متحد شوند. نکته مهم این است که دستگاه امنیتی پاکستان توانسته فرماندهی هستهای و فرآیندهای کنترلی خود را ارتقا ببخشد و رتبه کشور در شاخص ایمنی اتمی را بالا ببرد.
پاکستان در آسیا نقش راهبردی و اقتصادی مهمی دارد و امریکا باید برای همین دلیل هم که شده روی پاکستان تمرکز کند. اما شروع دوباره جنگ در افغانستان دستیابی به این هدف را دشوار میکند. بیثباتی در افغانستان نه به نفع پاکستان است و نه به نفع منافع حیاتی امریکا. حال سوال این است که برای افزایش شانس صلح در افغانستان چه اقدامات عملی میتوان انجام داد.
با توجه به نتایج ناامیدکننده مذاکرات قطر، دولت بایدن در طرح صلح خود خواستار واگذاری میزبانی مذاکرات صلح افغانستان به ترکیه است. روسیه نیز برنامه خود برای تشکیل یک کنفرانس صلح دیگر در تاریخ 18 مارس را ارایه کرده است. درحالی که بازیگران مختلف منطقهای تلاش میکنند نقش خود در تحولات جاری افغانستان را به دیگران ثابت کنند، حل و فصل مسائل از طریق مذاکره بین افغانها همچنان مهمترین اولویت است. طرح بایدن خواستار جایگزینی دولت افغانستان با یک دولت موقت است که در آن تا زمان برگزاری انتخابات و تدوین قانون اساسی جدید، قدرت تقسیم میشود. با این حال این طرح چندان با استقبال رییسجمهور افغانستان مواجه نشد. اما نکتهای که وجود دارد این است که طالبان باید در سازوکار تقسیم قدرت حضور داشته باشد و تشکیل یک دولت انتقالی راه مناسبی برای انجام این کار است البته تا وقتی که انتخابات بعدی افغانستان برگزار شود. مذاکرات زلمای خلیلزاد، دیپلمات امریکایی با دولت کابل و طالبان و البته با طرفهای پاکستانی نقش بسیار مهمی در رسیدن به حل و فصل سیاسی این سازوکار انتقالی ایفا میکند.
طرح بایدن خواستار میانجیگری بینالمللی در ابعادی وسیعتر و تحت زعامت سازمان ملل شده است. بر این اساس،کشورهای منطقه از جمله روسیه، هند، چین و ایران در این طرح گنجانده شدهاند. نکته مهم این است که تنها سازمان ملل میتواند «راهبرد دیپلماتیک منطقهای قدرتمندی» را اجرا کند که از نگاه همه بازیگران اهمیتی حیاتی درتداوم صلح افغانستان ایفا میکند اما حتی یکی از این کشورها نیز نباید کنار بکشند .
تلاشهای بینالمللی برای ایجاد ثبات در افغانستان نیازمند مولفههای حیاتی دیگری نیز مثل طرح اقتصادی برای افغانستان و پاکستان است. پس از جنگ افغانستان نیز مثل هر جنگ دیگری باید شغل ایجاد کرد تا صلح پایدار بماند. در 20 سال گذشته پیشنهادات متعددی برای هماهنگ کردن اقتصاد افغانستان و پاکستان و ایجاد شغل در هر دو کشور مطرح شده است. بحث امتیازات تجاری امریکا برای این دو کشور و طرح «مناطق فرصت بازسازی» که میتواند شغل ایجاد کند و به جذب سرمایه کمک کند باید بار دیگر مطرح شوند. امریکا میتواند درکمک به احیای توافق تجاری ترانزیت پاکستان و افغانستان و دیگر سرمایهگذاریهای زیرساختی آیندهدار در مرز دو کشور نقش مهمی ایفا کند.
افغانستان به یک طرح امنیتی بلندمدت نیاز دارد که شامل کمکهای فنی و مادی به ارتش و پلیس افغانستان در سالهای آینده و تقویت امنیت در مرز پاکستان و افغانستان شود. مهمترین نگرانی راهبردی امریکا این است که افغانستان بار دیگر به مأمنی برای القاعده یا داعش تبدیل شود و آنها از این کشور برای حمله به امریکا و متحدانش استفاده کنند.
امریکا، پاکستان و ناتو باید در صورت افزایش خطر تروریسم در افغانستان در مورد راهبرد مقابله با تروریسم گفتوگوهای صریحی داشته باشند. در بلندمدت همکاری کابل و اسلامآباد علیه تروریسم نیز مفید خواهد بود اما انجام این کار نیازمند آن است که دو کشور به هم اطمینان دهند از خاکشان برای حمله به دیگری استفاده نمیشود.
ایجاد ثبات در افغانستان و اطمینان از عدم گسترش شبکههای افراطگرای جهانی درکل منطقه به نفع پاکستان و امریکاست. دو کشور با وجود برخی افت و خیزها در روابطشان، تاریخچه طولانی از روابط دوجانبه دارند که عمرش بسیار بلندتر از همکاری ضدتروریسم است. مکنزی فرمانده نیروهای امریکا در منطقه اخیرا درگفتوگویی اعلام کرد، پاکستان نه فقط در آینده افغانستان نقش بسیار مهمی دارد بلکه در جهان امروز یکی از مناطق بسیار مهم وکلیدی محسوب میشود.
منبع: فارن پالیسی
