جای ایران در نظم تازه جهانی احتمالی
1- ایران بهدلیل جغرافیای خود بهصورت خدادادی، مهمترین محور ارتباط شرق به غرب و شمال به جنوب است. دسترسی خاکی (غیر دریایی) چین به کشورهای غرب آسیا و آفریقا تنها از مسیر ایران ممکن است. دسترسی غیردریایی هند به اروپا نیز به همین منوال است. همچنین روسیه بهعنوان بزرگترین صادرکننده غلات در دنیا و یکی از بزرگترین صادرکنندگان کود شیمیایی به این نکته آگاه است که کریدور شمال-جنوب، ارزانترین مسیر برای فروش محصولات روسی به کشورهای جنوب شرق آسیا است. از سوی دیگر ذخایر انرژی ایران نیز در میانمدت قابل توجه است. هرچند که اکنون از نظر تولید و مصرف گاز طبیعی، ایران دچار ناترازی است. اما در صورت ورود سرمایه و توسعه بخش صنعتی، صادرات انرژی میتواند درآمد اقتصادی قابل توجهی برای ایران به ارمغان آورد و با ایجاد وابستگی متقابل نقش ایران را در معادلات جهانی پررنگتر کند. ضمن آنکه به جهت شرایط اقلیمی کشور، ایران ظرفیت تولید انرژیهای تجدیدپذیر و پاک را نیز دارد.
2- ایران با تکیه بر موقعیت جغرافیایی خود میتواند نقش قطب پخش نفت، گاز، زغالسنگ، دارو، غلات، سایر محصولات کشاورزی، و نساجی را ایفاء نماید. این مزیت میتواند ایران را پایگاه ترانزیت و تبادل بار و کالا نموده و از غلات و چوب گرفته تا خرید و فروش و سوآپ انرژی را شامل شود. اما کشور توانایی بهتری در استفاده از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی خود دارد. توسعه زیرساختهای کریدوری در محورهای شمال-جنوب و شرق-غرب، موجب ایجاد مسیری ارزان قیمت در اتصال آسیا به اروپا و آفریقا خواهد شد و بدین ترتیب جایگاه ایران بهعنوان شاهراه تجارت ریلی را ارتقاء خواهد داد. بهعنوان مثال با توسعه این مسیر، روسیه بهشدت در زمینه صادرات غلات و کودهای شیمیایی و واردات صیفیجات و میوهجات گرمسیری بهویژه موز (که پرمصرفترین میوه در میان مردم روسیه است) به میزان زیادی وابسته به ایران خواهد شد و در بلندمدت میتواند سبب استحکام مناسبات اقتصادی کشورها شود.
3- میتوان از نفوذ روسیه در کشورهای حوزه آسیای مرکزی و قفقاز استفاده و آنها را به بازاری برای محصولات ایران تبدیل کرد. این کشورها در میانمدت علیرغم ظرفیت علمی و اراده سیاسی، نمیتوانند در صنایع و فناوری رشد کنند؛ چراکه به جهت دارا بودن محصولات زارعی، شیمیایی، فلزی، انرژی، و چوب، از روشهای راحتتری تولید ثروت میکنند و خامفروشی مانع از توسعه صنعتی آنها است. در صورتیکه جریان تأمین انرژی و مواد اولیه از طریق دریا به خطر بیفتد، این کشورها منابع قابل اعتمادی برای تأمین مواد اولیه و انرژی برای چین، اروپا، و حتی جنوب شرق آسیا به حساب میآیند. در نتیجه استفاده درست از وابستگی روسیه به ایران میتواند منجر به افزایش روابط ایران با این کشورها شود و جایگاه ایران را در نظم جدید مستحکمتر از قبل کند. برای نمونه ایران میتواند با واردات پنبه از ترکمنستان و ازبکستان، صنایع نساجی خود را گسترش داده و در میانمدت به صادرکننده پوشاک تبدیل شود. در زمینه تولید و صادرات دارو نیز از یک سو با توجه به تعاملات شکلگرفته میان ایران و روسیه و از سوی دیگر عقبماندگی کشورهای اطراف از این صنعت، فرصت تولید داروهای خاص نصیب ایران شده که میتوان با سرمایهگذاری در این صنعت، جایگاه خود را در جنوب غرب آسیا و آسیای میانه محکم نمود. حتی در یک گام جلوتر میتوان با ترغیب هند به سرمایهگذاری در ایران و کاهش هزینه هنگفت حملونقل نفتخام تا پالایشگاههای هند، پالایش نفت خریداری شده از روسیه را در ایران انجام داد و ماده اولیه دارو را در ایران تولید و سپس داروی تولید شده با سرمایه و فناوری هندی را در منطقه بهصورت مشارکتی فروخت. این امر از نظر اقتصادی برای هر دو کشور ایران و هند سودمند خواهد بود.
4- از آنجائی که ایران از نظر صنعتی از اغلب کشورهای منطقه از سطح بالاتری برخوردار است، لازم است با واردات موادخام و ایجاد ارزش افزوده بر آنها، سطحی از محصولات نهایی را به منطقه فروخته و زمینه توسعه تجارت خود در سایر کشورها را فراهم آورد. بهعنوان مثال روسیه یکی از بزرگترین کشورهای صادرکننده چوب و محصولات چوبی نظیر انواع الوار، پنل، پالت، خاک اره (خرده چوب)، و سایر چوبهای الواری است. در این زمینه نیز ایران میتواند چه با خرید محصولات چوبی و چه خرید چوبخام از روسیه و ایجاد محصول، بازار جدیدی برای خود ایجاد نماید. در مورد روسیه میتوان به سایر کالاها از جمله نفت، گاز، زغالسنگ، گندم، و کود شیمیایی اشاره کرد. مثالی دیگر ترکمنستان است که علیرغم داشتن چهارمین ذخایر گازی دنیا، بهدلیل محصور بودن در میان کشورهای صادرکننده گاز، پیشرفت چندانی در این زمینه نداشته است. افزایش ظرفیت ذخیرهسازی گاز در ایران و خرید این حامل انرژی از ترکمنستان، دست ایران را در تجارت گاز بازتر میکند. اتحادیه اقتصادی اوراسیا شامل پنج کشور روسیه، بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، و قرقیزستان، رتبه اول استخراج نفت، رتبه اول تولید گاز، رتبه چهارم تولید انرژی برق، رتبه چهارم تولید آهن، و رتبه پنجم تولید فولاد در جهان را دارا هستند. با گسترش روابط با این اتحادیه اقتصادی، میتوان از ظرفیت صنعتی و نیمهصنعتی کشور استفاده کرده و با تولید محصولات پیشرفتهتر، آنها را به بازارهای پرجمعیتتر به فروش رساند. برای این کار نیز میتوان از سرمایهگذاران بزرگ نظیر چین و هند استفاده کرد تا این کشورها با انگیزه کاهش هزینه حملونقل، به سرمایهگذاری در ایران ترغیب شده و ایران نیز نقش پررنگتری در نظم آینده داشته باشد.
5- تجارت با آفریقا نیز از دیگر موارد مهمی است که در دوره پیشرو اهمیت آن حس میشود. پس از حوادث اخیر و بر هم خوردن نظم حاکم بر دنیا، توجه بهسمت قاره آفریقا بهعنوان منطقهای بکر و دست نخورده، دارای معادن غنی، و نیروی انسانی ارزان قیمت رو به فزونی است. تلاشهای اتحادیه اروپا برای توسعه مخازن نفت و گاز این کشورها بهطور کاملا مشهودی افزایش یافت. ضمن آنکه چین پیشتر به سرمایهگذاری در این قاره اقدام کرده بود. با توجه به شیب جمعیتی آفریقا، این قاره نیز در بلندمدت محل عظیمی برای فروش محصولات کشورهای تولیدکننده به حساب میآید که ضروری است با برنامهریزی صحیح از فرصت پیش آمده استفاده شود.
نویسندگان : محمد خرم، محمدصادق کریمی، حسن راعی، و عباس ملکی
