بررسی اوضاع منطقه بر سیاست پاکستان:
چرا پاکستان به سعودی ها نه گفت؟
ساعت24- مرکز تحقیقات استراتژیک در گزارش خود به دلایل پاسخ منفی پاکستان به عربستان سعودی برای شرکت در جنگ یمن پرداخته و تحلیل کرد: شرایط داخلی و اوضاع منطقه ای در پاکستان سبب شد تا پاکستانی ها به این نتیجه برسند که ورود کردن در این بحران چیزی جزء ضرر برای آن ها نخواهد داشت.
به گزارش ساعت24، نمایندگان پارلمان پاکستان اخیراً بعد از چند روز مذاکره با تصویب قطعنامه ای ضمن حمایت از تلاش برای خاتمه دادن به بحران یمن از طریق مذاکره، از دولت خواستند که از اعزام واحدهای نظامی به یمن خودداری کند. هر چند بر اساس قانون اساسی این کشور، دولت در مورد مسایل امنیتی و نظامی اختیار کامل دارد، اما وزارت دفاع پاکستان درخواست دولت عربستان برای اعزام نیرو به جنگ یمن را به تصمیم گیری پارلمان موکول کرد.
البته این نکته حائز اهمیت است که در قطعنامه صادر شده توسط پارلمان پاکستان، از موضع عربستان سعودی حمایت شده، اما خواستار حل و فصل بحران یمن از طریق مذاکره بین گروه های سیاسی آن کشور شده است.
این تصمیم علی رغم نزدیکی دولت پاکستان و به خصوص نواز شریف با دولت سعودی، فارغ از پیش بینی واکنش و انتقاد کشورهای عرب به خصوص عربستان، ابهامات زیادی را ایجاد کرده است که می تواند طیفی از مسایل داخلی، منطقه ای و حتی بین المللی را به همراه داشته باشد.
تحلیل
پس از حمله هوایی عربستان به یمن، به سبب نزدیکی شخصی و سیستماتیک دستگاه دولتی و مقامات نظامی پاکستان به عربستان و به ویژه با وجود حدود هزار نظامی پاکستان در عربستان، اکثر کارشناسان پیش بینی می کردند که پاکستان از شریک استراتژیک خود که پیمان دفاعی مشترک با هم دارند، حمایت نظامی به عمل آورده و از نیروی زمینی خود در جنگ یمن استفاده کند، اما این اتفاق رخ نداد و البته انتقادات فراوانی نیز برای این کشور به همراه داشت.
با توجه به اهمیت این اقدام برای ایران و ممانعت از ایجاد یک اجماع منطقه ای بر علیه یمن:
۱) می توان بکارگیری دیپلماسی موفق ایران و به ویژه سفر محمدجواد ظریف و دیدار با مقامات ارشد پاکستان از جمله فرمانده ارتش این کشور و ترغیب آن ها به همکاری با ایران به منظور فیصله دادن به بحران یمن را یکی از علل اصلی اقدام پاکستان برای عدم مداخله در یمن تلقی کرد.
۲) برخی از کارشناسان مخالفت افکار عمومی پاکستان در همکاری نظامی با عربستان را علت اصلی تصمیم پاکستان تلقی کرده اند. در حالی که بر اساس نظر سنجی که موسسه تحقیقاتی پیو در سال ۲۰۱۳ صورت داده بود، ۹۵ درصد از مردم پاکستان دیدگاه مثبتی به عربستان سعودی داشتند و در مقام مقایسه نصبت به سال ۲۰۰۷ که رغبت عمومی نسبت به عربستان ۸۷درصد بود، با رشد مواجه است. این در حالی است که در میان کشورهای منطقه، بیشترین درصد نگاه مثبت و بدون هیچ دیدگاه منفی نسبت به عربستان سعودی، به پاکستان اختصاص دارد.
۳) تصمیم گیری اخیر پاکستان را در قالب ایجاد توازن میان ایران و عربستان نیز می توان تحلیل کرد. زیرا در سال های اخیر، تغییرات قابل توجهی در مورد ساختار قدرت در منطقه از جمله صف بندی های استراتژیک میان آمریکا و هند ایجاد شده، از اینرو رهبران سیاسی و ارتش پاکستان در پی ایجاد توازن در روابط خود با دو رقیب منطقه ای، یعنی ایران و عربستان بوده اند. در همین راستا قرقاش وزیر دولت امارت متحده عربی در امور خارجی اشاره کرده است: انگار تهران برای آنکارا و اسلام آباد، از کشورهای خلیج فارس مهمتر است. سرمایه گذاری اقتصادی ما برای آن ها خوب است، اما در موقعیت های حساس حمایت سیاسی شان در کار نیست.
۴) همچنین این تصمیم دولت پاکستان را می توان ناشی از تلقی بی حاصل بودن جنگ یمن و نگرانی از هزینه های این دخالت برای این کشور تحلیل نمود. در همین ارتباط می توان به سخنان مشاهد حسین، رییس کمسیون دفاعی مجلس سنای پاکستان اشاره نمود که گفت: هرگونه دخالت کشورش در جنگ علیه یمن، گامی به سوی فاجعه و بی ثباتی برای پاکستان خواهد بود و دولت باید ضمن خودداری از دخالت در ناآرامی های خاورمیانه، حل مشکلات داخلی این کشور را در اولویت قرار دهد. فرو رفتن در باتلاق جنگ یمن می تواند خطرناک تر از دخالت در جنگ افغانستان باشد.
۵) دلیل دیگری که عموماً مورد اغفال قرار گرفته، رقابت منطقه ای پاکستان و هند و تاثیرات دخالت یمن در مناقشات میان هند و پاکستان می باشد. در واقع آغاز روند خروج نیروهای آیساف از افغانستان و ایجاد خلاء استراتژیکی در این کشور، هند و پاکستان را قادر ساخته تا رقابت ها و خصومت های خود را به صورت گسترده تر در منطقه پیگیری کنند.
در این راستا به نظر می رسد که رقابت بر سر میزان نفوذ و تاثیرگذاری در صحنه افغانستان و نیز نقش آفرینی در کشیر، وارد فاز جدیدی شده است. تحولات اخیر در کشمیر از جمله انتخابات و ناآرامی هایی که در این منطقه صورت گرفته، همگی از آغاز یک روند جدید حکایت می کند.
شاید بتوان ریشه زنگ خطر فعال شدن بحران کشمیر را در نتیجه انتخابات اخیر جستجو کرد که برای اولین بار از سال ۱۹۸۳، رای دهندگان کشمیری با در نظر گرفتن ملاحضات مذهبی و محلی، رای داده اند و حزب دموکراتیک مردم که اعضای آن را جدایی طلبان معتدل تشکیل می دهند، توانست در دره کشمیر که بیشتر ساکنان آن مسلمان هستند؛ اکثریت آراء را به دست آورد. برخی از کارشناسان، این انتخابات را مبین سرآغاز پایان وحدت شکننده ای که در جامو و کشمیر را به صورت ایالت واحد نگه داشته است، تفسیر کرده اند و آن را نگران کننده دانسته اند.
از سوی دیگر همزمان با اعلام رای عدم مداخله پاکستان در جنگ یمن، علی رغم اعتراضات شدید هند، ذکی الرحمان لکوی ( مظنون به طراحی حمله مرگبار ۲۶ نوامبر سال ۲۰۰۸ بمبئی هند که طی آن ۱۶۶ نفر کشته شدند) از زندانی در پاکستان آزاد شد. بنابراین بخش مهمی از توان استراتژیک پاکستان همچنان صرف رقابت استراتژیک با هند است و این کشور توان ذخیره چندانی برای نقش آفرینی گسترده در یکی از پیچیده ترین بحران های خاورمیانه را احتمالاً ندارد.
۶) عامل دیگری که در این راستا می توان مهم شمرد، نقش ارتش می باشد. به طور سنتی رابطه ارتش و دولت ها در پاکستان مناقشه آمیز بوده است. دولت نواز شریف نیز از این قاعده مستثنی نیست، به گونه ای که در بزرگترین تظاهراتی که در سال گذشته علیه دولت پاکستان شکل گرفت و مدتی کشور و به ویژه اسلام آباد را ناآرام ساخت، دست ارتش کاملاً مشهود بود. سابقه کودتای ارتش علیه نواز شریف در سال ۱۹۹۹نیز گذشته این رابطه را به اندازه کافی تیره می کند. از آن جا که در هرگونه مداخله نظامی در یمن این ارتش و نه دولت پاکستان بود که باید هزینه می داد، در عدم مداخله نیز تصمیم ارتش مد نظر قرار دارد. باید گفت مداخله در یمن شاید می توانست به تقویت دولت نواز شریف منجر شود، رخدادی که ارتش منافعی در آن نمی بیند.
۷) با توجه به سیاست و استراتژی چین برای همکاری گسترده با پاکستان و برنامه آن برای توسعه این کشور و در نظر گرفتن سفر برنامه ریزی شده رییس جمهور چین، فشار این کشور برای جداسازی پاکستان از این روند بسیار محتمل تر از سایر موارد به نظر می رسد.
اتحاد و نزدیکی دو کشور به خصوص پس از سفر رییس جمهور چین به پاکستان و اعلام توافقات بزرگ اقتصادی میان آن ها، بر کسی پوشیده نیست. مخالفت چین با حملات عربستان به یمن، بر اساس دکترین سیاست خارجی چین که مبتنی بر احترام به حق حاکمیت دولت ها و عدم مداخله در امور کشورها است، و نیز سیاست اقتصادی توسعه گرای چین با محوریت همکاری های اقتصادی منطقه ای و مهمتر، نیاز چین به ثبات در تنگه های بین المللی، شواهدی بر این نقش آفرینی چین می باشد.
در نهایت باید اشاره کرد، متاسفانه خشونت ها در پاکستان در حال افزایش است. اختلافات مرزی و الحاق گرایی پشتون ها، فعالیت گروه های تروریستی و عملیات های مخرب و پیچیده این گروه ها، معضلات جدی است که همچنان غیر قابل حل باقی مانده و پاکستان را از درون تضعیف نموده است.
از سوی دیگر احتمال تشدید فعالیت گروه های تروریستی در پی ایجاد انشقاق در گروه تحریک طالبان، خطری جدی برای امنیت و ثبات پاکستان به شمار می رود که در پی پاسخ گسترده ارتش پاکستان در حمله به مواضع این گروه ها در وزیرستان شمالی رخ داده است. در پی این حملات برخی از اعضای این گروه جدا شده و به داعش پیوسته و یا به صورت مستقل فعالیت خود را از سر گرفته اند. تجربه گذشته نشان می دهد که این انشقاق ها معمولاً با گسترش خشونت ها به منظور نمایش پایبندی به اهداف جهادی یا کسب برتری در مقابل سایر گروه ها همراه خواهد بود. مداخله پاکستان در یمن می توانست به گسترش بیشتر تروریسم در درون این کشور منجر شود و از طرفی توان ارتش برای مقابله با این اقدامات را کاهش دهد.
از سوی دیگر پاکستان با دشمن دیرینه خود هند، رقابتی تاریخی دارد که همواره یکی از موثرترین فاکتوهای تاثیرگذار بر تصمیم گیری های این کشور تلقی می شود و طبیعتاً پیش بینی تاثیر حضور نظامی در یمن بر این رقابت، یکی از عوامل مهم تاثیرگذار بر تصمیم سازان پاکستانی محسوب می شود، به ویژه این که شواهد حاکی از افزایش تنش ها در منطقه کشمیر و مرزهای دو کشور است.
در مجموع دخالت پاکستان در یمن، صرف نظر از تضعیف نیروی نظامی پاکستان و توقیت ناموزونی میان نیروی نظامی این کشور و هند، ایجاد و مشارکت در تنشی منطقه ای همراه با دو کشور قدرتمند منطقه، برهم زدن توازن منطقه ای و خطرات ناشی از آن و نهایتاً اغفال از رقابت در حال تشدید با هند، دستاورد مهم دیگری برای پاکستان نخواهد داشت.
افزون بر این، احتمالاً تصمیم ارتش پاکستان در عدم همراهی با عربستان در جنگ یمن، از مشورت با چین و ایالات متحده، به عنوان دو کشور کلیدی در رفتارهای استراتژیک پاکستان، متاثر بوده است.
البته این نکته حائز اهمیت است که در قطعنامه صادر شده توسط پارلمان پاکستان، از موضع عربستان سعودی حمایت شده، اما خواستار حل و فصل بحران یمن از طریق مذاکره بین گروه های سیاسی آن کشور شده است.
این تصمیم علی رغم نزدیکی دولت پاکستان و به خصوص نواز شریف با دولت سعودی، فارغ از پیش بینی واکنش و انتقاد کشورهای عرب به خصوص عربستان، ابهامات زیادی را ایجاد کرده است که می تواند طیفی از مسایل داخلی، منطقه ای و حتی بین المللی را به همراه داشته باشد.
تحلیل
پس از حمله هوایی عربستان به یمن، به سبب نزدیکی شخصی و سیستماتیک دستگاه دولتی و مقامات نظامی پاکستان به عربستان و به ویژه با وجود حدود هزار نظامی پاکستان در عربستان، اکثر کارشناسان پیش بینی می کردند که پاکستان از شریک استراتژیک خود که پیمان دفاعی مشترک با هم دارند، حمایت نظامی به عمل آورده و از نیروی زمینی خود در جنگ یمن استفاده کند، اما این اتفاق رخ نداد و البته انتقادات فراوانی نیز برای این کشور به همراه داشت.
با توجه به اهمیت این اقدام برای ایران و ممانعت از ایجاد یک اجماع منطقه ای بر علیه یمن:
۱) می توان بکارگیری دیپلماسی موفق ایران و به ویژه سفر محمدجواد ظریف و دیدار با مقامات ارشد پاکستان از جمله فرمانده ارتش این کشور و ترغیب آن ها به همکاری با ایران به منظور فیصله دادن به بحران یمن را یکی از علل اصلی اقدام پاکستان برای عدم مداخله در یمن تلقی کرد.
۲) برخی از کارشناسان مخالفت افکار عمومی پاکستان در همکاری نظامی با عربستان را علت اصلی تصمیم پاکستان تلقی کرده اند. در حالی که بر اساس نظر سنجی که موسسه تحقیقاتی پیو در سال ۲۰۱۳ صورت داده بود، ۹۵ درصد از مردم پاکستان دیدگاه مثبتی به عربستان سعودی داشتند و در مقام مقایسه نصبت به سال ۲۰۰۷ که رغبت عمومی نسبت به عربستان ۸۷درصد بود، با رشد مواجه است. این در حالی است که در میان کشورهای منطقه، بیشترین درصد نگاه مثبت و بدون هیچ دیدگاه منفی نسبت به عربستان سعودی، به پاکستان اختصاص دارد.
۳) تصمیم گیری اخیر پاکستان را در قالب ایجاد توازن میان ایران و عربستان نیز می توان تحلیل کرد. زیرا در سال های اخیر، تغییرات قابل توجهی در مورد ساختار قدرت در منطقه از جمله صف بندی های استراتژیک میان آمریکا و هند ایجاد شده، از اینرو رهبران سیاسی و ارتش پاکستان در پی ایجاد توازن در روابط خود با دو رقیب منطقه ای، یعنی ایران و عربستان بوده اند. در همین راستا قرقاش وزیر دولت امارت متحده عربی در امور خارجی اشاره کرده است: انگار تهران برای آنکارا و اسلام آباد، از کشورهای خلیج فارس مهمتر است. سرمایه گذاری اقتصادی ما برای آن ها خوب است، اما در موقعیت های حساس حمایت سیاسی شان در کار نیست.
۴) همچنین این تصمیم دولت پاکستان را می توان ناشی از تلقی بی حاصل بودن جنگ یمن و نگرانی از هزینه های این دخالت برای این کشور تحلیل نمود. در همین ارتباط می توان به سخنان مشاهد حسین، رییس کمسیون دفاعی مجلس سنای پاکستان اشاره نمود که گفت: هرگونه دخالت کشورش در جنگ علیه یمن، گامی به سوی فاجعه و بی ثباتی برای پاکستان خواهد بود و دولت باید ضمن خودداری از دخالت در ناآرامی های خاورمیانه، حل مشکلات داخلی این کشور را در اولویت قرار دهد. فرو رفتن در باتلاق جنگ یمن می تواند خطرناک تر از دخالت در جنگ افغانستان باشد.
۵) دلیل دیگری که عموماً مورد اغفال قرار گرفته، رقابت منطقه ای پاکستان و هند و تاثیرات دخالت یمن در مناقشات میان هند و پاکستان می باشد. در واقع آغاز روند خروج نیروهای آیساف از افغانستان و ایجاد خلاء استراتژیکی در این کشور، هند و پاکستان را قادر ساخته تا رقابت ها و خصومت های خود را به صورت گسترده تر در منطقه پیگیری کنند.
در این راستا به نظر می رسد که رقابت بر سر میزان نفوذ و تاثیرگذاری در صحنه افغانستان و نیز نقش آفرینی در کشیر، وارد فاز جدیدی شده است. تحولات اخیر در کشمیر از جمله انتخابات و ناآرامی هایی که در این منطقه صورت گرفته، همگی از آغاز یک روند جدید حکایت می کند.
شاید بتوان ریشه زنگ خطر فعال شدن بحران کشمیر را در نتیجه انتخابات اخیر جستجو کرد که برای اولین بار از سال ۱۹۸۳، رای دهندگان کشمیری با در نظر گرفتن ملاحضات مذهبی و محلی، رای داده اند و حزب دموکراتیک مردم که اعضای آن را جدایی طلبان معتدل تشکیل می دهند، توانست در دره کشمیر که بیشتر ساکنان آن مسلمان هستند؛ اکثریت آراء را به دست آورد. برخی از کارشناسان، این انتخابات را مبین سرآغاز پایان وحدت شکننده ای که در جامو و کشمیر را به صورت ایالت واحد نگه داشته است، تفسیر کرده اند و آن را نگران کننده دانسته اند.
از سوی دیگر همزمان با اعلام رای عدم مداخله پاکستان در جنگ یمن، علی رغم اعتراضات شدید هند، ذکی الرحمان لکوی ( مظنون به طراحی حمله مرگبار ۲۶ نوامبر سال ۲۰۰۸ بمبئی هند که طی آن ۱۶۶ نفر کشته شدند) از زندانی در پاکستان آزاد شد. بنابراین بخش مهمی از توان استراتژیک پاکستان همچنان صرف رقابت استراتژیک با هند است و این کشور توان ذخیره چندانی برای نقش آفرینی گسترده در یکی از پیچیده ترین بحران های خاورمیانه را احتمالاً ندارد.
۶) عامل دیگری که در این راستا می توان مهم شمرد، نقش ارتش می باشد. به طور سنتی رابطه ارتش و دولت ها در پاکستان مناقشه آمیز بوده است. دولت نواز شریف نیز از این قاعده مستثنی نیست، به گونه ای که در بزرگترین تظاهراتی که در سال گذشته علیه دولت پاکستان شکل گرفت و مدتی کشور و به ویژه اسلام آباد را ناآرام ساخت، دست ارتش کاملاً مشهود بود. سابقه کودتای ارتش علیه نواز شریف در سال ۱۹۹۹نیز گذشته این رابطه را به اندازه کافی تیره می کند. از آن جا که در هرگونه مداخله نظامی در یمن این ارتش و نه دولت پاکستان بود که باید هزینه می داد، در عدم مداخله نیز تصمیم ارتش مد نظر قرار دارد. باید گفت مداخله در یمن شاید می توانست به تقویت دولت نواز شریف منجر شود، رخدادی که ارتش منافعی در آن نمی بیند.
۷) با توجه به سیاست و استراتژی چین برای همکاری گسترده با پاکستان و برنامه آن برای توسعه این کشور و در نظر گرفتن سفر برنامه ریزی شده رییس جمهور چین، فشار این کشور برای جداسازی پاکستان از این روند بسیار محتمل تر از سایر موارد به نظر می رسد.
اتحاد و نزدیکی دو کشور به خصوص پس از سفر رییس جمهور چین به پاکستان و اعلام توافقات بزرگ اقتصادی میان آن ها، بر کسی پوشیده نیست. مخالفت چین با حملات عربستان به یمن، بر اساس دکترین سیاست خارجی چین که مبتنی بر احترام به حق حاکمیت دولت ها و عدم مداخله در امور کشورها است، و نیز سیاست اقتصادی توسعه گرای چین با محوریت همکاری های اقتصادی منطقه ای و مهمتر، نیاز چین به ثبات در تنگه های بین المللی، شواهدی بر این نقش آفرینی چین می باشد.
در نهایت باید اشاره کرد، متاسفانه خشونت ها در پاکستان در حال افزایش است. اختلافات مرزی و الحاق گرایی پشتون ها، فعالیت گروه های تروریستی و عملیات های مخرب و پیچیده این گروه ها، معضلات جدی است که همچنان غیر قابل حل باقی مانده و پاکستان را از درون تضعیف نموده است.
از سوی دیگر احتمال تشدید فعالیت گروه های تروریستی در پی ایجاد انشقاق در گروه تحریک طالبان، خطری جدی برای امنیت و ثبات پاکستان به شمار می رود که در پی پاسخ گسترده ارتش پاکستان در حمله به مواضع این گروه ها در وزیرستان شمالی رخ داده است. در پی این حملات برخی از اعضای این گروه جدا شده و به داعش پیوسته و یا به صورت مستقل فعالیت خود را از سر گرفته اند. تجربه گذشته نشان می دهد که این انشقاق ها معمولاً با گسترش خشونت ها به منظور نمایش پایبندی به اهداف جهادی یا کسب برتری در مقابل سایر گروه ها همراه خواهد بود. مداخله پاکستان در یمن می توانست به گسترش بیشتر تروریسم در درون این کشور منجر شود و از طرفی توان ارتش برای مقابله با این اقدامات را کاهش دهد.
از سوی دیگر پاکستان با دشمن دیرینه خود هند، رقابتی تاریخی دارد که همواره یکی از موثرترین فاکتوهای تاثیرگذار بر تصمیم گیری های این کشور تلقی می شود و طبیعتاً پیش بینی تاثیر حضور نظامی در یمن بر این رقابت، یکی از عوامل مهم تاثیرگذار بر تصمیم سازان پاکستانی محسوب می شود، به ویژه این که شواهد حاکی از افزایش تنش ها در منطقه کشمیر و مرزهای دو کشور است.
در مجموع دخالت پاکستان در یمن، صرف نظر از تضعیف نیروی نظامی پاکستان و توقیت ناموزونی میان نیروی نظامی این کشور و هند، ایجاد و مشارکت در تنشی منطقه ای همراه با دو کشور قدرتمند منطقه، برهم زدن توازن منطقه ای و خطرات ناشی از آن و نهایتاً اغفال از رقابت در حال تشدید با هند، دستاورد مهم دیگری برای پاکستان نخواهد داشت.
افزون بر این، احتمالاً تصمیم ارتش پاکستان در عدم همراهی با عربستان در جنگ یمن، از مشورت با چین و ایالات متحده، به عنوان دو کشور کلیدی در رفتارهای استراتژیک پاکستان، متاثر بوده است.
