سود ۵۹۹ برابری اقتصاد از مقابله با خشکسالی

در یک دهه گذشته رشد تقاضای آب دو برابر نرخ رشد جمعیت بوده است

div align="justify"> چهار بخش اصلی این گزارش عبارتند از رابطه آب و ابعاد سه‌گانه توسعه پایدار، تأثیر متقابل آب بر شش چالش کلیدی، تصویری از منابع آب در مناطق مختلف جهان و در نهایت، تصویری از دنیای مطلوبی که در جست‌وجوی آن هستیم. در تهیه گزارشی که در ادامه می‌خوانید، ١٠ آژانس مهم و ٥ کمیسیون اقتصادی منطقه‌ای زیرمجموعه سازمان ملل همکاری داشته‌اند.
فراخوان دبیرکل سازمان ملل برای حفاظت از آب
در ابتدای گزارش بان کی‌مون، دبیرکل سازمان ملل متحد ، بر اهمیت و نقش آب در توسعه پایدار از سه جنبه اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی و همچنین نقش منابع آب و خدمات مرتبط با آن در کاهش فقر، رشد فراگیر، سلامت عمومی و امنیت غذایی تأکید کرده است. وی با اشاره به اهمیت آب در دستیابی به اهداف هزاره سوم، گزارش توسعه آب جهانی با تأکید آب برای توسعه پایدار را واجد این ویژگی می‌داند که بتواند رابطه پیچیده بین آب و حوزه‌های بحرانی مانند سلامت انسان، امنیت انرژی و غذا، شهرنشینی، رشد صنعتی و تغییرات آب و هوایی را نشان دهد. نکته حایز اهمیت از دید بان کی‌مون این است که تصمیمات مربوط به حسن استفاده یا سوءاستفاده از منابع آب صرفا به مدیران بخش آب بر نمی‌گردد. وی از دولتمردان، فعالان مدنی و بخش خصوصی دعوت کرده است تا به کمک همدیگر امکان حفاظت از ارزشمندترین منبع را فراهم کرده و زمینه آینده‌ای پایدارتر را فراهم کنند.
رشد ٤٠٠‌درصدی تقاضای آب
از دید مدیرکل یونسکو ‌سال ٢٠١٥ به‌عنوان ‌سال پایانی اهداف توسعه هزاره، با انتظارات و امیدهای فراوانی همراه است. وی آثار متقابل آب و توسعه جوامع به‌ویژه تأثیرگذاری بخش‌های کشاورزی، انرژی و صنعت بر نحوه استفاده و حکمرانی آب را حایز اهمیت می‌داند. خانم بوکووا معتقد است دو دهه پس از اولین نشست توسعه پایدار بسیاری از کشورها همچنان با چالش‌هایی ازجمله کاهش فقر، تشویق رشد اقتصادی، تصفیه فاضلاب و ارتقای سلامت و کاهش آلاینده‌ها مواجه هستند. درحال حاضر حدود ٧٤٨‌میلیون نفر در جهان به آب آشامیدنی دسترسی ندارند و پیش‌بینی می‌شود تقاضای آب کارخانجات در فاصله سال‌های ٢٠٠٠ تا ٢٠٥٠ تقریبا ٤٠٠‌درصد افزایش یابد. بنابراین ایجاد زیرساخت‌های نهادی و حقوقی با هدف مدیریت پایدار منابع آب و افزایش سرمایه‌گذاری و ایجاد مشوق‌های مالی به منظور توسعه بخش آب با هدف دسترسی به منابع آب و همچنین تصفیه فاضلاب ضروری است. وی نقش مردان، زنان و کودکان در حفاظت از منابع آب را مهم ارزیابی کرده و خواهان تدارک آموزش‌های مناسب در این زمینه شده است.
کمبود ٤٠‌درصدی عرضه آب
متوسط رشد سالانه تولید ناخالص جهانی طی سال‌های ١٩٦٠ تا ٢٠١٢ معادل ٣,٥‌درصد بوده است. در یک دهه گذشته رشد تقاضای آب دو برابر نرخ رشد جمعیت بوده است. به عبارت دیگر رابطه رشد جمعیت و رشد تقاضای آب خطی و یکسان نیست. انتظار می‌رود جمعیت جهان با افزایش سالانه ٨٠‌میلیون نفر به ٩.١‌میلیارد نفر در‌ سال ٢٠٥٠ برسد. رشد شهرنشینی عامل دیگری برای رشد تقاضای آب است. بنابراین پیش‌بینی می‌شود جمعیت شهرنشین تا سال ٢٠٥٠ به ٦.٣‌میلیارد نفر افزایش یابد. همچنین تا‌ سال ٢٠٣٠ جمعیت شهری آسیا و آفریقا دو برابر خواهد شد. تقاضای آب برای تأمین انرژی عامل مهم دیگری است. انتظار می‌رود مصرف آب جهانی در بخش انرژی از ١٥‌درصد فعلی به ٢٠‌درصد در ‌سال ٢٠٣٥ افزایش یابد. بخش کشاورزی، با اختصاص ٧٠‌درصد آب مصرفی به خود، بزرگترین مصرف‌کننده آب بوده است. در کشورهای کمتر توسعه‌یافته این نسبت به ٩٠‌درصد نیز بالغ می‌شود. در مجموع پیش‌بینی شده است تقاضای آب تا ‌سال ٢٠٥٠ به میزان ٥٥‌درصد افزایش یابد. بنابراین کمبود ٤٠‌درصدی عرضه در مقایسه با تقاضا، محتمل خواهد بود.
آب و ابعاد سه‌گانه توسعه پایدار
در حوزه توسعه پایدار، سه بعد اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی مورد توجه است. در حوزه اجتماعی، برای کاهش فقر و نابرابری دسترسی به آب سالم و بهداشتی کلیدی است. دسترسی به آب سالم از طریق صرفه‌جویی در زمان، ارتقای بهداشت و کاهش بیماری‌ها می‌تواند نابرابری و فقر را کاهش دهد. دسترسی به آب به مقدار و کیفیت مناسب از شرایط سرمایه‌گذاری است. از بعد زیست‌محیطی نیز تأکید گزارش بر شناسایی آثار (خارجی) مدل‌های اقتصادی بر منابع آب و مدیریت مبتنی بر اکوسیستم است. در دنیا حدود ٧٤٨‌میلیون نفر به منابع آب آشامیدنی مناسب دسترسی ندارند. همچنین در‌ سال ٢٠١٢ حدود ٢,٥‌میلیارد نفر به تأسیسات تصفیه فاضلاب دسترسی نداشته‌اند.
رابطه بین آب و فقر یک خیابان دو طرفه است. فقر می‌تواند مدیریت منابع و خدمات آب را تضعیف کند. یک کشور فقیر امکان تأمین مالی و سرمایه‌گذاری در تأمین آب و شکل‌دهی خدمات دفع فاضلاب را ندارد. در بلندمدت آثار این ناتوانی موجب گسترش متقابل فقر می‌شود. چهار عامل مهم در رشد اقتصادی پایدار و فراگیر از دید گزارش یونسکو شامل ارتقای برابری (شامل برابری جنسیتی)، تقویت مشارکت آحاد جامعه (ازجمله جوانان)، توجه به ملاحظات زیست‌محیطی و مدیریت تغییرات جمعیتی می‌شود. ارتقای برابری جنسیتی عامل مهم دیگری است. برخی تحقیقات حاکی از این است که کاهش ١٥ دقیقه‌ای زمان پیاده‌روی برای دسترسی به منابع آب (عمدتا برای زنان) موجب کاهش ١١‌درصدی نرخ مرگ‌ومیر کودکان زیر ٥‌سال می‌شود. در برخی مطالعات میدانی، کاهش ١٥ دقیقه‌ای زمان جمع‌آوری آب، افزایش ٨ تا ١٢‌درصدی نرخ حضور دختران در مدارس را نشان داده است.
بر پایه این گزارش سرمایه‌گذاری ١٠ تا ٣٠‌میلیارد دلاری برای مدیریت بهتر منابع آب در کشورهای درحال توسعه، موجب بازگشت مستقیم سالانه منافع اقتصادی معادل ٦٠‌میلیارد دلار می‌شود. هر یک دلار سرمایه‌گذاری برای حفاظت از منابع آب غیرآلوده، می‌تواند بین ٧,٥ تا ٢٠٠ دلار از هزینه‌های رفع آلودگی منابع آب را کاهش دهد. در حوزه اکوسیستم، باید به مدیریت مبتنی بر اکوسیستم یعنی توجه همزمان به منابع آب، زمین و موجودات زنده در حوزه تحت مدیریت توجه کرد. متاسفانه رویکردهای ضعیف مدیریت منابع آب موجب شده تنوع زیستی نسبت به‌ سال ١٩٧٠ حدود ٣٠‌درصد کاهش یابد.
ارتباط چالش‌های اصلی توسعه پایدار با آب
در این بخش تأثیرگذاری و تأثیرپذیری شش چالش مهم یعنی تصفیه و دفع فاضلاب، شهرنشینی، کشاورزی و غذا، انرژی، صنعت و تغییرات اقلیم و آب و هوا بر منابع آب مورد بررسی قرار گرفته است. درواقع چگونگی دسترسی به منابع آب کافی و باکیفیت می‌تواند این چالش‌ها را تشدید یا کاهش دهد. متاسفانه آمار ارایه شده در گزارش نشان می‌دهد بیش از ٨٠‌درصد فاضلاب در کل جهان و ٩٠‌درصد فاضلاب در کشورهای درحال توسعه، با هدف استفاده مجدد در چرخه فعالیت‌ها، تصفیه نمی‌شود. این درحالی است که به ازای هر دلار سرمایه‌گذاری در این زمینه بین ٥ تا ٢٨ دلار بازگشت سرمایه حاصل می‌شود. حجم سرمایه‌گذاری سالانه مورد نیاز برای یک دوره ٥ ساله معادل ٥٣‌میلیارد دلار برآورد شده است. این رقم معادل یک دهم درصد تولید ناخالص جهانی در‌ سال ٢٠١٠ بوده است.
از سوی دیگر جمعیت مناطق شهری جهان از ٣,٩‌میلیارد نفر یا ٥٤‌درصد فعلی، به دو سوم کل جمعیت جهان تا ‌سال ٢٠٥٠ بالغ خواهد شد. این موضوع می‌تواند چالش مهمی در مسیر تأمین آب باشد. برآوردهای انجام شده نشان می‌دهد تا‌ سال ٢٠٥٠ بخش کشاورزی می‌بایست تولید مواد و محصولات غذایی را به میزان ٦٠‌درصد افزایش دهد. مهم‌ترین عامل در این زمینه، تأمین آب سالم و کافی است. چالش مهم دیگر، رشد تقاضای انرژی و نحوه تأمین آن است. نیروگاه‌های حرارتی و برقابی که به ترتیب ٨٠ و ١٥‌درصد انرژی الکتریکی را تأمین می‌کنند، مستلزم وجود و دسترسی به منابع آب کافی است. گزارش آژانس بین‌المللی انرژی که مورد استناد گزارش آب برای توسعه پایدار قرار گرفته است، نشان می‌دهد تقاضای انرژی تا‌ سال ٢٠٣٥ به میزان یک‌سوم افزایش خواهد یافت. بر این اساس نفت ١٣درصد، زغال‌سنگ ١٧درصد، گاز طبیعی ٤٨درصد، انرژی هسته‌ای ٦٦‌درصد و انرژی‌های تجدید شونده ٧٧‌درصد در این افزایش سهم دارند. در همین دوره تقاضای انرژی الکتریکی معادل ٧٠‌درصد افزایش خواهد یافت. این امر احتمالا تقاضای آب را به میزان ٢٠‌درصد افزایش می‌دهد. هرچند تولید انرژی الکتریکی با استفاده از باد و خورشید چندان متکی به آب نیست با این حال تا‌ سال ٢٠٣٥ تنها حدود ١٠‌درصد از انرژی الکتریکی از طریق این دو حامل تأمین خواهد شد.
چالش کلیدی دیگر، تغییرات آب و هواست. برآوردهای بانک جهانی، نشان می‌دهد هزینه تطبیق شرایط‌ سال ٢٠٥٠ با‌ سال ٢٠٠٠، متأثر از تغییرات آب و هوایی، مستلزم سرمایه‌گذاری سالانه ٧٠ تا ١٠٠‌میلیارد دلار است. بخش اعظم این سرمایه‌گذاری به منابع آب، کنترل سیلاب و مدیریت بحران نواحی ساحلی برمی‌گردد. مطالعات انجام شده نشان می‌دهند هر یک دلار سرمایه‌گذاری در پیش‌بینی و تدارک الزامات مربوط به بروز سیل و خشکسالی موجب بازگشت ٥٥٩ دلار می‌شود.
دسته‌بندی ایران در مناطق آسیب‌پذیر
در این گزارش، تصویری از تقسیم‌بندی مناطق مختلف دنیا از حیث برخورداری از منابع آب برحسب سرانه جمعیتی ارایه می‌کند. مناطق با منابع آب صفر تا ٥٠٠ مترمکعب، دارای کمیابی شدید آب، ٥٠٠ تا يكهزار مترمکعب در گروه مناطق کمیاب، يكهزار تا ١٧٠٠ مترمکعب دارای تنش آبی، ١٧٠٠ تا ٢٥٠٠ مترمکعب در گروه مناطق آسیب‌پذیر و مناطق با منابع آب بیشتر در گروه عادی طبقه‌بندی شده‌اند. هرچند بخش‌های وسیعی از ایران از نظر منابع آب وضع کمیابی شدید یا تنش آبی قرار می‌گیرند، با این حال کشورمان از حیث متوسط منابع، در گروه مناطق آسیب‌پذیر قرار دارد. همچنین بخش‌های وسیعی از خاورمیانه، آفریقا و آسیا در گروه دارای تنش آبی یا کمبود آب قرار می‌گیرند. متاسفانه بخش بزرگی از حوضه‌های آبریز بین‌المللی (١٥٨ از ٢٦٣ ) فاقد مدیریت مشارکتی است. بنابراین ارتقای سطح همکاری‌های مشترک برای حفاظت از منابع آب و پیشگیری از بروز تعارضات و اختلافات احتمالی بر سر منافع مشترک (بین کشورها و درون یک کشور)، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. رقابت برای استفاده از آب بین استفاده‌کنندگان می‌تواند منجر به بروز برخی تنش‌های محلی شود. در این صورت، محیط‌زیست و گروه‌های آسیب‌پذیر بازندگان اصلی این رقابت‌ها خواهند بود. با توجه به اهمیت مدیریت منابع آب و استفاده بهینه از منابع موجود، سیاست اتکا به آب بسته‌بندی شده (یا بطری) برای تأمین آب شرب مورد توجه گزارش قرار گرفته است. آمارهای ارایه شده نشان می‌دهد تأمین آب شرب از این طریق، در سال‌های اخیر از رشد معنی‌داری برخوردار بوده است. این شاخص در یک دهه اخیر از مقادیر قابل چشم‌پوشی تا پوشش تقریبی تأمین آب شرب ٥٠‌درصد جمعیت شهری رشد کرده است. در ترکیه این نسبت از حدود ٢٠‌درصد در‌ سال ٢٠٠٠ به ٥٤‌درصد در‌ سال ٢٠١٠ افزایش یافته است.
پیاده‌سازی آینده‌ای که می‌خواهیم
برای دستیابی به آینده‌ای مطلوب باید پذیرفت که آب در مرکز توسعه پایدار قرار دارد. در همین ارتباط گزارش یونسکو درباره آب و توسعه پایدار توصیه‌هایی ارایه می‌کند که شامل سرمایه‌گذاری برای دسترسی به منابع آب سالم و خدمات دفع فاضلاب، استفاده بهتر از منابع موجود، همکاری و هماهنگی کشورها در بهره‌برداری از منابع آب، حکمرانی مطلوب برای مدیریت منابع آب، بهبود کیفیت منابع آب و مدیریت تصفیه فاضلاب به‌ویژه با رعایت الزامات زیست‌محیطی، کاهش ریسک در بخش آب می‌شود.

اشتراک‌گذاری:

لینک کوتاه: