پویش مردمی برای آشتی با طبیعت در پایان نوروز
با این حال، گروههای مردمی و داوطلب، امسال زودتر از همیشه دست جنباندند و این پویشها را با آغازسال نو کلید زدند، به شکلی که این تلاشها جز در فضای مجازی، به گوشه و کنار شهرها و روستاها هم کشیده شد. دیروز در سیزدهی که مردم نحسیاش را در سایه درختان و کنار جویها و در کوه و دشت سپری کردند، به جز کاربرانی که در شبکههای اجتماعی درباره آشتی با طبیعت نوشتند و وضع شهر و محله خود در روز طبیعت را گزارش کردند و علاوه بر رفتگران شهرداری که در جایجای شهرها با کیسههای سبزی در دست مشغول پاکسازی بودند، مردم داوطلبی هم دیده شدند که با پیوستن به همین پویشها طبیعت آلوده را از زباله خالی کردند.
نه فقط این برخورد تازه با مسأله زباله، بلکه آب و هوا هم باعث شد روز طبیعت امسال در هر گوشه از سرزمینمان شکل متفاوتی داشته باشد؛ دربعضی شهرها عدهای از باران به چتر و چادرهای مسافرتی پناه بردند، در لواسان هوای آفتابی جمع بزرگی از مردم را یکجا جمع کرد و شلوغی عجیبی به پا کرد، بهطوری که ازطرف دیگر رئیس مرکز کنترل ترافیک پلیس راهور تهران بزرگ با اشاره به ترافیک سنگین و نبود جای پارک در سه تفرجگاه پایتخت از شهروندان درخواست کرد تا به پارکهای سرخهحصار درشرق تهران، چیتگر درغرب و پارک پردیسان نروند و نقاط دیگری را برای اسکان در روز طبیعت انتخاب کنند. ازطرفی درتهران ١٥٦ پایگاه اورژانس ویژه درون شهر و ٢١ پایگاه جادهای هم برای پایان تعطیلات به حالت آمادهباش درآمدند. برای شهروندان اصفهانی که روز دهم فروردین انتظار جاریشدن زایندهرود را میکشیدند، شادی همچنان پابرجاست و روز طبیعت برای بسیاری از آنها درکنار پلهای تاریخی مارنان، سیوسه پل و خواجو به شادی سپری شده است.
با این حال، مردم در مناطق دیگر کشور، تجربه دیگری از این سیزده به در را داشتند. درحالی که سازمان هواشناسی از پیش اعلام کرده بود که در روز طبیعت علاوه بر برف و باران در ٢٩ استان کشور رودخانهها همسیلابی خواهند شد؛ اردبیل، جادههای کوهستانی درمناطق مرتفع شمال آذربایجانهای شرقی و غربی، شمال زنجان، ارتفاعات البرز در استانهای تهران، البرز، قزوین، گیلان و مازندران از برف پوشیده شد و احتمال سیلابیشدن رودخانهها و مسیلها دربرخی نقاط استانهای لرستان، نیمهشرقی ایلام، چهارمحالوبختیاری، کهگیلویه وبویراحمد، شمال و شرق خوزستان، شمال فارس، نیمهغربی اصفهان، غرب سمنان، جنوبغرب تهران و شمال خراسانرضوی ماندن درطبیعت این نقاط را دشوار کرد. در کنار اینها، جادههای شمالی هم از مسافران بازگشتی پر شد تا درکنار زباله و برف و باران، ترافیک هم سوژه تکراری سیزده به در ١٣٩٦ باشد.
پیرطاهر غفاری، یکی از فعالان قدیمی محیطزیست استان مازندران است. او دیروز به منطقه جنگلی چلاو و بلیران رفته بود و با اعضای پویشگران محیطزیست کوهستان، کیسههای نایلونی زباله را میان مسافران در روز طبیعت توزیع کرد. او در گفتوگو با «شهروند» میگوید که نگاه مردم به محیط زیست، نسبت به گذشته تغییر کرده است: «از نظر من، نگاه مردم به محیطزیست تغییر کرده و این اتفاق در پی فعالیتهای دوستداران محیطزیست و سمنها، صورت گرفته است. گروههایی که از ٥سال پیش در این استان راه افتادهاند و درباره اهمیت محیطزیست به مردم تلنگر زدهاند.» او ادامه میدهد: «امسال روز طبیعت پاکیزهتر از سالهای قبل برپا شد و ما شاهد تغییر قابل توجهی در رفتار مردم بودیم.
دیروز هم که در منطقه چلاو و بلیران مازندران بودیم، مسافران موارد محیط زیستی را رعایت کرده بودند.» به گفته او منطقه چلاو و بلیران، جزو مناطقی است که هر سال در روز طبیعت پذیرای تعداد زیادی از مسافران است و از اقصینقاط کشور برای تفریح به آن وارد میشوند: «روز گذشته در عوارضی این منطقه، نایلونهای زباله توزیع و به مسافران گفته شد که اگر این نایلونها را پُر شده بازگردانند، نصف مبلغی که بهعنوان عوارض از آنها گرفته شده، برگردانده میشود. دیروز خیلی از این نایلونها به عوارضی برگردانده شد، بدون اینکه مسافران پولشان را طلب کنند، حتی خیلیها صندوق خودروهایشان را پُر از کیسه زباله کرده بودند و آن را به شهر بردند تا تحویل شهرداری منطقه بدهند.»
به گفته این فعال محیط زیست، منطقه چلاو و بلیران در روز طبیعت، نزدیک به ٢٠هزار نفر ورودی دارد و با اینکه دیروز روز بارانی بود، مردم به پاکیزگی محیط توجه کردند و کمتر موردی دیده شد که زبالهها در طبیعت رها شده باشد: «مردم خوب مسائل را درک میکنند، فقط لازم است که به آنها اهمیت محیطزیست گوشزد شود.» او در ادامه به فعالیت گروه پویشگران محیطزیست کوهستان در استان مازندران اشاره میکند: «این گروه، نزدیک به ١٠٠ نفر عضو دارد که در زمینه فرهنگسازی محیطزیست فعالیت میکنند و روز گذشته میان مسافران کیسههای زباله توزیع میکردند.» غفاری این را هم به حرفهایش اضافه میکند: «مردم برای حفظ محیط زیست باید کمتر نگاهشان به دولت باشد. این مسائل ارتباطی به دولت ندارد، به خودمان ارتباط دارد.»
سهیل اولادزاد، فعال محیطزیست شمال کشور هم به وضع زبالهها و پویشهای راه افتاده بدبین است و میگوید جمعآوری زباله از سوی مردم تنها آلودگی بصری شهرها و روستاها را پاک میکند اما درنهایت تمام زبالههای جمع شده به جنگل ریخته میشود. او به «شهروند» میگوید: «خدا را شکر باران باعث شد جنگلها خیلی شلوغ نشود و اگر احتمال آتشسوزی هم بود، با بارش خنثی شد. هرسال بحث بر سر این است که مردم زباله نریزند و پویشهای مردمی تا حدودی به این مسأله کمک کرده است، اما سوال این است که آیا این جمعآوری به معنی موفقیت ماست؟ مشکل اینجاست که مردم هم اگر جمع کنند، شهرداری تمام زبالههای جمع شده در سطلها را مستقیم برای دپو به جنگل میبرد. با این روند چطور میتوانیم به حرکتهای مردمی امید داشته باشیم؟»
اولادزاد با اشاره به اینکه محلهای دپوی زباله در شمال کشور از آلایندههای اصلی آب و خاک به شمار میروند، ادامه میدهد: «این اتفاقی که ١٣ فروردین برای جمع زباله در شمال کشور میافتد و آخرش از جنگلها سر درمیآرود، طنز تلخی است که به آن دچاریم. در این صورت مردم بریزند یا نریزند تفاوتی ندارد. هرچند پیداست که از نظر فرهنگی کمککننده است اما با نگاهی فنی و محیطزیستی میبینیم که با این روش کاری از پیش نمیرود چون درنهایت زبالهها در جنگل تولید شیرابه میکند و جز از بین بردن این سرمایهها، آبهای زیرزمینی را بهعنوان ذخایر مهم آبی به شدت آلوده میکند.»
او با انتقاد از اینکه فعالیتهای اینچنین به جای رفتن به سمت مطالبهگری، تنها به دلیل دسترسی نداشتن به مسئولان، به سمت مردم رفته و تنها از آنان میخواهد که زباله نریزند، میگوید: «تنها میتوان امیدوار بود که پویشهای مردمی تفاوتی ایجاد کند اما همین حالا که در «دریا کنار» بهعنوان یکی از ساحلهای لوکس کشور قدم میزنم، اینجا از زباله پر شده است. با اینکه شهرداری میتوانست بنرهایی برای حفاظت از محیطزیست شهری و طبیعت نصب و به فرهنگسازی بیشتر کمک کند اما این اتفاق نیفتاد. فقط چند نفر از کاندیداهای شورای شهر در روز طبیعت پیام تبریکی به مردم فرستادند و توصیه کردند که طبیعت را دوست بداریم، هر چند اینجور فعالیتها هم فقط نزدیک انتخابات اتفاق میافتد.»
با این همه، این فعال محیطزیست معتقد است درحالیکه از نظر فرهنگی هنوز نقطه ضعف داریم، حرکتهای جمعی کوچک و بزرگ میتواند کمککننده باشد، با این حال با توجه به سیستماتیک نبودن این حرکتها باید با گامهای کوچک قدم برداشت.
از هشتگ تا کیسه زباله
پویشهای مردمی در ایران اگرچه سابقه دور و درازی ندارند، اما درهمین مدت کوتاه توانستهاند درجامعه و فضای مجازی جایی برای خودشان باز کنند و البته نتیجهبخش باشند. این پویشها که اغلب شبکههای اجتماعی اینترنتی را هم درگیر میکنند، عاقبت به جامعه هم سرایت میکنند، مثل هشتگهای «نه به زباله»، «طبیعت پاک» و «روزطبیعت» که این روزها در رسانههای مجازی خبرساز شده است. درکنار کمپینهایی برای نخریدن ماهی قرمز و رهانکردن ماهیها در رودخانهها، پویشهایی که پس ازحادثه پلاسکو برای جلوگیری از تلفات و خسارات چهارشنبهسوری به راه افتاد، از نمونههای اثرگذار است. آمار اورژانس کشور نشان میدهد که درخسارات ناشی از چهارشنبهسوری آخرسال درسال ٩٥ نسبت به سال ٩٤، ٦٠درصد کاهش داشته است؛ اتفاق بسیاری آن را ناشی ازپویشهای مردمی میدانند که هنرمندان و ورزشکاران هم از آنها حمایت کردهاند.
همین که هر دقیقه در ایران، حدود پنج تن زباله پلاستیکی دور ریخته میشود که با باد جابجا شده و ممکن است به زنجیره غذایی جانوران وارد شوند، همین که ایران یکی از ٥ کشور اصلی در زمینه مصرف مواد پلاستیکی است و این شکل زباله ٢٥٠ تا ٥٠٠ سال تجزیه نمیشود، ١٣ فروردین هم بهانه خوبی برای فرهنگسازی شده تا طبیعت بیش از این مورد هجوم زباله قرار نگیرد. به همین بهانه، معلمان البرزی برای پیشگیری از رهاسازی زباله درطبیعت از روزها پیش فعالیتشان را آغاز کردند، از روزها پیش پویش نه به ریختن زباله درمحیطزیست هم سوی ایرنا راهاندازی و همهگیر شد، دیروز اعضای کمپین «طبیعت پاک» هم در خروجیهای شهر تهران و بوستانها، کیسههای زبالهای برای پاککردن محیطزیست پخش کردند. این میان مسئولان هم دراینباره در رسانهها توصیه کردند و هشدار دادند.
در کنار حمایت هنرمندان و ورزشکاران از کمپین نه به زباله، اداره کل حفاظت محیطزیست استان تهران و انجمن ملی پلاستیک ایران با همکاری تولیدکنندگان کیسههای زباله به کمپین «طبیعت پاک» پیوستند و ۲۵۰ هزار کیسه زباله درخروجیهای تهران و بوستانها توزیع کردند؛ حرکتی که هرچند برای جمعآوری زباله مفید اما به خاطر بازتولید دوباره پلاستیک با انتقاداتی همراه بود.
