روزی می رسد به هیچ پیمانی راه پیدا نمی کنیم
علیرضا ساعدی پژوهشگر همکار با موسسه عالی آموزش و پژوهش برنامه ریزی و مدیریت که زیر نظر مسعودنیلی فعالیت می کند روز 25 آذردرکنفرانس اقتصادایران درتهران در باره برونگرایی وتجارت خارجی و همچنین در باره استفاده کارآمد از مناطق تجاری و ازاد ایران سخن گفت و نتایج پژوهش انجام شده را بیان کرد. این پژوهش درکتاب کنفرانس اقتصاد ایران درج شده است. براساس یافته های این تحقیق " برون گرایی بخشی از اصلاحات فراگیر درکشورهای گوناگون برای کمتر کردن اندازه فقر ،دستیابی به رشدها بالا واستیلا یافتن بر بحران های اقتصادی بوده است. برون گرایی از سه مسیر برون گرایی تجاری ، برون گرایی درتولید و برون گرایی مالی و سرمایه ای راه خود را بازمی کند. در برون گرایی تجاری که رشد تجارت خارجی را به همراه دارد، نه تنها سهم واردات وصادرات درتولید ناخالص داخلی افزایش می یابد بلکه ترکیب و تنوع محصولات صادراتی و وارداتی نیز دستخوش دگرگونی می شود. آسان سازی وشتاب بخشیدن به رشد رشد تجارت منجر به عقد قراردادهای دوجانبه و چند جانبه و عضویت در بلوک های تجاری و سازمان تجارت جهانی انجام می شود. این ترتیبات به کاهش موانع تعرفه ای و غیر تعرفه ای منجر می شود وشرایط را برای آسان شدن تجارت مهیا می کند.بهبود در تجارت به معنای دسترسی به بازارکشورهای دیگر با موانع مختلف است که البته رابطه ای دوسویه است. از زمان تاسیس سازمان تجارت جهانی که بزرگترین پیمان تجاری در دنیا به حساب می آید تاسیس 400 پیمان جدید دوجانبه و چند جانبهای منطقه ای به این سازمان گزارش شده است وشمار پیمانهای منطقه ای فعال در جهان به 423پیمان افزایش یافته است.این پیمانهای تجاری برای آسان وگسترده شدن تجارت میان کشورهای عضواقدام به کاهش موانع درمسیر تجارت کرده اند. این آسان سازی راه را برای کاهش هزینه تجارت بازکرده است و قراردادهای آسان سازی تجارت را رونق داده است. در حال حاضر 80 کشور در جهان که عضو سازمان تجارت جهانی هستند این نوع قرارداد را اجرا می کنند .
پیش بینی می شود اجرایی شدن این قراردادها صادرات کشورهای درحال توسعه را 10 هزار میلیارد دلار افزایش دهد. آمارهای در دسترس نشان می دهد تجارت خارجی در ایران بامحدودیت های سیاستگذاری و محدودیت های کمی مواجه است. در حالی که سهم تجارت خارجی ایران بدون صادرات انرژی 10 درصد است این سهم برای کشورهای کم درامد و کشورهای مستقر در خاورمیانه 20 درصد است. نرخ تعرفه موثر در اقتصادایران نیز در مقایسه با گروه کشورهای مختلف نرخ بالایی است و درفاصله سالهایی که نرخ تعرفه دردنیا به سوی پایین در حال حرکت بود ایران در حال افزایش نرخ تعرفه بود. باتوجه به اینکه تجارت خارجی ایران سبد کوچکی با شماراندکی کالاست یک شوک در بازار انرژی تجارت خارجی را با دردسرهای واقعی مواجه می کند. علاوه بر این شمار شرکای تجاری ایران نیز چندان پر شمارنیست و صادرات ایران گستردگی جغرافیایی ندارد. رتبه ایران در شاخص پراکندگی صادرات 95 بوده است درحالی که این شاخص برای ترکیه 4 است. با وجود تمرکز بالا برشمار اندکی از شرکای تجاری هیچ گونه پیمان تجارت آزاد دوجانبه یا چند جانبه با این کشورها بسته نشده است . تجارت دوجانبه و چند جانبه مسیر اصلی کشورها برای توسعه تجارت خارجی است . ایران تنها در پیمان گروه کشورهای 8 و سازمان همکاری های منطقه ای اکو عضویت دارد . پیمان اکو پیمانی منطقه ای است اما هم گرایی اندک میان کشورهای عضو موجب شده است در سال 2012 تجارت میان کشورهای عضو تنها 9 درصد از کل تجارت کشورهای عضو اکو را تشکیل دهد و درفاصله 2003 تا 200تنها 3درصد رشد را تجربه کرده است. از آنجایی که ایران عضو سازمان تجارت جهانی نشده است ورودبه قراردادهای دوجانبه یا چند جانبه مشکل شده است.
پس از سپری شدن دو دهه از عضویت کشورها در این سازمان همگرایی تعرفه ها بین کشورهای مختلف صورت پذیرد و تعرفه تجاری کشورها نسبت به ایران کمتر است. این موضوع به چالش برای ایران تبدیل شده است زیرا بدون کاهش تعرفه ها انگیزه برای انعقادپیمان تجاری با ایران کاهش می یابد.
درجمع بندی و توصیه های سیاستی این پژوهش تاکید شده است: با تاخیری که ایران در برونگرایی تجاری داشته و دارد و با توجه به وارد نشدن در این جریان هزینه های وروددر آینده افزایش می یابد و ابعاددشواری ها را بزرگ تر می کند. باشکل گیری منافع بین کشوری و استقرار شرکت های چند ملیتی و سرمایه گذاران در نقاط خاص تغییر این ترکیب با دشواری همراه است. پیش شرط اصلی برای برون گرایی خواست و اراده سیاسی حاکمیت هرکشور است. دهه های طولانی در ایران حمایت از بنگاههای داخلی بدون در نظر گرفتن قاعده رقابتی و تربیت نیروی کار با استانداردهای جهانی سبب شکل گیریی ذی نفعانی شده است که در مخالفت با برون گرایی عمل می کنند. در حالی که ترکیه با 18 پیمان تجاری دردنیا رکورددار است ایران نیزباید در پی عقد قراردادهای تجاری باشد و روزی نرسد که به هیچ پیمان تجاری راه نداشته باشیم .
