حسن همجواری ستون صلح در خلیج فارس است
ایران در معادله دوستی ریاض و بغداد
ساعت 24-با نگاهی اجمالی به جغرافیای سیاسی حوزه خلیج فارس، از ابعاد مختلف که اهمیت و جایگاه والایی در تحولات منطقهای و بینالمللی دارد، موضوعات و رخدادهای مختلفی که مستقیم و غیرمستقیم به مسئله ثبات و امنیت این آبراه حیاتی برای عبور و مرور انرژی جهانی مربوط میشود، نظرها را به خود جلب میکند.
به نظر میرسد تمامی موضوعات و اتفاقات مورد توجه، ویژگیها و شاخصههایی برای تأثیرگذاری بر روند تحولات و مناسبات بینالدولی منطقه خلیج فارس دارند؛ اما آنچه میتوان در موضوع «حسن همجواری و مناسبات مبتنی بر برادری و برابری کشورها» مشاهده کرد، از نظر زیربنایی تحولات مناسبات منطقهای، ستون و محور صلح و امنیت جمعی در خلیج فارس و مورد مطالبه همگانی محسوب میشود و بیش از هر موضوع دیگری ضرورت تحقق خود را آشکار میکند.
منازعات و اختلافات کشورهای همسایه، در تمامی جغرافیای بینالمللی و اعصار مختلف از جمله در جهان معاصر، همواره وجود داشته و منشأ بسیاری از جنگها و بحرانهای منطقهای و بینالمللی بوده و دو جنگ جهانی ویرانگر، بهعنوان سمبل برجسته و همواره ماندگار این وضعیت، در تاریخ بشریت خودنمایی میکنند. منطقه خلیج فارس نیز عاری از این سنت جاریه بینالمللی نبوده و کشمکشهای گوناگون میان کشورهای همسایه گویای این واقعیت انکارناپذیر است.
از ناملایمات گذشته تا بهرهمندی 2 طرف
جمهوری اسلامی ایران در بدو ظهور و آغاز فرایند حیاتی خود با یکی از همین معضلات که جنگ تحمیلی صدام نام گرفت، روبهرو شد و هشت سال از حیات آغازین خود را با هزینههای گزاف صرف دفع این شر مقدر و نامیمون کرد؛ اما این نظام نوپا با وجود تمامی مصائب و مشکلاتی که جنگ تحمیلی صدام برایش به جای گذاشت، در چارچوب آرمانها و آموزههای ملی و مذهبی خود مترصد فرصتی شد که سایه شوم خصومت و نامهربانی بین دو کشور ایران و عراق را در چارچوب سیاست حسن همجواری و دوستی ملتها کمرنگ کرده و روابط عادلانه و مبتنی بر منافع
ملی - منطقهای دو کشور و دو ملت را برقرار کند که امروز شاهد هستیم برای تحقق بخش مهمی از این راهبرد در مناسبات منطقهای دو کشور که در گذشته غالبا دستخوش ناملایمات و گرفتاریهای همسایگی بودند، از ظرفیتهایشان برای سعادت و کامیابی ملتهای خود و منطقه در چارچوب تعریفشده و مورد قبول دو طرف بهرهمند میشوند.
در منطقه خلیج فارس موارد ناظر بر اختلافات همسایگی و دیدگاهی بین کشورها که قابل احصا هستند، نهتنها کم نبوده بلکه اثرات وضعی آنها از منازعات لفظی و کرداری تا وقوع جنگ بین کشورها قابل مشاهده و استناد است و متأسفانه در بیشتر اختلافها، مانند عربستان - قطر تا منازعات مرزی سعودی و امارات و سعودی و سایر همسایگانش تا جنگ ویرانگر ریاض و همپیمانان عربی - غربیاش علیه مردم مظلوم یمن، همواره نقش و جایگاه رژیم وهابی - سلفی حاکم در پادشاهی عربستان با شدت و قوت هرچه علنیتر قابل رؤیت است.
بدون آنکه قصد ورود به موضوع منازعات منطقهای خلیج فارس را داشته باشیم، ناظر تحولی قابل درک در مناسبات منطقه هستیم که خلاف روال معمول منازعاتی آن و در جهت نزدیکی و تحقق محور حسن همجواری بین کشورها در حال بروز است که اگر از اهداف پنهان آن که ممکن است همان خط کلی نزاع و جبههگیریهای عربستان علیه این و آن کشور باشد، با حسننیت عبور کنیم، باید آن را به فال نیک بگیریم و فرصتسوزی نکنیم؛ مگر آنکه ریاض مجددا تجربه خلاف آن را به اثبات برساند.
بازگشایی مرزی بعد از 3 دهه
اواخر ماه گذشته اصلیترین نقطه مرزی و ورودی بین دو کشور عراق و عربستان سعودی در
منطقه «آرار»(ARAR) مجدد بازگشایی شد. این مرز مشترک عراق و عربستان در ۳۰ سال گذشته بهدلیل اختلافات دو کشور مسدود بوده و تنها در موسم حج، حجاج عراقی برای تشرف به بیتاللهالحرام از این مرز زمینی عبور میکردهاند. در سال ۱۹۹۰ زمانی که ارتش صدام کویت را اشغال کرد، حکومت ریاض روابط دیپلماتیک خود را با عراق صدام قطع و تنها در سال ۲۰۱۷ و 14 سال پس از سقوط صدام در سال ۲۰۰۳، مناسبات سعودی و بغداد برقرار شد. گفته میشود همانگونه که در مواضع رسمی عربستان سعودی نیز قابل مشاهده است، این کشور درصدد است از بازار عراق بهرهمند شود و در این بازار حضور داشته باشد. از دیدگاه سعودیها بازار عراق که بهشدت در بخش صنعت و کشاورزی نیازهای فراوان دارد، هماکنون مملو از کالاها و محصولات ایرانی است.
پس از بازگشایی مرز مشترک دو کشور عراق و عربستان، تعداد زیادی کامیونهای حامل کالاهای مورد نیاز دو کشور راهی کشورهای یکدیگر شدهاند. همچنین گفته میشود دو کشور مایل هستند مرز دیگر سعودی - عراق در جنوب عراق به نام «الجومیه» که اهمیت کمتری دارد، بازگشایی شود.
بر پایه اطلاعات منابع سیاسی - رسانهای عربستان، مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق که یکی از دوستان شخصی محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی نیز به حساب میآید، قرار بوده اولین سفر خارجی خود پس از بهقدرترسیدن را به ریاض انجام دهد، ولی بهدلیل بیماری محمد بنسلمان در مقطع مدنظر، آن سفر انجام نشده است.
از زمان شروع بحران نفتی جهانی، عربستان و عراق بهعنوان اعضای مؤثر اوپک، از ماه آگوست سال ۲۰۱۷ با تشکیل یک کمیسیون مشترک، هماهنگیها و بررسی تحولات بازار جهانی نفت را انجام میدهند. منطقه مرزی «آرار» در استان الانبار عراق که از غرب به پادشاهی اردن و از جنوب به عربستان سعودی متصل است، امکان ورود کالا و افراد را برای عراق از کشورهای همسایه فراهم میآورد. با بازگشایی این نقطه مرزی امکان واردات کالا به عراق که بخش اعظم نیازهایش را از طریق مرز با ایران تأمین میکند، فراهم میآید.
مخالفان نفوذ سعودی به عراق
البته تصمیم دولت عراق برای بازگشایی مرز مشترک با سعودی، نارضایتیهایی را در بخشی از مردم و نیروهای مسلح این کشور به همراه داشته است. اولین عکسالعملها در این زمینه از سوی گروهی موسوم به «الشعب الکعف» که از دیدگاه منابع رسانهای غرب از گروههای نزدیک به ایران در عراق تلقی میشوند، بروز کرده است. این گروه همراه بسیاری دیگر از گروههای سیاسی عراق که در مجلس این کشور پایگاه دارند، از سالها قبل با نزدیکی دولت عراق به عربستان مخالف بودهاند. پس از بازگشایی مرز مشترک عربستان و عراق، گروه یادشده با انتشار بیانیهای خاطرنشان کرده است که منابع اطلاعاتی مقاومت اسلامی به دقت تحرکات دشمن سعودی را در مرز عراق زیر نظر داشته و مکالمات تلفنی محمد بنسلمان، ولیعهد سعودی و مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق را رصد خواهد کرد. گروههای سیاسی - اجتماعی و قومی بسیاری در عراق بر این نظرند که عربستان به بهانه سرمایهگذاری در عراق قصد بهاستعمارکشیدن کشورشان را دارد.
از طرفی منابع رسمی و دولتی عراق معتقدند بهدلیل مشکلات فراوان اقتصادی در این کشور که حتی باعث تأخیر فراوان در پرداخت حقوق ماهانه کارکنان دولت نیز شده، سرمایهگذاریهای عربستان در عراق موجب میشود فضای تنفس مهمی برای شرایط اقتصادی فعلی این کشور به وجود بیاید. لازم به یادآوری است که در ماه ژوئن سال ۲۰۱۷ و فقط چهار ماه پس از آنکه عادل الجبیر، وزیر خارجه وقت سعودی، از بغداد دیدار کرد، حیدر العبادی، نخستوزیر پیشین عراق نیز به ریاض سفر کرد. بهدنبال این تحرکات، پروازهای تجاری و مسافری بین بغداد و ریاض برقرار شد. همچنین عراق سال گذشته با امضای قراردادی با شورای همکاری خلیج فارس درصدد برآمد سالانه ۵۰۰ مگاوات برق تا سال ۲۰۲۰ برای رفع مشکلات انرژی خود از منطقه حوزه شورای همکاری خلیج فارس وارد کند. البته بهدلیل مشکلات کرونایی و اداری عراق هنوز این پروژه اجرا نشده است.
رابطه سهجانبه پیچیده
عربستان سعودی در سیاستهای منطقهای خود برای مقابله با آنچه نفوذ ایران در کشورهای منطقه میخواند، سیاست اثرگذاری و نفوذ در کشورهایی را که روابط دوستانه با ایران دارند، در دستور کار قرار داده و اعلام علنی کرده است. عبدالرحمان الراشد، یکی از مفسران معروف روزنامه سعودی عربنیوز، در مقالهای درباره روابط ریاض و بغداد متذکر شده که عراق در میان دو همسایه معارض خود یعنی سعودی و ایران قرار گرفته است. برای این کشور روابط سهجانبه پیچیده است و باید منتظر بود و دید که مسئولان عراقی تصمیم بگیرند چگونه با دولت همسایه خود رفتار کنند.
روابط فرهنگی و ورزشی سعودی با عراق نیز شاهد تحرکاتی بوده است و بهدنبال برگزاری اولین مسابقه فوتبال بین تیمهای ملی فوتبال دو کشور پس از حدود ۴۰ سال در خاک عراق، محمد بنسلمان، ولیعهد سعودی، یک استادیوم فوتبال به فدراسیون عراق هدیه کرده است. دو تیم فوتبال سعودی و عراق در شهر بصره دیدار کردند و عراق این مسابقه را با نتیجه ۴ بر یک به نفع خود خاتمه داد. در این دیدار شیخ سلمان الخلیفه، رئیس بحرینی کنفدراسیون فوتبال آسیا نیز در استادیوم ۶۰ هزار نفری خالی از تماشاچی، ناظر بود و پس از آن خواستار رفع ممنوعیت برگزاری مسابقات فوتبال در عراق توسط فیفا شد.
بههرحال در شرایطی که برخی کشورهای منطقه خلیج فارس به بهانهها و تفسیرهای بعضا واهی از روند تحولات بینالمللی، موضوع آرمانی فلسطین برای جهان اسلام را به دست فراموشی سپرده و با شناسایی رژیم متجاوز صهیونیستی، درصدد برآمدهاند که از این طریق برای خود امنیت و آرامش داخلی تهیه کنند، به نظر میرسد منطقه ناظر بر وضعیتی است که نیاز اساسی آن، اعتمادسازی و فراهمکردن شرایطی است که در یک فضای امن منطقهای، همگان بتوانند در سایه حسن همجواری از امنیت و ثبات جمعی بهرهمند شوند.
در این وضعیت نقش جمهوری اسلامی ایران میتواند این باشد که با همه توان و ظرفیت منطقهای و فرامنطقهای خود و با وجود تمامی مشکلات داخلی تحمیلی، درصدد فراهمکردن و گسترش آرامش و ثبات منطقهای برآید و روابط حسن همجواری و همسایگی را با کشورهای حوزه جغرافیایی منطقه خود بیش از پیش زمینهسازی کند و در چارچوب «طرح امنیت منطقهای» پیشنهادی خود که با استقبال برخی از اعضای شورای همکاری خلیج فارس روبهرو شده و روسها نیز بهنوعی برای تحقق آن ابراز تمایل کردهاند، زمینه روابط سالم و مبتنی بر حسن همجواری که برادری و برابری را در اهداف خود جستوجو میکند، فراهم کند.
منازعات و اختلافات کشورهای همسایه، در تمامی جغرافیای بینالمللی و اعصار مختلف از جمله در جهان معاصر، همواره وجود داشته و منشأ بسیاری از جنگها و بحرانهای منطقهای و بینالمللی بوده و دو جنگ جهانی ویرانگر، بهعنوان سمبل برجسته و همواره ماندگار این وضعیت، در تاریخ بشریت خودنمایی میکنند. منطقه خلیج فارس نیز عاری از این سنت جاریه بینالمللی نبوده و کشمکشهای گوناگون میان کشورهای همسایه گویای این واقعیت انکارناپذیر است.
از ناملایمات گذشته تا بهرهمندی 2 طرف
جمهوری اسلامی ایران در بدو ظهور و آغاز فرایند حیاتی خود با یکی از همین معضلات که جنگ تحمیلی صدام نام گرفت، روبهرو شد و هشت سال از حیات آغازین خود را با هزینههای گزاف صرف دفع این شر مقدر و نامیمون کرد؛ اما این نظام نوپا با وجود تمامی مصائب و مشکلاتی که جنگ تحمیلی صدام برایش به جای گذاشت، در چارچوب آرمانها و آموزههای ملی و مذهبی خود مترصد فرصتی شد که سایه شوم خصومت و نامهربانی بین دو کشور ایران و عراق را در چارچوب سیاست حسن همجواری و دوستی ملتها کمرنگ کرده و روابط عادلانه و مبتنی بر منافع
ملی - منطقهای دو کشور و دو ملت را برقرار کند که امروز شاهد هستیم برای تحقق بخش مهمی از این راهبرد در مناسبات منطقهای دو کشور که در گذشته غالبا دستخوش ناملایمات و گرفتاریهای همسایگی بودند، از ظرفیتهایشان برای سعادت و کامیابی ملتهای خود و منطقه در چارچوب تعریفشده و مورد قبول دو طرف بهرهمند میشوند.
در منطقه خلیج فارس موارد ناظر بر اختلافات همسایگی و دیدگاهی بین کشورها که قابل احصا هستند، نهتنها کم نبوده بلکه اثرات وضعی آنها از منازعات لفظی و کرداری تا وقوع جنگ بین کشورها قابل مشاهده و استناد است و متأسفانه در بیشتر اختلافها، مانند عربستان - قطر تا منازعات مرزی سعودی و امارات و سعودی و سایر همسایگانش تا جنگ ویرانگر ریاض و همپیمانان عربی - غربیاش علیه مردم مظلوم یمن، همواره نقش و جایگاه رژیم وهابی - سلفی حاکم در پادشاهی عربستان با شدت و قوت هرچه علنیتر قابل رؤیت است.
بدون آنکه قصد ورود به موضوع منازعات منطقهای خلیج فارس را داشته باشیم، ناظر تحولی قابل درک در مناسبات منطقه هستیم که خلاف روال معمول منازعاتی آن و در جهت نزدیکی و تحقق محور حسن همجواری بین کشورها در حال بروز است که اگر از اهداف پنهان آن که ممکن است همان خط کلی نزاع و جبههگیریهای عربستان علیه این و آن کشور باشد، با حسننیت عبور کنیم، باید آن را به فال نیک بگیریم و فرصتسوزی نکنیم؛ مگر آنکه ریاض مجددا تجربه خلاف آن را به اثبات برساند.
بازگشایی مرزی بعد از 3 دهه
اواخر ماه گذشته اصلیترین نقطه مرزی و ورودی بین دو کشور عراق و عربستان سعودی در
منطقه «آرار»(ARAR) مجدد بازگشایی شد. این مرز مشترک عراق و عربستان در ۳۰ سال گذشته بهدلیل اختلافات دو کشور مسدود بوده و تنها در موسم حج، حجاج عراقی برای تشرف به بیتاللهالحرام از این مرز زمینی عبور میکردهاند. در سال ۱۹۹۰ زمانی که ارتش صدام کویت را اشغال کرد، حکومت ریاض روابط دیپلماتیک خود را با عراق صدام قطع و تنها در سال ۲۰۱۷ و 14 سال پس از سقوط صدام در سال ۲۰۰۳، مناسبات سعودی و بغداد برقرار شد. گفته میشود همانگونه که در مواضع رسمی عربستان سعودی نیز قابل مشاهده است، این کشور درصدد است از بازار عراق بهرهمند شود و در این بازار حضور داشته باشد. از دیدگاه سعودیها بازار عراق که بهشدت در بخش صنعت و کشاورزی نیازهای فراوان دارد، هماکنون مملو از کالاها و محصولات ایرانی است.
پس از بازگشایی مرز مشترک دو کشور عراق و عربستان، تعداد زیادی کامیونهای حامل کالاهای مورد نیاز دو کشور راهی کشورهای یکدیگر شدهاند. همچنین گفته میشود دو کشور مایل هستند مرز دیگر سعودی - عراق در جنوب عراق به نام «الجومیه» که اهمیت کمتری دارد، بازگشایی شود.
بر پایه اطلاعات منابع سیاسی - رسانهای عربستان، مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق که یکی از دوستان شخصی محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی نیز به حساب میآید، قرار بوده اولین سفر خارجی خود پس از بهقدرترسیدن را به ریاض انجام دهد، ولی بهدلیل بیماری محمد بنسلمان در مقطع مدنظر، آن سفر انجام نشده است.
از زمان شروع بحران نفتی جهانی، عربستان و عراق بهعنوان اعضای مؤثر اوپک، از ماه آگوست سال ۲۰۱۷ با تشکیل یک کمیسیون مشترک، هماهنگیها و بررسی تحولات بازار جهانی نفت را انجام میدهند. منطقه مرزی «آرار» در استان الانبار عراق که از غرب به پادشاهی اردن و از جنوب به عربستان سعودی متصل است، امکان ورود کالا و افراد را برای عراق از کشورهای همسایه فراهم میآورد. با بازگشایی این نقطه مرزی امکان واردات کالا به عراق که بخش اعظم نیازهایش را از طریق مرز با ایران تأمین میکند، فراهم میآید.
مخالفان نفوذ سعودی به عراق
البته تصمیم دولت عراق برای بازگشایی مرز مشترک با سعودی، نارضایتیهایی را در بخشی از مردم و نیروهای مسلح این کشور به همراه داشته است. اولین عکسالعملها در این زمینه از سوی گروهی موسوم به «الشعب الکعف» که از دیدگاه منابع رسانهای غرب از گروههای نزدیک به ایران در عراق تلقی میشوند، بروز کرده است. این گروه همراه بسیاری دیگر از گروههای سیاسی عراق که در مجلس این کشور پایگاه دارند، از سالها قبل با نزدیکی دولت عراق به عربستان مخالف بودهاند. پس از بازگشایی مرز مشترک عربستان و عراق، گروه یادشده با انتشار بیانیهای خاطرنشان کرده است که منابع اطلاعاتی مقاومت اسلامی به دقت تحرکات دشمن سعودی را در مرز عراق زیر نظر داشته و مکالمات تلفنی محمد بنسلمان، ولیعهد سعودی و مصطفی الکاظمی، نخستوزیر عراق را رصد خواهد کرد. گروههای سیاسی - اجتماعی و قومی بسیاری در عراق بر این نظرند که عربستان به بهانه سرمایهگذاری در عراق قصد بهاستعمارکشیدن کشورشان را دارد.
از طرفی منابع رسمی و دولتی عراق معتقدند بهدلیل مشکلات فراوان اقتصادی در این کشور که حتی باعث تأخیر فراوان در پرداخت حقوق ماهانه کارکنان دولت نیز شده، سرمایهگذاریهای عربستان در عراق موجب میشود فضای تنفس مهمی برای شرایط اقتصادی فعلی این کشور به وجود بیاید. لازم به یادآوری است که در ماه ژوئن سال ۲۰۱۷ و فقط چهار ماه پس از آنکه عادل الجبیر، وزیر خارجه وقت سعودی، از بغداد دیدار کرد، حیدر العبادی، نخستوزیر پیشین عراق نیز به ریاض سفر کرد. بهدنبال این تحرکات، پروازهای تجاری و مسافری بین بغداد و ریاض برقرار شد. همچنین عراق سال گذشته با امضای قراردادی با شورای همکاری خلیج فارس درصدد برآمد سالانه ۵۰۰ مگاوات برق تا سال ۲۰۲۰ برای رفع مشکلات انرژی خود از منطقه حوزه شورای همکاری خلیج فارس وارد کند. البته بهدلیل مشکلات کرونایی و اداری عراق هنوز این پروژه اجرا نشده است.
رابطه سهجانبه پیچیده
عربستان سعودی در سیاستهای منطقهای خود برای مقابله با آنچه نفوذ ایران در کشورهای منطقه میخواند، سیاست اثرگذاری و نفوذ در کشورهایی را که روابط دوستانه با ایران دارند، در دستور کار قرار داده و اعلام علنی کرده است. عبدالرحمان الراشد، یکی از مفسران معروف روزنامه سعودی عربنیوز، در مقالهای درباره روابط ریاض و بغداد متذکر شده که عراق در میان دو همسایه معارض خود یعنی سعودی و ایران قرار گرفته است. برای این کشور روابط سهجانبه پیچیده است و باید منتظر بود و دید که مسئولان عراقی تصمیم بگیرند چگونه با دولت همسایه خود رفتار کنند.
روابط فرهنگی و ورزشی سعودی با عراق نیز شاهد تحرکاتی بوده است و بهدنبال برگزاری اولین مسابقه فوتبال بین تیمهای ملی فوتبال دو کشور پس از حدود ۴۰ سال در خاک عراق، محمد بنسلمان، ولیعهد سعودی، یک استادیوم فوتبال به فدراسیون عراق هدیه کرده است. دو تیم فوتبال سعودی و عراق در شهر بصره دیدار کردند و عراق این مسابقه را با نتیجه ۴ بر یک به نفع خود خاتمه داد. در این دیدار شیخ سلمان الخلیفه، رئیس بحرینی کنفدراسیون فوتبال آسیا نیز در استادیوم ۶۰ هزار نفری خالی از تماشاچی، ناظر بود و پس از آن خواستار رفع ممنوعیت برگزاری مسابقات فوتبال در عراق توسط فیفا شد.
بههرحال در شرایطی که برخی کشورهای منطقه خلیج فارس به بهانهها و تفسیرهای بعضا واهی از روند تحولات بینالمللی، موضوع آرمانی فلسطین برای جهان اسلام را به دست فراموشی سپرده و با شناسایی رژیم متجاوز صهیونیستی، درصدد برآمدهاند که از این طریق برای خود امنیت و آرامش داخلی تهیه کنند، به نظر میرسد منطقه ناظر بر وضعیتی است که نیاز اساسی آن، اعتمادسازی و فراهمکردن شرایطی است که در یک فضای امن منطقهای، همگان بتوانند در سایه حسن همجواری از امنیت و ثبات جمعی بهرهمند شوند.
در این وضعیت نقش جمهوری اسلامی ایران میتواند این باشد که با همه توان و ظرفیت منطقهای و فرامنطقهای خود و با وجود تمامی مشکلات داخلی تحمیلی، درصدد فراهمکردن و گسترش آرامش و ثبات منطقهای برآید و روابط حسن همجواری و همسایگی را با کشورهای حوزه جغرافیایی منطقه خود بیش از پیش زمینهسازی کند و در چارچوب «طرح امنیت منطقهای» پیشنهادی خود که با استقبال برخی از اعضای شورای همکاری خلیج فارس روبهرو شده و روسها نیز بهنوعی برای تحقق آن ابراز تمایل کردهاند، زمینه روابط سالم و مبتنی بر حسن همجواری که برادری و برابری را در اهداف خود جستوجو میکند، فراهم کند.
ابوالقاسم دلفی: سفیر پیشین ایران در فرانسه
