این مزیت تولید ثروت برای ایرانیان از دست می رود؟

ساعت 24-تصوری نادقیق و تقلیل گرایانه وجود دارد که اگر ایران در یک پدیده طبیعی دارای مزیت بود و هست این مزیت تا ابد پایدار می ماند تا ایران هرگاه اراده کرد از آن استفاده کند. اما تجربه نشان می دهد این تصور نادقیق و غیر کارشناسانه است و به ویژه در دنیای پر تحرک امروز که تکنولوژی معجزه می کند و رشد رقابت عرصه را برای کشورهای کم تحرک تنگ کرده است مزیت ها پایدار نمی مانند.

a href="http://www.saat24.news/news/331384/%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AB%D8%B1%D9%88%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%AF" target="_blank">ایران یکی از کشورهایی است که به دلیل استقرار در یک منطقه راهبردی مزیت های جغرافیایی قابل اعتنایی دارد اما شوربختانه از این مزیت بهره برداری مناسب صورت نمی پذیرد. یکی از مزیت های ایران که هرروز کمرنگ تر می شود مزیت انتقال نفت و گاز کشورهایی مثل آذربایجان ،قزاقستان و ترکمنستان به بازارهای مصرف است که در دهه های اخیر بلااستفاده مانده است و تاخیر بیشتر آن را از دست ایرانیان می گیرد. بدون تردید کارشناسان موسسه تحقیقات تدبیر اقتصادی نیز با هدف یادآوری این مزیت بزرگ و تاکید بر اقتصادی بودن طرح انتقال این منابع از ایران به بازارهای مصرف است که این موضوع را دستمایه پژوهش قرارداده است. خلاصه ای از این تحقیق را می خوانید:

منابع سرشار نفت و گاز در منطقه CIS ،و حضور شرکتهای بین المللی در صنعت نفت و گاز کشورهای این منطقه موجب شده است تولید نفت و گاز این کشورها، افزایش یابد. با این حال، برخی از کشورهای منطقه CIS ،بهرغم تولید بالای نفت و گاز، به دلیل عدم دسترسی به آبهای آزاد، برای انتقال نفت و گاز تولیدی خود به بازارهای جهانی، وابستگی بالایی به روسیه دارند. ازاینرو، تمایل به متنوع سازی مسیرهای مبادلاتی نفت و گاز در کشورهای این منطقه وجود دارد. در این بین، ایران به لحاظ موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، ظرفیت بالایی برای انتقال منابع انرژی این کشورها از طریق آبهای آزاد به بازارهای بینالمللی دارد، اما بررسیها نشان میدهد که به دلیل توجه ناکافی به ظرفیتهای این منطقه، تاکنون به درستی از این ظرفیت استفاده نشده است.براساس آمارها، منطقه CIS در سال 2016 ،بیش از 3/8 درصد ذخایر نفت خام و حدود 7/28 درصد از کل ذخایر گازی جهان را در خود جای داده است. همچنین حدود 6/15 درصد از تولید نفت خام و حدود 1/21 درصد از تولید گاز طبیعی دنیا متعلق به کشورهای این منطقه است. از این رو میتوان گفت، این منطقه ظرفیتهای بسیاری در زمینه تأمین انرژی کشورهای بزرگ مصرف کننده انرژی دارد.

در این بین به رغم وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در منطقه CIS ،چالشهایی در زمینه انتقال منابع انرژی به بازارهای بزرگ بین المللی و کشورهای مصرفکننده وجود دارد.در واقع، کشورهایی مانند ترکمنستان، ازبکستان، قزاقستان و آذربایجان که سرشار از منابع نفت و گاز هستند، به آبهای آزاد راه ندارند و برای انتقال منابع نفت و گاز تولیدی خود به خطوط انتقال نفت و گاز روسیه وابستگی بالایی دارند. ازاینرو، یافتن مسیرهای جدید و ایمن میتواند تا حدودی وابستگی این کشوها را به روسیه کاهش دهد. در این بین، به دلیل موقعیت ممتاز ژئوپلیتیکی ایران، فرصتهای زیادی پیش روی کشور در حوزه انرژی با کشورهای منطقه CIS قرار دارد. نخست اینکه ایران یکی از بهترین و مقرون به صرفه ترین مسیرها برای انتقال منابع نفت و گاز تولیدی این کشورها به آبهای آزاد و بازارهای بین المللی است و میتواند مسیرهای صادراتی نفت و گاز این کشورها را متنوع سازد. تحقق این موضوع می تواند امنیت ملی کشور را ارتقا دهد، زیرا با احداث خطوط انتقال نفت و گاز از کشورهای CIS و از مسیر ایران، به نوعی منافع کشورها با یکدیگر مرتبط خواهد شد و امنیت ملی ایران تنها جنبه ملی نخواهد داشت بلکه منافع سایر کشورها نیز به امنیت ایران گره خواهد خورد. این موضوع آسیبپذیری ایران را در مقابل تهدیدهای بینالمللی کاهش و قدرت ایران را در جامعه بین الملل افزایش میدهد. سواپ منابع انرژی یکی دیگر از مواردی است که میتواند به عنوان زمینه های همکاری ایران و کشورهای CIS مطرح شود. موضوع دیگری که باید در ارتباط با همکاری ایران و کشورهای حوزه CIS) حاشیه دریای خزر) بیان شود، همکاری با این کشورها در فعالیتهای مربوط به اکتشاف و استخراج نفت از دریای خزر است. با توجه به اینکه اکنون سایر کشورهای حوزه دریای خزر، مانند ترکمنستان، آذربایجان، قزاقستان و روسیه برداشت از منابع نفت و گاز این دریا را آغاز کرده اند و ایران تاکنون برداشتی از منابع این منطقه نداشته است، همکاری ایران با کشورهای این حوزه و استفاده از ظرفیتهای شرکتهای نفت و گاز این کشورها و همچنین شرکتهای بزرگ بین المللی می تواند میزان ذخایر اثبات شده نفت و گاز ایران را افزایش دهد. این موضوع به نوبه خود به ارتقای امنیت انرژی کشور منجر خواهد شد.

راهکارهای پیشنهادی

با توجه به مطالب یادشده، برای بهرهگیری از فرصتهای پیش روی، توجه به موارد زیر ضروری است:
- استفاده از دیپلماسی فعال انرژی برای افزایش فعالیتهای سواپ نفت، گاز و برق با کشورهای حوزه CIS :ایران باید با استفاده از دیپلماسی فعال انرژی و مذاکره با همسایگان شمالی، حجم سواپ گاز و برق را افزایش دهد و حتی گزینههای جدید را برای سواپ ایجاد کند. سواپ گاز ترکمنستان به آذربایجان از جمله گزینههای جدیدی بوده که به تازگی آغاز شده است که باید با ایجاد زیرساختها به حجم آن افزوده شود. توسعه سواپ گاز با برق نیز میتواند یکی از زمینه های همکاری ایران با همسایگان شمالی مانند ارمنستان باشد.
- برنامه ریزی برای احداث خط لوله نکا – جاسک و ایجاد مسیرهای جدید انتقال نفت و گاز: ایجاد مسیرهای جدید انتقال نفت و گاز از ایران به دلیل بالا بردن اهمیت منطقهای و بینالمللی ایران، امنیت بیشتر را برای کشورمان به ارمغان میآورد، زیرا زمینه را برای وابستگی متقابل اقتصادی بین کشورهای درگیر این طرحها فراهم میکند و تهدید یکی از کشورهای عضو، به معنای تهدید علیه دیگر کشورهای درگیر این طرحها خواهد بود.
- توسعه ظرفیتهای تولید داخلی نفت و گاز: در کنار تلاش برای توسعه خطوط لوله انتقال نفت و گاز از مسیر ایران، توسعه ظرفیتهای تولید داخلی نفت و گاز نیز باید در دستور کار قرار گیرد. در واقع، بهمنظور بهره گیری از فرصتهایی مانند خط لوله نوباکو و اتصال گاز ایران به این خط لوله، شرط اول تحقق این موضوع سرمایه گذاری برای ایجاد ظرفیت تولید گاز به میزان کافی است. ضمن اینکه سرمایه گذاری در زمینه صرفه جویی در مصرف گاز و کاهش شدت انرژی در کشور نیز باید مدنظر قرار گیرد.
- دیپلماسی فعال در خصوص بهره برداری از منابع نفت و گاز دریای خزر: در کنار توسعه میادین جنوب و جنوب غرب کشور، سرمایه گذاری در میدان های نفت و گاز دریای خزر نیز باید مورد توجه قرار گیرد. در این راستا می توان با دیپلماسی فعال انرژی، از ظرفیتهای شرکتهای بزرگ بین المللی استفاده و با ایجاد فضای مناسب فعالیت، این شرکتها را به سرمایه گذاری در میادین شمال ایران ترغیب کرد.