مرگ مرتضی پاشایی سکوت طولانی یک نسل را شکست
ساعت24- اعظم پویان- مدتی بعد از خبر فوت پاشایی خواننده جوان موسیقی پاپ، شاهد تجمع مردم در شهرهای مختلف به بهانه در گذشت این خواننده جوان بودیم و وقایعی که در این میان اتفاق افتاد هنوز در صدر اخبار و گزارش های خبری قرار دارد. در همین رابطه خبرنگار ساعت۲۴ با آقای فریبرز بیات، جامعه شناس و پژوهشگر مسائل اجتماعی گفتگویی داشته است که می خوانید.
trong>به نظر شما علت گردهمايي چند هزار نفري طيف گسترده اي از جوانان چه بوده و چه مولفه هايي در اين امر تاثير گذار بوده است؟
بنياد كلي بروز اينگونه تجمع ها ناشي از وجود نوعي دوگانگي در ارزش هاي اجتماعي است. آنچه اكنون در جامعه بيشترخودنمايي مي كند يك فرهنگ رسمي است كه سيستم اجتماعي ترويج و اشاعه مي دهد ولي يك فرهنگ محذوف و در حاشيه قرارگرفته هم داريم كه فرهنگ اكثريت نسل جوان است. به نظر مي آيد كه نسل جوان حاضر، نسل ساكتي است كه همه چيز را پذيرفته و خود را با جريانات مسلط و رسمي جامعه تطبيق مي دهد ولي واقعيت اينچنين نيست و در زير پوست اين شهر و در لواي سر و صداها و هياهوي رسانه هاي رسمي، يك فرهنگ غير رسمي نيز وجود دارد كه هنجارها، ارزش ها و آيين ها و مراسمش كاملا متفاوت با فرهنگ رسمي است.
شكل غالب اين فرهنگ خود را بصورت يك سبك خاصي از زندگي نشان مي دهد. اين نسل با اتخاذ سبك خاصي از زندگي كردن ،خوردن ، پوشيدن ، تفريح كردن و حتي عزاداري كردن خود را نشان مي دهد واين فقط مختص به اين مراسم نيست حتي در مراسم مذهبي عاشورا نسل جوان عزاداريش كاملا متفاوت با سبك رسمي است و شادي هايش نيز شكل خاص خود را دارد،سرشار از هيجان و انرژي وهمراه با شور نشاط بر عكس شكل رسمي شادي ها كه دستوري است و حس و هيجاني در آن نيست و با ضربآهنگ مصنوعي نواخته مي شود. اين اتفاق طنين صداي آن سكوت تحميل شده اي بود كه تريبون و محمل موجهي براي بروز و ظهور پيدا نمي كرد.
اين اتفاق نشان داد اين سكوت سرشار از ناگفته هاست و اگر اين نسل فرصت پيدا كند ، هرجا كه احساس كند محفل و فرصتي براي بروز هست تمايز هويتي و نگرشي و سبك زيست متفاوت خودرا از جريان رسمي و غالب بروز مي دهد ولي شكل اين بروز و ظهورعقلاني و نرم و غير سياسي است اگرچه مي تواند پيامد هاي ناخواسته سياسي نيز داشته باشد.
به نظر شما چه خلائي در اجتماع وجود دارد كه جوانان از اين فرصتهاي ابراز غم و شادي براي اظهار خود و بيان آن حس مشترك جمعي استفاده مي كنند؟
نظام اجتماعي ايران هر نوع تجمع و مراسمي را در قالب هاي دولتي و رسمي خودش مي برد و ازهر نوع ابرازوجود و احساسات جز در چهارچوب هاي رسمي ممانعت بعمل آورده و با ايجاد منع و محدوديت از آن جلوگيري مي كند. بنابراين فرصت و امكان بروز و ظهور از نسل جوان در عرصه هاي مختلف گرفته شده و حتي فرصت جواني كردن به آن شكلي كه مي خواهند وجود ندارد. به همين دليل بصورت معقول و گاه ناهنجار از هر فرصتي كه بدست بياورد براي بيان و ابراز وجود استفاده مي كند تا صداي خودش را به گوش جامعه و مسئولين برساند. زيرا همه آن چيزي كه در جامعه بصورت رسمي نشر و پخش مي شود صداي چندين نسل گذشته است اگر چه گاهي سعي مي شود كه با برخي الفاظ و ادبيات خاص بزك شود اما محتوا همچنان به گذشته تعلق دارد و مربوط به اين نسل نيست . بنابر اين از آنجا كه اين قشر هيچ مراسم و آييني كه مربوط به خودش باشد ندارد و تريبوني براي اظهار وجود ندارد پس در جاهاي مختلف از يك مسابقه ورزشي گرفته تا يك موفقيت يا جشن و حتي يك مراسم عزا سعي مي كند خود را نشان مي دهد و ابراز وجود كند مانند آب بازي كه در تابستان جنجال زيادي به همراه داشت. در مجموع به نظر مي رسد نسل گذشته هر نوع مراسم و آيين و جشني را كه از غالب رسمي خودش فراتر رود تحمل نمي كند و اينجاست كه اين نسل جوان هم منتظر فرصتي است تا قدرت و كثرت و هويت و شخصيت خود را اعلام كند. از اين نظر و با ادبيات جامعه شناختي مي توان از اين مساله بعنوان نوعي كشاكش و مبارزه هويتي نام برد كه محور و موضوع اصلي جنبش هاي نوين اجتماعي است و جامعه جوان ايران به شدت مستعد چنين تحركات و جنبشهاي اجتماعي است كه معطوف به كسب قدرت هم نيست و كاملا غير سياسي در قالبهاي فرهنگي است و در سبك زندگي خود را نشان مي دهد.
نقش شبكه هاي مجازي را در اين اتفاق چگونه تحليل مي كنيد؟
تا اينجا آنچه بيان شد اصول كلي بروز اينگونه حركات اجتماعي بود. اما يكسري عوامل موقعيتي است كه به اين مسئله شتاب مي دهد مانند هم ذات پنداري گروهي با اين جريان كه احساس مي كنند در حاشيه قرار گرفته اند و يا موسيقي پاپ كه در جامعه بصورت رسمي كمترمقبول است . اما يك عامل بسيار مهمي كه درشتاب بخشيدن به اين جريان نقش اساسي ايفا كرد دسترسی اين نسل به تكنولوژيهاي نوين ارتباطي است. در واقع وقتي شبكه هاي ارتباطي عيني در سطح جامعه ازبين مي رود و يا محدود مي شود و همزمان تكنولوژي هاي نوين ارتباطي در حال رشد و جهش هستند و اين نسل نيز مجهز به سواد ارتباطي و اطلاعاتي است بطور طبيعي اين ارتباط از سطح واقعي به سطح مجازي كشيده مي شود. چه بسا گاهي ارتباطاتي كه در سطح مجازي وجود دارد به نوعي واقعي تر ازارتباط در سطح واقعي است . بنابراين ارتباطات و شبكه هاي ارتباطي نوين عاملي است كه به اين تحركات اجتماعي شتاب مي دهد زيرا در آنجا امكان تبادل نظر ، انسجام وهماهنگي و به اشتراك گذاشتن افكارو احساسات و هر آنچه كه در سطح جامعه واقعي منعي برايش وجود دارد به شكل آزاد فراهم است.
در اين اتفاق وايبر نقش بسيار مهمي داشت زيرا كمك كرد تا اين هماهنگي و انسجام و اشتراك احساسي در ميان اين نسل تبديل به يك حركت اجتماعي با ابعادي قابل توجه شود و به منصه ظهور برسد. پس از اين نيز بايد انتظار داشت كه بسياري از تحركات و جنبش هاي اجتماعي، مخصوصا در جوامعي كه تا حدودي شكل بسته دارند، به سمتي برود كه استفاده ازشبكه هاي ارتباطي مجازي بيشتر شود.
بنياد كلي بروز اينگونه تجمع ها ناشي از وجود نوعي دوگانگي در ارزش هاي اجتماعي است. آنچه اكنون در جامعه بيشترخودنمايي مي كند يك فرهنگ رسمي است كه سيستم اجتماعي ترويج و اشاعه مي دهد ولي يك فرهنگ محذوف و در حاشيه قرارگرفته هم داريم كه فرهنگ اكثريت نسل جوان است. به نظر مي آيد كه نسل جوان حاضر، نسل ساكتي است كه همه چيز را پذيرفته و خود را با جريانات مسلط و رسمي جامعه تطبيق مي دهد ولي واقعيت اينچنين نيست و در زير پوست اين شهر و در لواي سر و صداها و هياهوي رسانه هاي رسمي، يك فرهنگ غير رسمي نيز وجود دارد كه هنجارها، ارزش ها و آيين ها و مراسمش كاملا متفاوت با فرهنگ رسمي است.
شكل غالب اين فرهنگ خود را بصورت يك سبك خاصي از زندگي نشان مي دهد. اين نسل با اتخاذ سبك خاصي از زندگي كردن ،خوردن ، پوشيدن ، تفريح كردن و حتي عزاداري كردن خود را نشان مي دهد واين فقط مختص به اين مراسم نيست حتي در مراسم مذهبي عاشورا نسل جوان عزاداريش كاملا متفاوت با سبك رسمي است و شادي هايش نيز شكل خاص خود را دارد،سرشار از هيجان و انرژي وهمراه با شور نشاط بر عكس شكل رسمي شادي ها كه دستوري است و حس و هيجاني در آن نيست و با ضربآهنگ مصنوعي نواخته مي شود. اين اتفاق طنين صداي آن سكوت تحميل شده اي بود كه تريبون و محمل موجهي براي بروز و ظهور پيدا نمي كرد.
اين اتفاق نشان داد اين سكوت سرشار از ناگفته هاست و اگر اين نسل فرصت پيدا كند ، هرجا كه احساس كند محفل و فرصتي براي بروز هست تمايز هويتي و نگرشي و سبك زيست متفاوت خودرا از جريان رسمي و غالب بروز مي دهد ولي شكل اين بروز و ظهورعقلاني و نرم و غير سياسي است اگرچه مي تواند پيامد هاي ناخواسته سياسي نيز داشته باشد.
به نظر شما چه خلائي در اجتماع وجود دارد كه جوانان از اين فرصتهاي ابراز غم و شادي براي اظهار خود و بيان آن حس مشترك جمعي استفاده مي كنند؟
نظام اجتماعي ايران هر نوع تجمع و مراسمي را در قالب هاي دولتي و رسمي خودش مي برد و ازهر نوع ابرازوجود و احساسات جز در چهارچوب هاي رسمي ممانعت بعمل آورده و با ايجاد منع و محدوديت از آن جلوگيري مي كند. بنابراين فرصت و امكان بروز و ظهور از نسل جوان در عرصه هاي مختلف گرفته شده و حتي فرصت جواني كردن به آن شكلي كه مي خواهند وجود ندارد. به همين دليل بصورت معقول و گاه ناهنجار از هر فرصتي كه بدست بياورد براي بيان و ابراز وجود استفاده مي كند تا صداي خودش را به گوش جامعه و مسئولين برساند. زيرا همه آن چيزي كه در جامعه بصورت رسمي نشر و پخش مي شود صداي چندين نسل گذشته است اگر چه گاهي سعي مي شود كه با برخي الفاظ و ادبيات خاص بزك شود اما محتوا همچنان به گذشته تعلق دارد و مربوط به اين نسل نيست . بنابر اين از آنجا كه اين قشر هيچ مراسم و آييني كه مربوط به خودش باشد ندارد و تريبوني براي اظهار وجود ندارد پس در جاهاي مختلف از يك مسابقه ورزشي گرفته تا يك موفقيت يا جشن و حتي يك مراسم عزا سعي مي كند خود را نشان مي دهد و ابراز وجود كند مانند آب بازي كه در تابستان جنجال زيادي به همراه داشت. در مجموع به نظر مي رسد نسل گذشته هر نوع مراسم و آيين و جشني را كه از غالب رسمي خودش فراتر رود تحمل نمي كند و اينجاست كه اين نسل جوان هم منتظر فرصتي است تا قدرت و كثرت و هويت و شخصيت خود را اعلام كند. از اين نظر و با ادبيات جامعه شناختي مي توان از اين مساله بعنوان نوعي كشاكش و مبارزه هويتي نام برد كه محور و موضوع اصلي جنبش هاي نوين اجتماعي است و جامعه جوان ايران به شدت مستعد چنين تحركات و جنبشهاي اجتماعي است كه معطوف به كسب قدرت هم نيست و كاملا غير سياسي در قالبهاي فرهنگي است و در سبك زندگي خود را نشان مي دهد.
نقش شبكه هاي مجازي را در اين اتفاق چگونه تحليل مي كنيد؟
تا اينجا آنچه بيان شد اصول كلي بروز اينگونه حركات اجتماعي بود. اما يكسري عوامل موقعيتي است كه به اين مسئله شتاب مي دهد مانند هم ذات پنداري گروهي با اين جريان كه احساس مي كنند در حاشيه قرار گرفته اند و يا موسيقي پاپ كه در جامعه بصورت رسمي كمترمقبول است . اما يك عامل بسيار مهمي كه درشتاب بخشيدن به اين جريان نقش اساسي ايفا كرد دسترسی اين نسل به تكنولوژيهاي نوين ارتباطي است. در واقع وقتي شبكه هاي ارتباطي عيني در سطح جامعه ازبين مي رود و يا محدود مي شود و همزمان تكنولوژي هاي نوين ارتباطي در حال رشد و جهش هستند و اين نسل نيز مجهز به سواد ارتباطي و اطلاعاتي است بطور طبيعي اين ارتباط از سطح واقعي به سطح مجازي كشيده مي شود. چه بسا گاهي ارتباطاتي كه در سطح مجازي وجود دارد به نوعي واقعي تر ازارتباط در سطح واقعي است . بنابراين ارتباطات و شبكه هاي ارتباطي نوين عاملي است كه به اين تحركات اجتماعي شتاب مي دهد زيرا در آنجا امكان تبادل نظر ، انسجام وهماهنگي و به اشتراك گذاشتن افكارو احساسات و هر آنچه كه در سطح جامعه واقعي منعي برايش وجود دارد به شكل آزاد فراهم است.
در اين اتفاق وايبر نقش بسيار مهمي داشت زيرا كمك كرد تا اين هماهنگي و انسجام و اشتراك احساسي در ميان اين نسل تبديل به يك حركت اجتماعي با ابعادي قابل توجه شود و به منصه ظهور برسد. پس از اين نيز بايد انتظار داشت كه بسياري از تحركات و جنبش هاي اجتماعي، مخصوصا در جوامعي كه تا حدودي شكل بسته دارند، به سمتي برود كه استفاده ازشبكه هاي ارتباطي مجازي بيشتر شود.
