کلید پوتین برای باز کردن قفل مذاکره ایران و آمریکا
سفر پوتین به نیویورک مهم است
اگرچه به نظر میرسد که به دنبال خروج آمریکا از برجام، حاکمیت و دولت در جمهوری اسلامی چشم به انتخابات آمریکا دوخته و امید خویش را برای خروج از این وضعیت به پیروزی جو بایدن گره زده است، اما از سوی دیگر وضعیت میان مسکو و واشنگتن نیز متفاوت است. نشریه تایمز پانزدهم ژوئیه در مقالهای مدعی شد که ترامپ درخواست کرده است تا قبل از انتخابات با همتای روس خود دیدار داشته باشد؛ موضوعی که در گفتگوی تلفنی ماه گذشته لاوروف و پمپئو نیز بار دیگر مطرح شد.
از سوی دیگر، هفتاد و پنجمین مجمع عمومی سازمان ملل در حالی طی ماه جاری میلادی برگزار میشود که سخنرانیها به صورت ویدئوهای ضبط شده خواهد بود، اما سران کشورها در صورت تمایل میتوانند حضور یابند. امسال برخلاف رویهی سالهای گذشته، پوتین در روز ۲۲ سپتامبر در مجمع عمومی سخنرانی خواهد داشت، درست در همان روزی که روحانی و ماکرون نیز سخنرانیهایشان به صورت آنلاین پخش خواهد شد. اگرچه لاوروف همچون سالهای گذشته به نمایندگی از روسیه به نیویورک میرود، اما در رابطه با سفر پوتین شنیدههای گوناگونی وجود دارد. گفته میشود رئیسجمهور روسیه به احتمال زیاد پس از پنج سال رهسپار آمریکا خواهد شد؛ موضوعی که به نظر میرسد قطعی شدن آن با انجام مذاکراتی ویژه در سازمان ملل در ارتباط باشد.
از این رو میتوان از یک سو ابتکار عمل گفتگوی مستقیم میان ایران و آمریکا را به دولت ترامپ نسبت داد، چرا که به دنبال آن است تا از آن به عنوان یک ابزار تبلیغاتی در واپسین روزهای رقابتهای انتخاباتی استفاده کند و دیدار با با رئیسجمهور ایران (برای اولین بار در تاریخ روابط دو کشور) را به عنوان برگ برنده در مقابل دموکراتها رو کند. البته از سوی دیگر باید به این نکته نیز توجه داشته باشیم که تحریمهای نفتی آمریکا که تهران از آن با عنوان جنگ اقتصادی یاد میکند، شرایط سختی را برای ایران پدید آورده است و روحانی و وزیر خارجه او که روزگاری برجام را درمان همه مشکلات میدانستند، نه تنها با یک قرارداد بی روح مواجه شدهاند، بلکه از سوی دیگر با مکانیسم ماشه آمریکا به موجب همین توافقنامه روبرو هستند که کارزار را برای آنها بسیار سختتر از امروز میکند. البته در این میان دولت ایران با منتقدینی روبرو است که در کنار دلواپسان و اصولگرایان تندرو به ساختار حقوقی برجام ایراد وارد کرده و وعده و وعیدهای دولت را متناقض با شرایط کنونی میدانند و تیم مذاکره کننده را به موضوعات مختلفی متهم میکنند. از این منظر، این ابتکار عمل میتواند از سوی دولت ایران نیز باشد، چرا که آنها به خوبی میدانند شرط خروج از این شرایط مذاکره با آمریکا است، اما از طرفی با چراغ قرمزهای داخلی برای گفتگو با غرب مواجه هستند؛ اگرچه از سوی دیگر به خوبی نگاه مثبت حاکمیت و جریانهای وابسته به آن برای تعامل با روسیه و چین را میدانند. در این میان چین که روابط مناسبی با ایالات متحده ندارد، اما روسیه گزینهی مناسبی است که مذاکره از بستر آن انجام شود. بدین ترتیب در تلاش هستند تا مذاکره با آمریکا را از مسیر نگاه به شرق پیش ببرند.
در همین رابطه ایرینا کودریاشوا، در گفتگو با یورونیوز فارسی معتقد است: «ابتکار عمل این پیشنهاد از سوی روسیه است، چرا که این موضوع پیشتر نیز بارها از سوی پوتین و لاوروف مطرح شده بود. منافع روسیه در این گفتگوها، محدودکردن مسابقات تسلیحاتی و ایجاد سیستمهای امنیتی جهانی است؛ البته این موضوع نیز مهم میباشد که شریک روسیه در خاورمیانه تحت تحریمهای بیرحمانهی آمریکا قرار نگیرد.» این استاد دانشگاه وزارت خارجه روسیه در رابطه با احتمال دیدار سران ایران و آمریکا افزود: «اگرچه ترامپ به شدت به دنبال دیدار با پوتین است، اما نباید فراموش کنیم که این اقدام سبب میشود که دموکراتها او را به خیانت به منافع ملی متهم کنند و در هر صورت روسیه به عنوان عضو شورای امنیت، هر قطعنامهای ضد ایران را وتو خواهد کرد. به اعتقاد وی ترامپ میداند که جمهوری اسلامی با کاپیتولاسیون موافقت نمیکند، بنابراین این ترامپ است که نمیخواهد با روحانی دیدار کند، چرا که حرفی برای گفتن ندارد.»
از سوی دیگر یوری پچتا نیز ایدهی این طرح را روسیه میداند و معتقد است: «باید ریشهی ابتکار عمل مسکو برای گفتگوی مستقیم میان تهران و واشنگتن را در طرح مفهوم امنیتی جمعی در خلیج فارس جستجو کنیم که سال گذشته از سوی روسیه برای کاهش تنشها در منطقهی خلیجفارس و خاورمیانه مطرح شد. مسکو در گذشته نیز تلاش خود برای مهیا شدن گفتگو میان ایران و آمریکا را ثابت کرده است و آقای لاوروف نیز در ژانویهی سال جاری در بازدید از سریلانکا تلاش رئیسجمهور فرانسه و نخستوزیر ژاپن در این رابطه را مثبت ارزیابی کرد. به هر حال ما باید توجه داشته باشیم که این تلاشها در صورت علاقهی واقعی طرفین برای گفتگو به نتیجه خواهد رسید.» این استاد دانشگاه دوستی ملل روسیه با تاکید بر مزیت استراتژیک برای همهی طرفها و ایجاد روند همکاری میان کشورهای حاشیه خلیج فارس و بازیگران فرامنطقهای نظیر آمریکا، روسیه و چین افزود: «اکنون برای ایران زمان مناسبی است تا از بازگشت تحریمهای بینالمللی جلوگیری کند؛ همچنین یک فرصت طلایی است تا ترامپ نقطه قوتی در سیاست خارجی خود به نمایش بگذارد و نتیجهی انتخابات را به سود خود سنگین کند.» وی در رابطه با دیدار احتمالی سران روسیه و آمریکا نیز گفت: «اطلاعات متناقضی در رابطه با این موضوع وجود دارد، اما در صورتی که این دیدار صورت پذیرد به نظر میرسد که موضوع تمدید پیمان 'منع موشکهای هستهای میانبرد' (INF) در دستور کار باشد. البته در صورتی که تمایلی از روسای جمهور ایران و آمریکا وجود داشته باشد، این دلیل مناسبی برای سفر پوتین به نیویورک خواهد بود.»در پایان باید به این نکته لاوروف در زمان مطرح کردن طرح حمایت روسیه از گفتگوی مستقیم میان تهران و واشنگتن نیز توجه داشت که تاکید کرد همیشه بهتر است شکایت خود را بدون واسطه بیان کنیم و به طور مستقیم به پاسخها گوش دهیم. این موضوع نشان می دهد که اگر چه مسکو برای فراهم آوردن چنین بستری تلاش میکند، اما به دنبال آن است که نقش پیامرسان برای طرفین را نداشته باشد و به آتشنشان آتش منافع آنها تبدیل نشود.اگرچه باید بپذیریم که در شرایط کنونی، کرملین یک بازی برد-برد را در این راهبرد خویش دنبال میکند؛ هم به دنبال موفقیت ترامپ در انتخابات است و هم رفع تحریمها از ایران و تنش در خاورمیانه و تثبیت اقتدار خویش به عنوان فصلالخطاب بحرانهای خاورمیانه. روسیه در این میان درصدد است تا موقعیت و نفوذ خویش به عنوان یک قدرت فرامنطقهای و دست بالایی همچون سازمان ملل که به دنبال صلح در عرصه بینالملل است را نیز به نمایش بگذارد و حل دیگر بحرانها نظیر سوریه، یمن و افغانستان را نیز به نام خود گره بزند.
