مواد اولیه نایاب و گران شد
شاخص ترکیبی مدیران خرید برای کل اقتصاد ایران در مهر ماه 54.15 گزارش شده است. در این ماه شاخص موجودی مواد اولیه یا لوازم خریداری شده (47.1) کمترین مقدار سه ماهه خود را به ثبت رسانده و این شاخص در هر سه بخش اقتصادی با کاهش روبهرو بوده است. در مقابل، شاخص قیمت خرید مواد اولیه و لوازم موردنیاز تولید در مهر ماه، (72.25) به بیشترین مقدار سه ماهه اخیر رسیده و شاخص قیمت محصولات تولید شده یا خدمات ارایه شده نیز با ثبت عدد 59.96 بیشترین افزایش را در دوره 5 ماهه به ثبت رسانده است. در این میان، شاخص میزان صادرات کالا و خدمات (49) برای چهارمین ماه متوالی در رکود باقی مانده؛ اگرچه شدت کاهش به میزان جزیی کمتر از شهریور بوده است. همچنین شاخص میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی (49.56) نیز برای سومین ماه پیاپی کمتر از 50 گزارش شده است.
کمبود مواد اولیه
واکاوی اطلاعات شامخ و اظهارات فعالان اقتصادی در شامخ مهر 1402 حاکی از این است که در این ماه باوجود باقی ماندن رقم شاخص در محدوده بالای 50 و دلالت بر رونق و انبساط فعالیتهای اقتصادی، اغلب بنگاهها بهواسطه استمرار مشکلات، بهسختی افتادهاند. طبق اطلاعات به دست آمده براساس شامخ کل اقتصاد و صنعت در ماه مهر، علاوه بر مشکل کمبود نقدینگی، تامین ارز و تسهیلات بانکی که کمبود مواد اولیه را تشدید کرده و همچنین در کنار معضل پیمانسپاری ارزی که باعث کاهش صادرات بخش تولید شده است، فعالیت تعداد قابلتوجهی از شرکتها بهواسطه استمرار مشکلات مربوط به اتخاذ قوانین مخل، ناگهانی و غیرکارشناسی از سوی گمرک، وزارت صمت و بورس کالا، با مشکلات و دغدغههای جدی مواجه شده است.
شاخص مدیران خرید ترکیبی کل اقتصاد
آخرین نظرسنجی گردآوری شده، نشان میدهد که شاخص ترکیبی مدیران خرید برای کل اقتصاد ایران در مهر ماه 54.15 محاسبه شده است که میزان افزایش شاخص تقریبا مشابه شهریور ماه و به مقدار بسیار جزیی کمتر است. در میان مولفههای اصلی، شاخص موجودی مواد اولیه یا لوازم خریداری شده و میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی کمتر از 50 ثبت شدهاند. در مهر ماه، میزان افزایش در شاخص میزان فعالیتهای کسبوکار (58.60) تقریبا مشابه ماه قبل بوده است این درحالی است که سرعت در افزایش تقاضا کاهش داشته و شاخص میزان سفارشات جدید مشتریان (53.38) در مقایسه با شهریور ماه (55.20) با رشد کمتری روبهرو بوده است. همچنین شاخص میزان صادرات کالا و خدمات با ثبت مقدار 49.0، برای چهارمین ماه متوالی در رکود است، اگرچه شدت کاهش به میزان جزیی کمتر از شهریور بوده است. اما همچنان محدودیتهای صادراتی ازجمله مشکلات مربوط به پیمانسپاری ارزی بر ادامهاین روند کاهشی تاثیرگذار بوده است.
کاهش شدید موجودی مواد اولیه
موجودی مواد اولیه یا لوازم خریداری شده با ثبت عدد 47.10، کمترین مقدار سه ماهه از مرداد ماه را به ثبت رسانده است و این شاخص در هر سه بخش اقتصادی با کاهش روبهرو بوده و کمبود نقدینگی و عدم تخصیص ارز و تسهیلات بانکی و همچنین اعمال قوانین غیرکارشناسی از سوی وزارت صمت، گمرک و بورس کالا، کسبوکارها را در تامین لوازم موردنیاز با مشکل روبهرو کرده است.
تورم نهادهها رو به رشد است در همین حال نرخ تورم نهادهها مجددا افزایشی شده و شاخص قیمت خرید مواد اولیه و لوازم موردنیاز در مهر ماه (72.25) بیشترین مقدار سه ماهه اخیر را به ثبت رسانده است. درنتیجه با بالا رفتن نرخ ارز و هزینههای فعالیتهای کسبوکار، شاخص قیمت محصولات تولیدشده یا خدمات ارایه شده نیز با ثبت عدد 59.96 بیشترین افزایش را طی 5 ماهه اخیر از خرداد ماه به ثبت رسانده است. افزایش نرخ ارز و تحمیل هزینههای ناشی از اعمال قوانین و مقررات غیرکارشناسی که منجر به کمبود یا بالا رفتن قیمت نهادهها میشود، مجددا باعث تورم قیمتها شده است. این افزایش به ویژه در بخش خدمات و کشاورزی بیشتر از سایر بخشها بوده است.
میزان استخدامها کاهش یافت
باوجود بهبود در شرایط تولید و انتظارات خوشبینانه کسبوکارها برای ماه آینده، شاخص میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی (49.56) برای سومین ماه پیاپی کمتر از 50 گزارش شده است. در شرایط اقتصادی کشور مانند ماههای اخیر همچنان، بسیاری از کسبوکارها با کمبود نیروی کار ناشی از عدم تمایل نیروی انسانی به اشتغال و جستوجوی موقعیتهای دیگر یا مهاجرت نیروی کار متخصص روبهرو هستند.
خوشبینیها کمتر شد
میزان فروش کالا و خدمات در کل اقتصاد (53.47) بعد از سه ماه متوالی رکود اندکی بهبود داشته است، هرچند فروش در بخشهای صنعت و ساختمان کاهش داشته و بسیاری از کسبوکارها همچنان شرایط را مانند ماه قبل گزارش کردهاند، این افزایش در فروش عمدتا به دلیل اندکی بهبود در بخش خدمات بوده است. انتظارات نسبت به بهبود فعالیت کسبوکارها در مهر ماه با ثبت عدد 65.78 خوشبینی فعالان اقتصادی را برای ماه آینده نشان میدهد اما شدت انتظارات خوشبینانه در مقایسه با ماه قبل (70.50) کاهش داشته است. اگرچه خوشبینی فعالان اقتصادی در بسیاری از ماهها به دلیل نوسانات زیاد و غیرقابل پیشبینی بودن و بیثباتی شرایط اقتصاد مطابق انتظار پیش نرفته است.
شاخص مدیران خرید در بخش صنعت
براساس دادههای به دست آمده از بنگاههای بخش صنعت، شاخص مدیران خرید صنعت در مهر ماه با ثبت عدد 53.11 نسبت به ماه قبل بهبود داشته و بیشترین مقدار چهار ماهه اخیر از تیر ماه را به ثبت رسانده است، هر چند برخی از رشتهفعالیتها با کاهش شاخص صنعت و رکود در تقاضا روبهرو بودهاند. در مهر ماه، غیر از موجودی مواد اولیه خریداری شده که با کاهش شدید روبهرو بوده، سایر مولفههای اصلی بیشتر از ۵۰ گزارش شدهاند. شاخص موجودی مواد اولیه خریداری شده (45.81) برای چهارمین ماه پیاپی کاهشی است و سرعت کاهش شاخص بیشترین مقدار هشت ماهه اخیر (بهجز فروردین ماه) را به ثبت رسانده است. کمبود شدید نقدینگی و سرمایه در گردش، عدم تخصیص ارز و تسهیلات بانکی، عرضه محدود برخی از مواد اولیه در بورس کالا و با قیمتهای بالا، ازجمله دلایل عمده کمبود مواد اولیه است که تولیدکنندگان مطرح کردهاند. در مهر ماه شاخص مقدار تولید محصولات با مقدار 53.38 اندکی بهتر از شهریور ماه ثبت شده است، اگرچه تولید، اندکی از شرایط انقباضی ماههای قبل بیرون آمده است، اما اکثر شرکتها وضعیت را در این ماه نیز مانند ماه قبل ارزیابی کردهاند. همچنین شاخص میزان سفارشات جدید مشتریان در مهر ماه 52.93 گزارش شده است که بعد از رکود سه ماهه، تقاضای مشتریان کمیبهبود داشته اما همچنان تقاضا در برخی فعالیتها با رکود روبهرو بوده است. این درحالی است که در بخش فروش خارجی شاخص میزان صادرات کالا و خدمات با عدد 49.72 برای چهارمین ماه پیاپی کمتر از 50 ثبت شده است اگرچه سرعت کاهش آن در مقایسه با ماههای قبل کمتر است اما همچنان قوانین مربوط به پیمانسپاری ارزی باعث شده تا بسیاری از تولیدکنندگان (بهخصوص آن دسته که مواد اولیه خود را با ارز بازار آزاد تامین میکنند) عملا با صادرات در این شرایط متضرر شوند یا توجیه اقتصادی نداشته باشد. اما در مجموع رشد اندک تقاضای داخل و کاهش صادرات و فروش خارجی باعث شده تا شاخص میزان فروش محصولات (48.90) همچنان برای چهارمین ماه پیاپی در رکود باشد هر چند شدت کاهش در فروش در مقایسه با شهریور ماه کمتر است؛ بنابراین با توجه بهاینکه رشد در بهبود تقاضای داخل بسیار اندک و تقاضای خارجی نیز با کاهش همراه بوده، به دلیل پیشی گرفتن تولید از میزان فروش، شاخص موجودی محصول در انبار مانند ماه قبل (58.19) افزایشی بوده و دومین و بیشترین مقدار را در سری 61 ماهه به ثبت رسانده است.
مشکلات اصلی از دید برخی از فعالان اقتصادی در مهر ماه ۱۴۰۲
شرکتها با چه مشکلاتی مواجه بودهاند؟ این فهرستی است که گزارش «شامخ» ارایه کرده:
- همچنان مشکل تامین ارز موردنیاز تولیدکنندگان برای واردات مواد اولیه وجود دارد. - مواد اولیهای که در بورس کالا عرضه میشود با حجم بسیار کمیاست و در برخی موارد در قیمتهای بالایی (گران) عرضه میشود، بهطوریکه نیاز تولیدکننده برآورده نمیشود و شرکتها ناچار به تهیه مواد اولیه در بازار آزاد هستند. (صنایع لاستیک و پلاستیک)
- کمبود سرمایه در گردش و نقدینگی هم از طرف خریداران و هم شرکتها باعث شده تا شرکتها با رکود شدید تقاضا در بازار روبهرو باشند. (صنایع شیمیایی)
- عدم پرداخت مطالبات تولیدکنندگان از سوی وزارت نیرو و بانک مرکزی شرکتها را در آستانه تعطیلی قرار داده است. (صنایع فلزی)
- عدم پرداخت مطالبات از سوی مشتریان بزرگ شرکتها را دچار کمبود شدید نقدینگی کرده است. (صنایع شیمیایی)
- بخشنامههای کارشناسی نشده و ناگهانی از سوی برخی دستگاههای اجرایی مانند وزارت صمت، گمرک و بورس کالا، هزینههای زیادی را به تولیدکنندگان تحمیل میکند. ازجمله سهمیهبندی حجم واردات که باعث شده علاوه بر اینکه به کالاهایی که از چندین ماه قبل از وجود قوانین جدید ثبت سفارش شده و خریداری شده بود اجازه ترخیص ندهند، هزینههایی مانند انبارداری گمرکی و جریمه نیز به آن اضافه شود.
- ایجاد سامانههای ناکارآمد به جای اینکه موانع تولید را سهولت ببخشد باعث ایجاد مشکلات بیشتر برای شرکتها میشود. ازجمله آن سامانه بازارگاه در شرایطی که شرکتها برای تامین مواد اولیه موردنیاز در سامانه پول واریز کردهاند و منتظر توزیع محصول از طرف دولت هستند به دلیل عدم عرضه در سامانه ناچارند تا به قیمتی چند برابر آنچه در سامانه واریز کردهاند از بازار آزاد تهیه کنند.
