حج، نفت دیگر عربستان سعودی
تابلوهای مجلل و فست فود
محافل بازرگانی عربستان سعودی، برای آن که درآمد ناشی از زیارت حج افزایش یابد، خواهان آن هستند که سهمیه ای که از سال ١٩٨٨ برای هر کشور تعیین شده ازبین برود. مقامات سعودی با آن که درپی لغو این سهمیه نیستند، به طور مداوم شمار زائران را افزایش می دهند و محل را برای پذیرش آنها آماده می سازند. ذخایر سرمایه گذاری عمومی سعودی، که ٢٣٠ میلیارد دلار است، زیرساخت های گسترده ای برای مکه تدارک دیده تا این شهر مقدس را برای پذیرش تعداد زیاد زائران آماده سازد. بین سال های ١٩٥٠ و ٢٠١٧، به لطف راه اندازی خطوط هواپیمایی، شمار زائران (اعم از حج واجب و عمره) از ٥٠ هزار تن به ١٠ میلیون جهش داشته و این بدون رخ دادن رویدادهای اندوهناک غیرقابل توصیف با هزاران کشته نبوده است.
شهر مکه نیز تغییر یافته است. این شهر با ١٠٠ هزار اتاق هتل، ٧٠ رستوران مجلل، ٥ فرودگاه هلی کوپتر و زمین های وسیع آماده شده برای پذیرایی از زائران کم درآمدتر در زیر چادرها، به صورت جنگلی از سیمان، بدون درخت، با سنگ فرش مرمر و محصور در جرثقیل ها و آسمان خراش هایی که که دور کعبه را گرفته درآمده است. عبدالله حمودی، مردم شناس مراکشی تأکید می کند که تغییر ماهیت آن به «ساختمان های عجیب و غریب از شیشه و فولاد» به شکلی خاص زشت و بین « عظمت و سینما در نوسان» است. اطراف کعبه و مسجد الحرام، مسجد بزرگ که می تواند تا ٢ میلیون تن را درخود جا دهد، هتل های تجملی ٤٠ طبقه، تابلوهای مجلل و نیز فست فود قرار دارد.
این تغییر و دگرگونی های بی وقفه شهر را با خطرهایی مانند سیلاب های ناگهانی ، آلودگی سفره آبهای زیرزمینی و وخیم شدن وضعیت زیست محیطی روبرو کرده است. تحقیقی که درجریان مراسم حج سال ٢٠١٢ درمورد بزرگ راه ها، تونل ها و گذرگاه های شهر انجام شد، حاکی از وجود سطح خیلی بالای اوزون، مونوکسید کربن، بنزن و ترکیبات سمی معلق در هوا، ناشی از اگزوز خودروها و ترکیبات شیمیایی فلور CFC-١٢ دستگاه های تهویه هوا بود به این ترتیب، زائر می بایست در این ابر ناشی از مواد شیمیایی در راه هایی پر ازدحام طی مسیر کند که از مسجد بزرگ به ٣ ایستگاه الزامی زیارت به کوه عرفات، در ٢٠ کیلومتری شرق مکه، منتهی می شود.
ضیاء الدین سردار، دانشگاهی انگلیسی- پاکستانی، که به مدت ٥ سال در «مرکز پژوهش زائران مکه» در جده کار کرده می نویسد: «اتوبوس ها و خودروهای "منا" [محل الزامی مراسم حج در ٥ کیلومتری مکه]، در روزهای شلوغ ٨٠ تن گاز تولید می کنند. بیشتر وقت زائران به جای دعا و نیایش صرف سرفه کردن می شود. اثرات زیانبار گازی که از اگزوز خودروها خارج می شود، گرما و تحلیل رفتن نیروی زائران بسیار مشهود است: من کسانی را دیدم که بیهوش شدند و مردند». سردار درمورد مشکلات فوق العاده تدارکاتی مطالعه و سعی کرده برای آنها راه حل بیابد. او می گوید که به توصیه های مرکزی که وی برای آن کار می کرد، حتی زمانی که هشدار داد «دو کیفیت اصلی شهر یعنی "زیبایی" و "فرازمانی" بودن آن که براثر برنامه ریزی های مدرن ازبین می رود» در واقع هیچ اهمیتی داده نشده است.
همچنین، حج برای غیرسعودی ها یک چالش بزرگ مالی و تدارکاتی است. این مراسم که هزینه ای بین ٥ تا ٨ هزار یورو (حمل و نقل، اقامت در محل و غذا) دارد، بسیاری از زائران را ناگزیر از فداکاری های مالی سنگینی می کند . گاه، حکومت ها بخشی از این هزینه ها را تقبل می کنند، اما قسمت اصلی آن به عهده حاجی آینده است. در نیجریه، مانند بسیاری از دیگر کشورهای مسلمان، پائین بودن حداقل دستمزد (٣٠ تا ٧٥ دلار)، بخش بزرگی از مردم را از رفتن به سفر حج بازمی دارد و موجب احساس محرومیت و خشم نسبت به مقامات کشور می شود. در تونس، با انتقاد از هزینه گزاف سفر حج، بدری مدنی، اسلام شناس در آوریل ٢٠٢٠ اعلام کرد که نگهداری مدارس و بیمارستان ها به سفر حج عمره یا ساختن مسجد ارجح است. در فرانسه، که به طور متوسط ٢٥ هزار تن در سال روادید سفر حج دریافت می کنند، تنها حدود ٦٠ موسسه توسط وزارت حج عربستان سعودی برای ترتیب دادن حج یا عمره مجوز دریافت کرده اند. این موسسات به مقدار زیاد از موقعیت تقریبا انحصاری خود سوء استفاده می کنند و این درحالی است که حقه بازها و کلاهبرداران نیز متقاضیانی که نتوانسته اند از راه قانونی روادید دریافت کنند را سرکیسه می کنند.
حج موجب بروز تنش های دیپلوماتیک نیز می شود. ریاض برای «تنبیه» کشوری که با نظراتش موافق نباشد، می تواند به صورت یک جانبه سهمیه تعداد زائران را کاهش دهد. موقعیتی وخیم که ترکیه و ایران، و حتی اندونزی و مالزی آن را تجربه کرده و مسئله ایجاد یک واتیکان مسلمان برای رهایی از فرمان های خودکامانه سعودی را مطرح کرده اند.
لئموند دیپلماتیک فارسی
