سناریوهای پیش روی عربستان
پادشاهی ریاض به چه کسی می رسد؟
سید عماد حسینی
ساعت 24-خبرگزاری عربستان اعلام کرد امروز سه شنبه چشم انداز سیاست داخلی و خارجی کشور توسط عبدالله بن عبدالعزیز پادشاه این کشور ابلاغ می شود. به گفته منابع نزدیک به کاخ سلطنتی عربستان، این چشم انداز در قالب یک سخنرانی در مجلس شورای عربستان توسط شاهزاده سلمان بن عبدالعزیز جانشین جانشین نخست وزیر و وزیر دفاع عربستان که ولیعهد این کشور هم می باشد به جای پادشاه اعلام می شود.
این خبر در حالی اعلام شد که پادشاه ۹۱ ساله عربستانی به دلیل وخامت اوضاع جسمی در بیمارستان به سر می برد و در خوشبینانه ترین شرایط وی دچار ذات الریه شدید می باشد و برخی از رسانه ها از سکته مغزی وی خبر می دهند. به اعتقاد کارشناسان گرچه ملک عبدالله یا به بیانی واضح تر دفتر وی همچنان در حال رتق و فتق امور کشور و حتی تدوین و ابلاغ سیاست های کلان کشور می باشد اما جنگ قدرت برای رسیدن به کرسی پادشاهی وحتی نزدیک شدن به آن به شکل بی سابقه ای گسترش یافته و چهره ی علنی به خود گرفته است.
جنگ و جدل ها برای رسیدن به مراکز قدرت چنان بعد از وخامت اوضاع عبدالله شدت گرفته است که رئیس سازمان اطلاعات عربستان را بر آن داشت برای پاره ای از مذاکرات (تدابیر بعد از خروج عبدالله از قدرت) به واشینگتن سفر کند تا مهمترین متحد بین المللی شاهزاده های سعودی در جریان آخرین تحولات این کشور قرار بگیرند. به اعتقاد کارشناسان با وجود آنکه از اکتبر ۲۰۰۶ ملک عبدالله موفق به تاسیس هیئت بیعت برای مشخص کردن نام پادشاه این کشور در چارچوب ماده پنج از منشور حکومتی دولت آل سعود شد، اما این مهم نیز چندان برای این هیئت سهل وآسان به نظر نمی رسد. بر اساس این ماده باید پادشاه ولیعهد خود را از میان فرزندان عبدالعزیز (تا به امروز از میان برادران خود) یا فرزندان فرزندان آنها انتخاب کند.
حال با نزدیک شدن به پایان عمر تمامی فرزندان عبدالعزیز که دو نفر از آنها در دوره ولیعهدی جان به جان آفرین تسلیم کردند ودو نفر دیگر باقیمانده هم در حال حاضر ولیعهد اول و دوم هستند ، جنگ قدرت بین هزاران شاهزاده از نوادگان عبدالعزیز برای نزدیک شدن به بالای هرم قدرت شدت بیشتری به خود گرفته است. به بیانی واضح تر ،امروز جنگ قدرت بر سر رسیدن به منصب پادشاهی نیست زیرا این امر فعلا با حضور سلمان و تا حدودی مقرن بن عبدالعزیز امری پایان یافته است اما مشکل در انتخاب ولیعهد بعدی است که باید از میان هزاران نواده عبدالعزیز انتخاب شود.
این کرسی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم این ولیعهد بعدها باید ولیعهد خود را انتخاب کند و می تواند به جای عمو زاده ها برادران خود را برگزیند که این هم خود معضلی بسیار بغرنج برای ادامه حیات خانواده آل سعود است.
امروز بیشترین رقابت برای رسیدن به کرسی پادشاهی بین شاهزاده متعب بن عبدالله بن عبدالعزیز فرزند پادشاه فعلی که از سوی پدر ریاست گارد ملی را عهده دار است و محمد بن نایف بن عبدالعزیز وزیر کشور فعلی عربستان است. در این گیر ودار پنج سناریو برای سرنوشت پادشاهی عربستان در کوتاه مدت آینده ترسیم می شود که می توان که هر یک از آنها می تواند پادشاهی عربستان را به سمت و سویی از استقرار تا تجزیه ببرد.
این سناریوها عبارتند از:
۱- بقای عبدالعزیز در قدرت
عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود نشان داد بارها مرگ را شکست داده است که مرگ دو ولیعهدش گواهی بر این مدعی است. احتمال اول آن است که در کوتاه مدت آینده پزشکان موفق شوند وی را درمان کرده و او بار دیگر به کرسی قدرت بازگشته و چند سال دیگر را هم همچنان در قدرت باقی بماند.
۲- اجرایی شدن برنامه های عبدالله در انتخاب ولیعهد و جانشین ولیعهد
اگر دولت عربستان وخانواده سلطنتی خود را به قوانین ومعادلات قدرت موجود پایبند بدانند، شاهزاده سلمان بن عبدالعزیز که از الزایمر رنج می برد به عنوان پادشاه برگزیده شده و شاهزاده مقرن بن عبدالعزیز کوچکترین برادر وی فردی که پدرش تنها چند روز پیش از مرگش او را از نسل خود اعلام کرد به عنوان ولیعهد منصوب می شود.
سلمان هم اکنون ۷۹ سال دارد واز ژوئن ۲۰۱۲ بعد از مرگ شاهزاده نایف بن عبدالعزیز به ولیعهدی منصوب شد.
مقرن هم طبق بیانیه ی کاخ سلطنتی بنا به اقتضائات و مصلحت کشور به عنوان ولیعهد دوم منصوب شد تا بدین شکل تاکیدی بر جنگ سخت دایر در نقاط پایین تر هرم قدرت عربستان باشد.
۳- بروز اختلاف بر سر پست ولیعهدی
همان گونه که اشاره شد استفاده پادشاه عربستان از واژه مصلحت کشور برای انتصاب ولیعهد دوم بیانگر میزان اختلافات و جنگ و تنشی است که بین شاهزاده ها وجود دارد. به اعتقاد کارشناسان با وجود آنکه این دستور العمل شاه بعد از موافقت سه چهارم هیئت ۳۵ نفری بیعت صادر ولازم الاجرا گردید اما حرف وحدیث های زیادی در رابطه با عدم اعتقاد حقیقی بسیاری از این اعضا با این انتخاب وجود دارد. شاهزاده خالد بن طلال بن عبدالعزیز یکی از اعضای این شورا در شبکه ی اجتماعی نوشت موافقت اعضای هیئت در راستای تلاش برای مماشات با خواست پادشاه انجام گرفته و خواسته قلبی آنها نبوده است. وی نسبت به تکرار و سنت شدن این امر هشدار و تاکید کرد چون بعد از این دوره ، سلطنت به نوادگان خواهد رسید، انتخاب ولیعهد یا جانشین ولیعهد بدین شکل و بدون مشورت هیئت بیعت می تواند تبعات سنگینی را برای کشور به بار آورده و موجب چند دستگی و شکاف بزرگی در کشور گردد.
در این جا این پرسش مطرح می شود که آیا شاهزاده های سعودی برای ادامه حفظ منافع خود بازهم لب به اعتراض علنی نخواهند گشود یا در صورت خروج عبدالله و یا حتی در زمان حضورش در قدرت مقرن نیز به عنوان فردی که نسبش به عبدالعزیز تا چند سال بعد از تولد در ابهام بود نیز به خارج از دایره قدرت رانده خواهد شد؟
۴- کناره گیری داوطلبانه پادشاه از قدرت به دلیل شرایط جسمی
برخی از کارشناسان در سایه اختلاف نظرهای موجود در ساختار قدرت عربستان احتمال کناره گیری عبدالله را از قدرت به دلایل جسمی و بیماری دور از ذهن نمی دانند تا بدین شکل ادامه حضور مقرن را در قدرت نیز تضمین کند. در صورت کناره گیری پادشاه عربستان امر بی سابقه ای در تاریخ نوین عربستان رخ خواهد داد . این کارشناسان بر این باورند پیش از آنکه کهولت سن ، بیماری و ضعف جسمانی عبدالله را وادار به خروج داوطلبانه از قدرت کند ، شرایط جنگ قدرت دایر بین شاهزادهای عربستانی است که وی را متقاعد به انجام این اقدام غیر سنتی و غیر متداول خواهد نمود. یکی دیگر از مهمترین دلایل احتمال انجام این امر تضمین ورود فرزند عبدالله به صف رسیدن به کرسی پادشاهی است .
بر اساس سخنان جسته و گریخته ای که شاهزاده های سعودی آنرا افشا کرده اند نوعی توافق بین عبدالله و مقرن بر سر سامان دادن به شرایط قدرت برای دوره نوادگان عبدالعزیز صورت گرفته است و مقرن در مقابل اقدام عبدالله در انتصابش به عنوان ولیعهد دوم متعهد شد زمینه انتخاب شاهزاده متعب بن عبدالعزیز فرزند ارشد عبدالله به ولایت عهدی خود فراهم کند.
۵- ورود هیئت بیعت به بازی قدرت انتخاب پادشاه
گرچه این احتمال بسیار ضعیف به نظر می رسد اما در صورتی که بند ۱۱ از اساسنامه هیئت بیعت اجرایی شود این اجازه را خواهد یافت تا ادعا کند به این نتیجه رسیده است پادشاه به دلیل شرایط جسمی وبا توجه به گزارش های پزشکی قادر به انجام وظایف پادشاهی خود نبوده وبا ولیعهد وی به عنوان پادشاه کشور بیعت می کنند. در چارچوب این اساسنامه این رد و بدل شدن قدرت باید ظرف ۲۴ ساعت انجام شود.
بر اساس اخبار رسمی اعلام شده امروز عبدالله بن عبدالعزیز پادشاه ۹۱ ساله عربستان در بیمارستان گارد ملی عربستان در ریاض بستری است و با کمک لوله تنفسی نفس می کشد. او طی دو سال گذشته چهار بار زیر تیغ جراحان رفته است و تقریبا در هیچ یک از دیدارها و مناسبت های رسمی برگزار شده در خارج از عربستان شرکت نکرده است تا تمامی این امور به ولیعهدش سلمان محول شود.
او از اول اوت ۲۰۰۵ بعد از مرگ فهد به قدرت رسید تا کنون طولانی ترین عمر را بین دیگر برادرانش داشته است وی در بین حاکمان عرب پیرترین حاکم محسوب می شود.
این خبر در حالی اعلام شد که پادشاه ۹۱ ساله عربستانی به دلیل وخامت اوضاع جسمی در بیمارستان به سر می برد و در خوشبینانه ترین شرایط وی دچار ذات الریه شدید می باشد و برخی از رسانه ها از سکته مغزی وی خبر می دهند. به اعتقاد کارشناسان گرچه ملک عبدالله یا به بیانی واضح تر دفتر وی همچنان در حال رتق و فتق امور کشور و حتی تدوین و ابلاغ سیاست های کلان کشور می باشد اما جنگ قدرت برای رسیدن به کرسی پادشاهی وحتی نزدیک شدن به آن به شکل بی سابقه ای گسترش یافته و چهره ی علنی به خود گرفته است.
جنگ و جدل ها برای رسیدن به مراکز قدرت چنان بعد از وخامت اوضاع عبدالله شدت گرفته است که رئیس سازمان اطلاعات عربستان را بر آن داشت برای پاره ای از مذاکرات (تدابیر بعد از خروج عبدالله از قدرت) به واشینگتن سفر کند تا مهمترین متحد بین المللی شاهزاده های سعودی در جریان آخرین تحولات این کشور قرار بگیرند. به اعتقاد کارشناسان با وجود آنکه از اکتبر ۲۰۰۶ ملک عبدالله موفق به تاسیس هیئت بیعت برای مشخص کردن نام پادشاه این کشور در چارچوب ماده پنج از منشور حکومتی دولت آل سعود شد، اما این مهم نیز چندان برای این هیئت سهل وآسان به نظر نمی رسد. بر اساس این ماده باید پادشاه ولیعهد خود را از میان فرزندان عبدالعزیز (تا به امروز از میان برادران خود) یا فرزندان فرزندان آنها انتخاب کند.
حال با نزدیک شدن به پایان عمر تمامی فرزندان عبدالعزیز که دو نفر از آنها در دوره ولیعهدی جان به جان آفرین تسلیم کردند ودو نفر دیگر باقیمانده هم در حال حاضر ولیعهد اول و دوم هستند ، جنگ قدرت بین هزاران شاهزاده از نوادگان عبدالعزیز برای نزدیک شدن به بالای هرم قدرت شدت بیشتری به خود گرفته است. به بیانی واضح تر ،امروز جنگ قدرت بر سر رسیدن به منصب پادشاهی نیست زیرا این امر فعلا با حضور سلمان و تا حدودی مقرن بن عبدالعزیز امری پایان یافته است اما مشکل در انتخاب ولیعهد بعدی است که باید از میان هزاران نواده عبدالعزیز انتخاب شود.
این کرسی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم این ولیعهد بعدها باید ولیعهد خود را انتخاب کند و می تواند به جای عمو زاده ها برادران خود را برگزیند که این هم خود معضلی بسیار بغرنج برای ادامه حیات خانواده آل سعود است.
امروز بیشترین رقابت برای رسیدن به کرسی پادشاهی بین شاهزاده متعب بن عبدالله بن عبدالعزیز فرزند پادشاه فعلی که از سوی پدر ریاست گارد ملی را عهده دار است و محمد بن نایف بن عبدالعزیز وزیر کشور فعلی عربستان است. در این گیر ودار پنج سناریو برای سرنوشت پادشاهی عربستان در کوتاه مدت آینده ترسیم می شود که می توان که هر یک از آنها می تواند پادشاهی عربستان را به سمت و سویی از استقرار تا تجزیه ببرد.
این سناریوها عبارتند از:
۱- بقای عبدالعزیز در قدرت
عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود نشان داد بارها مرگ را شکست داده است که مرگ دو ولیعهدش گواهی بر این مدعی است. احتمال اول آن است که در کوتاه مدت آینده پزشکان موفق شوند وی را درمان کرده و او بار دیگر به کرسی قدرت بازگشته و چند سال دیگر را هم همچنان در قدرت باقی بماند.
۲- اجرایی شدن برنامه های عبدالله در انتخاب ولیعهد و جانشین ولیعهد
اگر دولت عربستان وخانواده سلطنتی خود را به قوانین ومعادلات قدرت موجود پایبند بدانند، شاهزاده سلمان بن عبدالعزیز که از الزایمر رنج می برد به عنوان پادشاه برگزیده شده و شاهزاده مقرن بن عبدالعزیز کوچکترین برادر وی فردی که پدرش تنها چند روز پیش از مرگش او را از نسل خود اعلام کرد به عنوان ولیعهد منصوب می شود.
سلمان هم اکنون ۷۹ سال دارد واز ژوئن ۲۰۱۲ بعد از مرگ شاهزاده نایف بن عبدالعزیز به ولیعهدی منصوب شد.
مقرن هم طبق بیانیه ی کاخ سلطنتی بنا به اقتضائات و مصلحت کشور به عنوان ولیعهد دوم منصوب شد تا بدین شکل تاکیدی بر جنگ سخت دایر در نقاط پایین تر هرم قدرت عربستان باشد.
۳- بروز اختلاف بر سر پست ولیعهدی
همان گونه که اشاره شد استفاده پادشاه عربستان از واژه مصلحت کشور برای انتصاب ولیعهد دوم بیانگر میزان اختلافات و جنگ و تنشی است که بین شاهزاده ها وجود دارد. به اعتقاد کارشناسان با وجود آنکه این دستور العمل شاه بعد از موافقت سه چهارم هیئت ۳۵ نفری بیعت صادر ولازم الاجرا گردید اما حرف وحدیث های زیادی در رابطه با عدم اعتقاد حقیقی بسیاری از این اعضا با این انتخاب وجود دارد. شاهزاده خالد بن طلال بن عبدالعزیز یکی از اعضای این شورا در شبکه ی اجتماعی نوشت موافقت اعضای هیئت در راستای تلاش برای مماشات با خواست پادشاه انجام گرفته و خواسته قلبی آنها نبوده است. وی نسبت به تکرار و سنت شدن این امر هشدار و تاکید کرد چون بعد از این دوره ، سلطنت به نوادگان خواهد رسید، انتخاب ولیعهد یا جانشین ولیعهد بدین شکل و بدون مشورت هیئت بیعت می تواند تبعات سنگینی را برای کشور به بار آورده و موجب چند دستگی و شکاف بزرگی در کشور گردد.
در این جا این پرسش مطرح می شود که آیا شاهزاده های سعودی برای ادامه حفظ منافع خود بازهم لب به اعتراض علنی نخواهند گشود یا در صورت خروج عبدالله و یا حتی در زمان حضورش در قدرت مقرن نیز به عنوان فردی که نسبش به عبدالعزیز تا چند سال بعد از تولد در ابهام بود نیز به خارج از دایره قدرت رانده خواهد شد؟
۴- کناره گیری داوطلبانه پادشاه از قدرت به دلیل شرایط جسمی
برخی از کارشناسان در سایه اختلاف نظرهای موجود در ساختار قدرت عربستان احتمال کناره گیری عبدالله را از قدرت به دلایل جسمی و بیماری دور از ذهن نمی دانند تا بدین شکل ادامه حضور مقرن را در قدرت نیز تضمین کند. در صورت کناره گیری پادشاه عربستان امر بی سابقه ای در تاریخ نوین عربستان رخ خواهد داد . این کارشناسان بر این باورند پیش از آنکه کهولت سن ، بیماری و ضعف جسمانی عبدالله را وادار به خروج داوطلبانه از قدرت کند ، شرایط جنگ قدرت دایر بین شاهزادهای عربستانی است که وی را متقاعد به انجام این اقدام غیر سنتی و غیر متداول خواهد نمود. یکی دیگر از مهمترین دلایل احتمال انجام این امر تضمین ورود فرزند عبدالله به صف رسیدن به کرسی پادشاهی است .
بر اساس سخنان جسته و گریخته ای که شاهزاده های سعودی آنرا افشا کرده اند نوعی توافق بین عبدالله و مقرن بر سر سامان دادن به شرایط قدرت برای دوره نوادگان عبدالعزیز صورت گرفته است و مقرن در مقابل اقدام عبدالله در انتصابش به عنوان ولیعهد دوم متعهد شد زمینه انتخاب شاهزاده متعب بن عبدالعزیز فرزند ارشد عبدالله به ولایت عهدی خود فراهم کند.
۵- ورود هیئت بیعت به بازی قدرت انتخاب پادشاه
گرچه این احتمال بسیار ضعیف به نظر می رسد اما در صورتی که بند ۱۱ از اساسنامه هیئت بیعت اجرایی شود این اجازه را خواهد یافت تا ادعا کند به این نتیجه رسیده است پادشاه به دلیل شرایط جسمی وبا توجه به گزارش های پزشکی قادر به انجام وظایف پادشاهی خود نبوده وبا ولیعهد وی به عنوان پادشاه کشور بیعت می کنند. در چارچوب این اساسنامه این رد و بدل شدن قدرت باید ظرف ۲۴ ساعت انجام شود.
بر اساس اخبار رسمی اعلام شده امروز عبدالله بن عبدالعزیز پادشاه ۹۱ ساله عربستان در بیمارستان گارد ملی عربستان در ریاض بستری است و با کمک لوله تنفسی نفس می کشد. او طی دو سال گذشته چهار بار زیر تیغ جراحان رفته است و تقریبا در هیچ یک از دیدارها و مناسبت های رسمی برگزار شده در خارج از عربستان شرکت نکرده است تا تمامی این امور به ولیعهدش سلمان محول شود.
او از اول اوت ۲۰۰۵ بعد از مرگ فهد به قدرت رسید تا کنون طولانی ترین عمر را بین دیگر برادرانش داشته است وی در بین حاکمان عرب پیرترین حاکم محسوب می شود.
