گاه نامه حافظ شناسی
فال حافظ - بخش پایانی
آداب تفال :
« سنّت ها و مراسم ، مانند هر پدیده ی فرهنگی دیگر ، در روستاها ، شهر ها و استان های مختلف با یکدیگر متفاوت است . فال حافظ ، هر چند در اصل ، در همه جا یکی است ، ولی مناسبت ها و موقعیت های متفاوت شهر ها در شیوه زمان و چگونگی آن اثر می گذارد .
زمان تفال :
درباره ی زمان تفال به دیوان حافظ می توان گفت که به دو گونه تعیین می کنند :
اول : در یکی از جشن های شادی که عبارتند از : شب سیزدهم تیرماه ( تیرماه سیزده شو ، که از جشن های مردم مازندران است ) ، چهارشنبه آخر ماه صفر ، شب چلـّه ( یلدا ) ، شب چهار شنبه سوری ، شب سیزدهم ماه صفر ، در شب نشینی های زمستان ، بعد از ظهر سیزده به در ، شب اسفند و ماه رجب ، این بدین معنی که مراسم جشن صرفا به خاطر گرفتن فال حافظ است ، نیست ؛ بلکه فال حافظ خوانی یکی از اجزاء آن جشن است . به عبارت دیگر شاید بتوان گفت که فال حافظ معمولا در مواقع شادی گرفته می شود و طبیعتا کسی در شب های عزاداری فال حافظ نمی گیرد .
دوم : صورت دوم این است که عده ای به خاطر گرفتاری شخصی و یا در سفر بودن یکی از افراد خانواده و یا داشتن نیتی معین فال حافـظ می گیرند . در این حالت دور یکدیگر جمع شده و به گرفتن فال می پردازند . بنا بر آداب و رسوم ، فال خوانی کار همگان نیس . معمولا گرمی بازار مجلس فال خوانی بستگی به کسی دارد که توجه و علاقه حاضران را به غزل جلب کند .» ( باورهای عامیانه درباره فال حافظ )
برای فال گرفتن از دیوان حافظ ، فال خوان ، پس از انجام آداب فال خوانی ( وضو گرفتن ، خواندن حمد و سوره برای حافظ ) و نیّت صاحب فال ( کسی که برای او فال می گیرند ) – که البته انجام این امور اجباری نیست – صاحب کتاب یعنی حافظ شیرازی را سوگند می دهند . روایت های مختلفی از قسم دادن حافظ ثبت شده است که معروف ترین و رایجترین آن چنین است : ای حافظ شیرازی ، تو کاشف هر رازی ، به آن شاخ نباتت که می نازی ، تو را قسم می دهم که فال ( فــلانی ) را نیک بنوازی . سپس با اشاره ی سر انگشت سبابه ی دست راست اقدام به باز کردن کتاب می کند که پس از گشودن دیوان و خواندن غزلی که به عنوان فال انتخاب شده « تشخیص و پذیرفتن خوب و بد از فحوای غزل های حافظ ، بستگی به وضعیت روحی ، عاطفی ، احساسی و باور صاحب فال دارد . غزل های حافظ را ( و غزل های هیچ شاعر دیگری را ) به آسانی نمی توان به خوب و بد و میانه تقسیم کرد . » ( باورهای عامیانه )
امّا همان گونه که در بخش های قبلی مقاله اشاره شد ، « معمولا تنوعی که در مضمون ها ، اشاره ها و نماد ها ( سمبل ها ) و کلمه های غزل حافظ وجود دارد ، علاقمند به فال را بی نصسب نمی گذارد . گاهی مضمون و اشاره چنان با نیّت و آرزوی صاحب فال هماهنگ جلوه می کند و غزل « وصف الحال » می آید ، که صاحب فال به اصطلاح « جواب » فال خود را می گیرد و آرامش می یابد . » ( همان )
ولی به طور کلی می توان گفت که خوب یا بد بودن فال هر کس معمولا از مفهوم بیت مطلع ( بیت اول غزل ) قابل درک است و نیت و مقصد صاحب فال از آن مستفاد می شود . در غیر این صورت صاحب فال ، پاسخ مناسب خود را از بیت های بعدی و یا در جمع بندی کل غزل حافظ می تواند دریافت کند . برای درک و دریافت مفهوم فال برای هر کسی که بخواهد بدون واسطه با دیوان حافظ فال بگیرد ، مفاهیم زیر را می توان مورد توجـّه قرار داد :
اگر در شعر حافظ سخن از آه ، اندوه ، غم ، هجران و امثال آن باشد ، مفهوم غزل فال را بد تعبیر می کنند . اگر در اشعار حافظ کلمات نهی کننده ای چون اما ، اگر ف ممکن ، مرو ، نمی شود و نبود بیاید ، معتقدند که فال خوبی است و هر کاری صاحب فال انجام دهد به خوبی و خوشی انجام می پذیرد .
اگر اشعار حافظ در وصف سلامتی و سرور و موفقیت باشد ، نتیجه ی فال را خوب می دانند و همچنین اگر در فال کسی کلمه ی درویش و خرقه بیاید و یا در مصراع آخر غزل نامی از گل یا بلبل یا دین داشته باشد ، فال را فال خوبی می دانند .
به هر حال قصد ما تعیین خوب و بد اشعار حافظ نیست و داده های فوق نیز جنبه ی راهنمایی و آشنایی ناآشنایان دارد چرا که این ها به هیچ وجه قرار دادی نیست و نتیجه ی تجربه های گذشتگان است که با دیوان حافظ انس و الفتی داشتند و این موارد را تجربه کرده اند و در آثار مربوط به این قضیه ثبت کرده اند و یا این که نقل قول آنها سینه به سینه به ما رسیده است .
شیوه ی انتخاب غزل فال :
در مورد انتخاب غزل برای فال شیوه های مختلفی وجود دارد ؛ که اکثر آنهابیش از آن کهجنبه ی مشورت کردن و طلب نیک از آینده از صاحب کتاب داشته باشند ، به نوعی سرگرمی و تفنن ادبی شبیه هستند . در اینجا به چند گونه از روشهای موجود اشاره می کنیم ولی قبل از آن ، بهترین و ساده ترین و پر کاربرد ترین شیوه را نقل کرده و در انتها برای علاقه مندان به انواع فال حافظ ، توضیحات لازم ذکر خواهد شد :
بهترین روش و ساده ترین شیوه برای تفال زدن از دیوان حافظ که تقریبا مقبولیت عام یافته است و در همه جای نقاط ایران و شاید هم سایر مناطق فارسی زبان ، از این روش استفاده می کنند ، سر کتاب باز کردن است . این عمل با یک یا چند نفر که در یک مکان گرد می آیند ، به راحتی انجام شدنی است . به این ترتیب که در یک جمع خانوادگی یا دوستانه ، فردی را به عنوان فال خوان انتخاب می کنند که این شخص باید دارای ویژگی هایی نیز باشد از قبیل : با سواد بودن ، صدای خوش داشتن ، مورد قبول و احترام جمع بودن ، آشنایی با اشعار حافظ ، توانا بودن به تفسیر و توضیح غزل فال و .... فال خوان ابتدا شرایطی را که قبل از فال گرفتن لازم است ، فراهم می نماید و اعمال آن را که قبلا توضیح داده شد ، انجام می دهد . یعنی تهیه دیوان سالمی از اشعار حافظ که حاوی تمام و کامل و سالم اشعار باشد ؛ گرفتن وضو و خواندن حمد و سوره و قسم دادن حافظ و پس از همه ی این کارها و نیـّت صاحب فال ، اقدام به گشودن کتاب می کند .
ترتیب و نوبت فال گرفتن برای افراد جمع خانواده و هر جمع دیگر به عهده ی فال خوان می باشد که به ترتیب سن افراد باشد یا به نوبت از شکل نشستن در جمع ، یعنی به ترتیب از راست به چپ یا برعکس که هیچ فرقی در شرایط فال ندارد و تاثیری نمی کند .
پس از نیّت صاحب فال ؛ فال خوان چشم خود را بسته ، دیوان را در دست چپ گرفته و با انگشت دست راست از یک قسمت از کتاب که به او الهام می شود ، آن را می گشاید . پس از گشوده شدن کتاب اولین غزل از صفحه ی سمت راست کتاب به عنوان فال خوانده می شود . بعضی از کتاب ها ترتیب چاپ اشعار در آنها به شکلی است که غزل ها مسلسل وار به دنبال هم چاپ شده اند و احتمال دارد که در یک صفحه دو یا سه غزل گنجانده شود و در بعضی صفحات نیز چند بیت از یک غزل به صفحه بعد منتقل شده است . به همین دلیل اگر غزل اول صفحه ی راست نیمه باشد و ابتدای آن در صفحه قبل باشد ، فالخوان باید ورق زده و از ابتدای غزل ، فال صاحب فال را بخواند .
پس از قرائت غزل فال ، نخستین بیت یا دو بیت و یا تمام غزل بعد از آن را به عنوان شاهد فال می خوانند . شاهد فال غزلی است که مفاد غزل فال را تایید می کند و توضیح می دهد و چنانچه فال گیرنده پاسخ قطعی و قانع کننده از غزل فال دریافت ننماید ، یا متوجه مفاد غزل نشد ، از محتوای غزل شاهد به مراد و خواسته خود خواهد رسید .
در مورد شاهد غزل نیز روایت های مختلفی وجود دارد که یک غزل به عنوان شاهد خوانده می شود ، در جایی دو غزل ، در نقطه ای دیگر چهار غزل و حتی نویسنده ی این سطور تا شانزده غزل را نیز شنیده ام که به عنوان شاهد فال می خوانند . ولی معمول و مرسوم آن که متعادل ترین هم می باشد ، همان یک غزل است که قبلا ذکر شد . یک نکته قابل ذکر است که انتخاب غزل فال را به صاحب فال نیز می توان واگذار کرد که غزل سمت راست را بخوانند یا سمت چپ کتاب را .
با توجه به مطالب فوق ، دقت در این نکته ی مهم حائز اهمیت است که اگر در یک جمع حداقل پنج نفره ، برای هر فرد یک غزل به عنوان فال و یک یا چند غزل نیز به عنوان شاهد فال قرائت گردد ؛ حداقل ده غزل از دیوان حافظ ، با عنایت و توجه خاص همراه با عشق و علاقه مورد مطالعه ی جمع قرار گرفته است ولو این که جواب مثبت هم دریافت نگردد ، یک عمل فرهنگی بسیار زیبا و ارزشمند صورت گرفته است که حداقل حاصل آن ، آشنایی با یکی از مفاخر فرهنگ و ادب و هنر این مرز و بوم است که شهرت و آوازه جهانی نیز دارد .
انواع فال حافظ :
روش های دیگری نیز در تفال به دیوان حافظ وجود دارد که به نظر حقیر لطف و کیفیت معنوی روش اول را ندارند ، ولی جنبه تفنن و سرگرمی آنها مورد توجه قرار گرفته است و به نوعی به یک بازی فرهنگی ادبی با دیوان حافظ شبیه است .
فال جدولی : در قرن گذشته که صنعت چاپ در ایران نبود و یا بسیار کم رونق بود ، دیوان حافظ نیز در هندوستان به چاپ می رسید . اغلب دیوان های حافظ چاپ هندوستان نیز حاوی ضمیمه هایی بود با عنوان فالنامه که شامل یک یا چند جدول بود و طریق استفاده از آنها را تو ضیح می دادند . « این جدول ها که مشتمل است بر مربعاتی چند که غالبا مضروب اعداد طاق مانند و هفت یا نه می باشد . و هر مربع کلمه یا حرفی را محتوی است که می توان برای آن مقصود به کار برد . این جدول ها با وجود ظاهر مرموز و حیرت انگیزی که دارند جواب های خیلی محدود و مبهم می دهند . چنانچه اگر آن مربعات مضروب عدد هفت باشد ، هفت جواب و اگر مضروب عدد نه باشد ، نه جواب به دست می دهد .» ( تاریخ ادبی ایران – ص 414 )
برای آشنایی بیشتر با این نوع جدول های سرگرم کننده ، تجزیه یکی از فالنامه های فوق الذکر را از کتاب تاریخ ادبی ایران نوشته ادوارد براون انگلیسی ، نقل می کنیم :
« این جدول مشتمل است بر 225= 15× 15 مربع که هر یک حاوی یک حرف می باشد . 9 مصراع که هر کدام مشتمل بر 25 حرف می باشد و مضروب آنها نیز ( 25×9=225 ) انتخاب شده است و به این طریق که در مربع اول حرف اول از مصراع اول را گذارده اند و در مربع دوم حرف اول از مصراع دوم و به همین ترتیب تا آن که در مربع نهم حرف اول از مصراع نهم نوشته شده و سپس حرف دوم از هر مصراعی به همان نظم و ترتیب به کار رفته تا این که در جدول مربع دویست و بیست و پنجم با حرف بیست و پنجم از مصراع نهم خاتمه می پذیرد . و طریق استعمال آن جدول آن است که انگشت سبابه را به هر طریق که اتفاق افتد روی یکی از آن 225 مربع می گذارند و حرفی که در آن نوشته شده ثبت می کنند و سپس مربعات بعد را به طور دایره تعقیب می کنند و 24 حرف دیگر را که از 9 مربع دیگر از همان نقطه شروع و به همان مربع خاتمه می پذیرد ، استخراج می کنند و به این طریق یک مصراع از مجموع آن بیست و پنج حرف استخراج می شود که مصراع نخستین یکی از غزلیات خواجه خواهد بود . پس همان غزل را از دیوان بیرون آورده و می خوانند و جواب نیت خود را می شنوند .»
به دلیل محدود بودن این نوع جدول ها و در عین حال استقبال مردم از این سرگرمی به ویژه در هندوستان ، در ایران نیز مورد توجه قرار گرفت ، تا اینکه استاد محمد وجدانی ، پژوهشگر در علوم غریبه و حافظ پژوه معاصر ، در کتاب گرانقدر خود با عنوان « الهاماتی از خواجه حافظ » ، فالنامه ای را در چهل و یک جدول و یک جدول راهنما ترتیب داده اند که در مقایسه با جدول های یگانه ی چاپ های هندی که شرح آن آمد ، کار بسیار برجسته و قابل توجهی است ، معذلک نکته هایی نیز قابل ذکر است که در این قسمت ، لازم است اشاره شود :
یکی از مواردی که استاد وجدانی قابل ایراد دانسته و آن را انگیزه ی تهیه این جدول ها دانسته اند ، این بود که تفال با دیوان حافظ به شکل سنتی آن یعنی با کتاب و گشودن آن و غزل صفحه ی سمت راست ، دارای اشکال است ، زیرا که تعداد محدودی از غزل ها مورد توجه و مطالعه قرار می گیرند ، و معمولا غزل های وسط دیوان به عنوان فال خوانده می شوند . از این رو ، این جدول ها طوری تنظیم شده اند که تمام قسمت های دیوان را شامل می شود . ولی با این همه ، متاسفانه جدول های ابتکاری ایشان نیز ایراد اساسی دارد ، البته نه خود جدول ، بلکه کلیت آن به عنوان یک وسیله کامل برای تفال زدن به دیوان حافظ :
تعداد این جدول ها 41 عدد می باشد و هر جدول نیز محتوی 6 غزل ، که مجموعا 246 غزل از کل غزل های حافظ را در بر می گیرد . طریقه ی انتخاب این غزل ها نیز به گونه ای است که همه ی قسمت های دیوان را در بر می گیرد . یعنی از تمام حروف قافیه و ردیف غزل های حافظ . اما باید گفت که در این صورت نیز محدودیت هنوز هم وجود دارد . چرا که نیم دیگر غزل های حافظ به هیچ وجه مورد توجه قرار نمی گیرند و به عنوان فال خوانده نمی شوند . در صورتی که در روش سنتی و سر کتاب باز کردن ، احتمال خواندن همه ی اشعار حافظ وجود دارد ، ولو این که غزل های وسط کتاب از شانس بیشتری برای انتخاب شدن برخوردار باشند . ولی این حکم به هیچ وجه قطعی نیست و امکان انتخاب هر غزل از تمام کتاب وجود دارد .
اخیرا نیز کتاب دیگری چاپ شد به نام فالنامه ی دیوان حافظ ، که بر اساس همان جدول های ابتکاری استاد وجدانی است . که اشعار مندرج در این جدول ها نیز ، ضمیمه آنها می باشد . به علاوه غزل هایی بع عنوان شاهد برای هر غزل فال جدول . در کنار این جدول ها ، پنج جدول جدید ابتکاری دیگر نیز اضافه گردیده با عنوان فال روز های سال که می توان از آنها برای روز های مناسب از قبیل تولد ، سالگرد ازدواج و یا هر مناسبت دیگر که خواننده در نظر دارد و بخواهد ، از این فالنامه ها برای خود فال بگیرد . به این ترتیب که در این جدول ها از اولین روز ماه تا آخرین روز همان ماه ، هر روزی که مورد نظر باشد ، انتخاب و با شماره ی ماه مورد نظر جمع شده که حاصل آن شماره ی یکی از چهل و یک جدول وجدانی به دست می آید و با مراجعه به آن جدول و طبق همان روش به انتخاب غزل فال اقدام می شود . همچنین جدول سال ها که از 1280 تا 1380 و برای فال گرفتن به مناسبت سال ازدواج ، سال تولد و یا هر مناسبت دیگرطرح ریزی شده ، که با جمع اعداد هر سال ، باز هم شماره ی یکی از جدول های وجدانی بدست می آید و به همان روش قبل عمل می شود . مثال برای روزهای ماه : اول فروردین =2 ، یعنی روز اول ماه با ماه اول جمع می شود و حاصل آن عدد دو بدست می آید ، یا سی ام شهریور = 36 . و مثال سال فال : 17=1376 یعنی جمع اعداد : 1+3+7+6=17 .
فال ابجدی : روش دیگری برای تفال زدن به دیوان حافظ ابداع شده است با نام فال ابجدی که اخیرا با متن دیوان حافظ وارد بازار شده است . روش کار با این نوع تفال در مقدمه کتاب اینگونه عنوان شده است :
1- فال گیرنده جهت آمرزش روح حضرت لسان الغیب و سلامتی خود و خانواده ی خویش فاتحه می خواند و سپس نیت می نماید .
2- خود یا نماینده ی او دست به میان اوراق دیوان برده آن را می گشاید و شماره ی غزل سمت راست را ( که غزل پایه می نامیم ) یادداشت می نماید .
3- عدد حرف اول اسم کوچک خود را با استفاده از حروف ابجد و اعداد متـرتّب بر آنها پیدا کرده به شماره ی غزل که در اختیار دارد می افزاید . عدد به دست آمده شماره ی غزل فال می باشد و غزل بعدی شاهد فال ایشان است .
مثلا اگر آقای « علی » بخواهد فال بگیرد و پس از باز کردن دیوان ، غزل واقع در صفحه ی سمت راست شماره ی 105 باشد ، این عدد را با رقم 70 که به موجب جدول حروف ابجد ، متعلق به حرف «ع» است ، جمع می کند و شماره غزل فال او 175 به دست می آید .
ولی اگر شماره ی به دست آمده بالاتر از شماره ی نهایی تعداد غزل های مندرج در متن باشد ، باید رقم آن را که در متن یاد شده 495 می باشد ، از عدد به دست آمده کسر کرد و عدد باقیمانده نیز اگر بیشتر از 495 باشد ، همان عمل تفریق را تکرار می کنند ، آنقدر که عدد باقیمانده شماره ای از غزل های مندرج در متن باشد .
« بعضی موسسه های تجاری – تفریحی ، فالنامه هایی از غزل های حافظ را به صورت ورق بازی منتشر کرده اند که صاحب فال با « بر زدن » ، ورقی را انتخاب می کند که غزل فال اوست .»( باورهای عامیانه درباره ی فال حافظ )
فالنامه های دیگری نیز در بازار کتاب به ویژه حوزه حافظ پژوهی موجود است ، که حتی ابتکار و جذابیت نمونه های ذکر شده را ندارند و در اکثر موارد فقط و فقط هدف سوداگری در آنها نهفته است و متاسفانه خواننده ی کتاب یا فالنامه را نیز بسیار دست کم می گیرند که از این بابت برای شرح و توضیح آنها در این مقاله ، محلی از اعراب ندارند .
