پرسر و صدا و بیمحتوا
شروط برآورده نشده
بر اساس آنچه تاکنون از سوی مقامهای 4 کشور عربی محاصرهکننده اعلام شده است از روز سهشنبه محاصره زمینی و هوایی قطر پایان مییابد و 4 کشور مصر، امارات، بحرین و عربستان، آسمان خود را برای پروازهای قطری باز میکنند، علاوه بر اینکه مرز زمینی عربستان به عنوان تنها مرز زمینی قطر با جهان خارج بازگشایی میشود. به نوشته شبکه خبری الجزیره قطر، موارد متعدد دیگر مورد اختلاف میان قطر و کشورهای محاصرهکننده در نشستهای بعدی مورد گفتوگو و مذاکره قرار خواهد گرفت. 4 کشور محاصرهکننده قطر در بیانیهای که خرداد ماه سال 1396 منتشر کرده بودند 13 شرط برای دوحه تعیین کرده بودند که از جمله آنها قطع کامل روابط دیپلماتیک با ایران، تعطیلی پایگاه نظامی ترکیه در خاک قطر، قطع حمایت از حزبالله لبنان، اخوانالمسلمین و القاعده، تعطیلی شبکه تلویزیونی الجزیره، قطع حمایت از گروههای سیاسی اپوزیسیون 4 کشور محاصرهکننده و پرداخت خسارت مالی به کشورهای محاصرهکننده بود. قطر در طول سه سالونیم گذشته هیچ یک از این شروط را عملی نکرده است.
نشست سران، بدون حضور سران
هر چند گفته میشد که آشتی میان قطر و 4 کشور محاصرهکننده عربی میتواند باعث رفع موانع بر سر تشکیل جلسات سران کشورهای شورای همکاری خلیج فارس شود اما بار دیگر 6 کشور عضو این شورا از جمع کردن اکثریت رهبران کشورهای عضو برای شرکت در یک جلسه ناتوان بودند تا عاقبت نشست پر سر و صدای شهر العلا فقط با حضور دو امیر برگزار شود. نشست چهلویکم شورای همکاری خلیج فارس قرار بود بعد از 3 نشست ناموفق که از سوی رهبران کشورهای مختلف تحریم میشد اما این بار هم سران کشورهای حاشیه خلیج فارس هر یک به بهانهای از شرکت در این نشست خودداری کردند. بارزترین غایب نشست العلا، سلمان بن عبدالعزیز، پادشاه کشور میزبان بود که بر خلاف جلسه سال گذشته ریاض که ریاست جلسه را بر عهده داشت این بار پسرش را برای شرکت در جلسه اعزام کرده بود. علاوه بر میزبان، عمان، امارات متحده عربی و بحرین هم در سطح پایینی در این نشست شرکت کردند تا تنها سران حاضر در نشست، امیر کویت، نواف احمد جابر الصباح و امیر قطر، تمیم بن حمد آل ثانی باشند. مهمان ویژه این نشست سامح شکری، وزیر خارجه مصر بود که کشورش در همراهی با عربستان سعودی، امارات و بحرین از محاصرهکنندگان قطر بود و روز گذشته با امضا پای بیانیه پایانی نشست العلا، پایان محاصره زمینی و هوایی این کشور را اعلام کرد.
پادشاه بحرین که قرار بود کشورش به عنوان رییس دورهای شورای همکاری خلیج فارس میزبانی این جلسه را بر عهده داشته باشد، بعد از فشار عربستان و کویت برای برگزاری جلسه در خاک عربستان با هدف آشتی با قطر از حضور در این نشست خودداری کرد و پسرش سلمان بن حمد آل خلیفه را به عنوان رییس جلسه به عربستان اعزام کرد. از امارات هم خلیفه بن زاید آل نهیان سالهاست که به دلیل ناتوانی جسمی در هیچ نشست رسمی شرکت نمیکند و محمد بن زاید برادر ناتنی و حاکم بالفعل امارات هم از شرکت در این جلسه خودداری کرده بود تا محمد بن راشد آل مکتوم، معاون رییس امارات نماینده این کشور باشد. سلطان عمان، هیثم بن طارق هم بدون ذکر هیچ دلیلی از شرکت در این نشست خودداری کرده بود و فهد بن محمود آل سعید، معاون نخستوزیر کشور را برای شرکت در این جلسه به عربستان اعزام کرد.
استمرار لفاظیهای ضد ایرانی
اظهارات مداخلهجویانه و ضدایرانی بخشی جداییناپذیر از دستورکار شورای همکاری خلیج فارس است که از بدو تاسیس این سازمان منطقهای به صورت پیوسته با شدت و ضعف ادامه داشته است. سران کشورهای عضو این شورا همواره در پایان جلسات خود با انتشار بیانیهای خصمانه از ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه ایران حمایت میکنند و به لفاظیهای واهی در مورد خطر و تهدید ایران برای صلح و امنیت منطقه میپردازند. نشست روز سهشنبه العلا هم از این قاعده مستثنا نبود. ولیعهد سعودی که بعد از اظهارات کوتاه ولیعهد بحرین به عنوان رییس جلسه صحبت کرد در سخنانش ادعا کرد:«برنامه هستهای ایران صلح و امنیت منطقه و جهان را تهدید میکند.» او گفت:«از جامعه بینالملل میخواهیم برنامه موشکهای بالستیک که صلح منطقه را تهدید میکند، متوقف کند. امروزه نیاز ویژهای به همکاری و اتحاد برای مقابل با چالشهایی که ما را فرا گرفته است، وجود دارد به ویژه تهدیدهای موشکی و برنامه هستهای ایران و نقشههایش برای خرابکاری و تخریب در منطقه.»
عوامل آشتی
کشورهایی که 13 خواسته در مورد تعطیلی رسانهها، قطع روابط خارجی و اخراج شخصیتهای مذهبی از خاک قطر اعلام کرده بودند بدون دستیابی به هیچ یک از این خواستهها بعد از سه سالونیم از اقدام خود عقبنشینی کردند. رسانههای منطقهای و بینالمللی، عوامل مختلفی را در عقبنشینی 4 کشور عربستان سعودی، امارات متحده عربی، مصر و بحرین از شروطشان برای قطر عنوان کردهاند. گروهی از رسانهها، سفرها و رایزنیهای جارد کوشنر، داماد رییسجمهور امریکا را عامل این آشتی توصیف کردهاند. تلاشهای حکومت کویت چه در دوره امیر فقید و چه در دوره امیر نواف احمد جابر الصباح، امیر کنونی دیگر عامل کوتاه آمدن سعودی و متحدانش از خواستههای خود عنوان شده است. گروهی دیگر از رسانهها و تحلیلگران اما نگرانی ریاض از سیاستهای دولت آینده امریکا را عامل این انعطاف و به عنوان پیامی برای همکاری با دولت بعدی توصیف کردهاند. برخی دیگر نیز نفع شخصی محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی برای گرفتن امتیاز در واپسین روزهای دولت ترامپ را اصلیترین عامل این عقبنشینی عامل اصلی آشتی کشورهای عربی جنوب خلیج فارس معرفی میکنند.
در آستانه برگزاری چهلویکمین نشست سران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در ریاض، وزیر خارجه کویت اعلام کرد که عربستان و قطر برای بازگشایی مرزهای هوایی و زمینی چهار کشور محاصرهکننده عربی بر روی قطر به توافقی دست یافتهاند. همزمان مقامهای امریکایی به رسانههای این کشور گفتهاند که توافق نهایی آشتی میان قطر و چهارکشور محاصرهکننده عربی، به زودی با حضور جارد کوشنر، داماد رییسجمهور امریکا به امضا خواهد رسید. محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، عصر سهشنبه اعلام کرد که سران حاضر در اجلاس نشست شهر العلا، قرار است یک توافقنامه مشترک برای «اتحاد و همکاری عربی» امضا کنند.
اقدام پیشدستانه برای انعطاف در برابر بایدن
رویترز در گزارشی به نقل از دیپلماتهای بدون نام امریکایی مینویسد که دولت عربستان سعودی، با هدف نشان دادن آمادگی خود برای گفتوگو و انعطاف به دولت آینده امریکا، دیگر کشورهای عربی متحدش را نیز برای آشتی با قطر تحت فشار گذاشته است. عمادالدین بدیع، پژوهشگر ارشد غیرمقیم شورای آتلانتیک در این باره به رویترز میگوید: «بهرغم تمام گزارشها و هیاهویی که در مورد آشتی در خلیج [فارس] میشود، اگر به جای آنکه یک تعهد قوی برای حل اختلاف وجود داشتهباشد، هدف آن فقط اقدام پیشگیرانه برای مقابله با فشارهای دولت بایدن باشد، هیچ ارزشی ندارد. در چنین شرایطی بعید میدانم که آشتی در خلیج فارس هیچ اثری فرامنطقهای در پویاییهای ژئوپولیتیک فراتر از منطقه خلیج فارس داشتهباشد.»
بن سلمان به دنبال مصونیت قضایی
کرستن فونتنروز، پژوهشگر مسائل خاورمیانه در شورای آتلانتیک، تلاش محمد بن سلمان برای آشتی با قطر را ناشی از وحشت او از پیگیریهای قضایی در ایالات متحده امریکا میداند. او در گزارشی برای پایگاه خبری شورای آتلانتیک مینویسد: «ولیعهد سعودی، محمد بن سلمان، بهشدت نگران پرونده قضایی است که توسط سعد الجبری، منتقد سعودی تابستان امسال در یک دادگاه فدرال امریکا علیه او تشکیل شده است. جبری، محمدبنسلمان را متهم کرده است که یک گروه آدمکش را سال 2018 برای ترور او در کانادا اعزام کرده است. در حال حاضر مبنای دفاع حقوقی وکلای او در این دادگاه این است که محمد بن سلمان به عنوان رهبر سیاسی یک کشور خارجی از مصونیت برخوردار است. تنها مشکلی که وجود دارد این است که او هنوز رهبر کشورش نیست. تصمیم در مورد مصونیت فردی که به صورت بالفعل رهبری سیاسی یک کشور را بر عهده دارد، در اختیار وزارت خارجه امریکا است. در حال حاضر وزیر خارجه کنونی، مایک پمپئو، این اختیار را دارد که در برابر برخی امتیازهای سیاسی برای محمد بن سلمان، مصونیت صادر کند. چند هفته دیگر دولت بایدن زمام امور را در اختیار بگیرد و تونی بلینکین وزیر خارجه شود، دیگر چندان بختی برای اعطای مصونیت سیاسی وجود ندارد.»
پژوهشگر شورای آتلانتیک در ادامه مینویسد: «امتیازی که دولت ترامپ به دنبال آن بود، عادیسازی روابط ریاض با اسراییل بود، اما ولیعهد، مادامی که پدرش ملک سلمان بر تخت سلطنت است، توانایی این کار را ندارد. در نتیجه ولیعهد نمیتواند چنین امتیازی را به ازای دریافت مصونیت سیاسی به امریکاییها پیشنهاد دهد، اما موضوع شکاف در خلیج فارس، تحت اختیار ولیعهد است. محمد بن سلمان آنقدر اختیار دارد که عربستان سعودی را از این دعوا خارج کند. در نتیجه به نظر میرسد که به ازای گرفتن مصونیت سیاسی در امریکا، پایان دعوا با قطر، امتیازی است که محمد بن سلمان به واشنگتن پیشنهاد داده است.»
اصل دعوا حل نشده مانده است
تام واریک، پژوهشگر دیگر شورای آتلانتیک، معتقد است که اساس دعوا در شورای همکاری خلیج فارس، بر مبنای اختلاف نظر در مورد اخوانالمسلمین بود و این دعوا همچنان حل نشده مانده است. به گفته این کارشناس مسائل خاورمیانه، حتی در واشنگتن هم در مورد اهمیت مبارزه با اخوانالمسلمین در طول سالهای دولت ترامپ اختلاف نظر وجود داشت. در حالی که وزارت خارجه رکس تیلرسون، خواهان فشار به دولتهای منطقه برای تغییر رویکرد نسبت به اخوانالمسلمین بود، ترامپ و اطرافیانش فقط و فقط به اتحاد علیه ایران فکر میکردند و هر گونه تلاشی را برای مقابله با اخوانالمسلمین، سرکوب میکرد. این مساله از عمدهترین میراث سیاستهای سال 2017 دولت ترامپ در خاورمیانه است که نتوانست مسیری برای رسیدن به اهدافش در خاورمیانه پیدا کند. در طول چند هفته آینده واپسین معماران این سیاست هم از کاخ سفید خارج میشوند و آثار ناچیزی از آن شکاف عظیم خاورمیانهای در واشنگتن باقی خواهد ماند که بر زندگی میلیونها نفر اثر گذاشت.»
