در پناه دانشگاه

ساعت 24-سرگردانی و ابهام آن سوی مرزهای شرقی ایران، در خاک افغانستان، دامان بسیاری از شهروندان کشور همسایه را گرفته است. در هفته‌های پیش تحولات افغانستان چنان با سرعت اتفاق افتاد که ناظران اخبار را هم دچار سرگیجه کرد، چه رسد به کسانی که این اخبار را زندگی می‌کنند.

html>

آخرین نظامیان امریکایی دو، سه روزی است خاک افغانستان را ترک کرده‌اند؛ در دو، سه هفته گذشته نیروهای غربی تلاش کردند اتباع خود و بخشی از شهروندان افغانستان که بیم تهدید جان و امنیت‌شان می‌رفت، یا کسانی که با آنها همکاری داشتند را از کشور خارج کنند. برخی هنرمندان، فعالان رسانه‌ای و مدنی، فعالان حقوق زنان، برخی از ورزشکاران، تیم رباتیک دختران از سرزمین مادری خارج و در گوشه و کنار دنیا پراکنده شدند. حتی اگر مساله تهدید جان هم در میان نباشد، پیچیدگی وضعیت حاکم بر افغانستان سبب شده تا ابهام و سرگردانی در مورد آینده و حتی از همین هفته تا هفته دیگر گریبان‌گیر بخش قابل توجهی از جامعه به خصوص جوانان باشد. بخشی از این جوانان، دانشجویان افغان هستند. در روزهای گذشته برخی از دانشگاه‌های ایران اعلام کرده‌اند که شرایط برای ادامه تحصیل دانشجویان در ایران را تسهیل می‌کنند و به روند رسیدگی به پرونده متقاضیان سرعت می‌بخشند. دانشجویان افغان، بخش عمده دانشجویان غیرایرانی دانشگاه‌های کشور را تشکیل می‌دهند، در سال‌های گذشته بارها رسانه‌ها به مشکلات آنها در دانشگاه‌ها پرداخته‌اند اما حالا (دست‌کم برای مدتی) به نظر می‎رسد این دانشجویان مرکز توجه شده‌اند، تصویر رسیدن چند تن از دانشجویان افغان به دانشگاه علوم پزشکی یزد، با استقبال رسمی و شاخه‌های گل به دست‌شان در روزهای پیش در خبرگزاری‌ها منتشر شد. دانشگاه امیرکبیر و تربیت مدرس هم از شرایط ویژه برای حمایت از دانشجویان کشور همسایه خبر می‌دهند.

چهارشنبه 10 شهریور ماه، سایت دانشگاه صنعتی امیرکبیر به نقل از مدیریت همکاری‌های علمی و بین‌المللی دانشگاه اطلاعیه‌ای به این شرح منتشر کرد: « با توجه به شرایط کشور افغانستان در روزهای اخیر، دانشگاه صنعتی امیرکبیر در راستای عمل به رسالت خویش در حمایت از همسایگان افغانستانی خود، شرایط ویژه‌ای را برای ادامه تحصیل دانشجویان شاغل به تحصیل در افغانستان که قصد ادامه دادن دروس خود را در دانشگاه صنعتی امیرکبیر دارند، در نظر گرفته است. این تسهیلات در ۲ حوزه امکان تطبیق دروسی که از نظر سرفصل توسط گروه آموزشی دانشکده قابل تطبیق با دروس دانشگاه صنعتی امیرکبیر باشند و همچنین شهریه ویژه دانشجویان افغانستانی ارایه می‌شود.» در این اطلاعیه ایمیل و شماره تماسی اعلام شده تا متقاضیان بتوانند اطلاعات لازم را از این طریق کسب کنند. امیرمحمد ابهری، کارشناس دفتر همکاری‌های علمی و بین‌المللی دانشگاه صنعتی امیرکبیر، همان کسی است که قرار است به آن ایمیل‌ها و تماس‌ها پاسخ دهد. او در مورد این اطلاعیه و شرایط جذب دانشجویان افغانستانی به «اعتماد» توضیح می‌دهد: «شهریه‌هایی که ما برای دانشجویان بین‌المللی در نظر گرفته‌ایم به صورت کلی با شهریه‌های کشورهای همسایه رقابت‌پذیر است اما به صورت ویژه برای دانشجویان افغانستانی فارغ از اینکه در مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد یا دکترا باشند، یک شهریه ویژه تعریف کرده‌ایم و بسته به شرایط تحصیلی آنها یعنی معدل و رزومه علمی‌شان، بین 20 تا 80 درصد هم اسکولارشیب (بورس تحصیلی) را هم برای سال اول‌شان در نظر گرفته‌ایم که اگر همین شرایط‌شان ادامه داشته باشد، این بورس هم تمدید می‌شود.» البته ابهری می‌گوید که این تسهیلات و خدمات را قبل از وقایع اخیر افغانستان در نظر گرفته بودند اما پس از آن چه؟ «پس از سقوط دولت افغانستان ما دیدیم که خیلی از دانشجوها در آنجا مشغول تحصیل بوده‌اند و الان به هر علتی شاید شرایط تحصیل دیگر فراهم نباشد و آنها بخواهند ادامه تحصیل بدهند، ما حالا این شرایط را فراهم کرده‌ایم که اگر دانشجویی، متعلق به یکی از دانشگاه‌های معتبر افغانستان باشد و حداقل نمره‌های لازم را کسب کرده باشد و سرفصل‌هایی که تاکنون خوانده‌اند، اینجا قابل تطبیق باشد، با آنها همیاری شود تا بتوانند برای ادامه تحصیل به دانشگاه امیرکبیر بیایند.» در واقع شرایط ویژه و امکان بورسیه پیش از ماجرای تسلط طالبان وجود داشته و حالا شرایط تازه این دانشگاه، فراهم کردن امکان ادامه تحصیل برای دانشجویان فعلی دانشگاه‌های معتبر افغانستان است. او قصد دانشگاه امیرکبیر از پذیرش دانشجویان افغانستان در شرایط فعلی را هم «وظیفه انسانی و شرعی» می‌داند و هم آنچه تا پیش از این هم سبب جذب دانشجویان کشورهای همسایه می‌شده: «وقتی این دوستان (به کشورشان) برمی‌گردند، با ارتباطاتی که با شرکت‌های دانش‌بنیان، استادان و دانشجویان ما در اینجا شکل داده‌اند، طبیعتا می‌توانند مبلغان خوبی برای محصولات فناورانه و استارت‌آپ‌های ما هم باشند. این قضیه در بلندمدت می‌تواند در بلندمدت برای کشورمان سودآوری ارزی هم داشته باشد.»
حالا اگر شرایط فعلی حاکم بر افغانستان را در نظر بگیریم، بدیهی است که بالاترین میزان سردرگمی، ابهام و حتی ترس از خانه‌نشینی و ناتوانی از ادامه تحصیلات عالی در مورد زنان وجود دارد. با توجه به این واقعیت آیا دانشگاه امیرکبیر برنامه خاصی برای جذب دانشجویان زن افغانستانی دارد یا در این خصوص تفاوتی قائل نمی‌شود؟ ابهری پاسخ می‌دهد: «ما شرایط را برای همه دانشجویان فراهم کرده‌ایم اما قاعدتا حجم درخواست‌ها و پیام‌هایی که می‌آید، بیشتر به این سمت می‌رود که بیشتر از سمت خانم‌ها باشد. با توجه به شرایط به نسبت سخت‌تری که برای دختران و زنان افغانستانی وجود دارد و شروطی که طالبان تعیین کرده‌اند، مانند اینکه درس خواندن در شرایطی باشد که در آن رشته هیات علمی زن باشد و خیلی از زنان دانشجو سر این موضوع به مشکل خورده‌اند. اما ما در واقع به صورت برابر شرایط را فراهم کرده‌ایم و جنسیت درخواست‌کنندگان برای‌مان فرقی نمی‌کند.»

به یزد خوش آمدید
هرچند ورود دانشجویان افغانستانی به یزد، با حلقه‌های گل بر گردن‌شان در این روزهای سخت کشور همسایه خبرساز شد اما در واقع اسامی این دانشجویان در سال 99 در اختیار معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری قرار گرفته بوده است. چند روز پیش‌تر سیدعلی حسینی، معاون توسعه روابط علمی و سرمایه انسانی مرکز تعاملات بین‌الملل علم و فناوری معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به ایسنا توضیح داد: «سال ۱۳۹۹ از سوی سفیر این کشور پیامی به ما ارسال شد که ۱۰۰ نفر در کنکور افغانستان شناسایی شده‌اند و بلافاصله ما با آنها تماس گرفتیم و از این تعداد ۸۰ نفر آنها علاقه‌مند بودند که در دانشگاه‌های ایران در مقطع کارشناسی ادامه تحصیل دهند. با توجه به اینکه انتخاب این برگزیدگان، ایران بود، ما با چند دانشگاه برای جذب این افراد برگزیده مذاکره کردیم و در نهایت پس از حدود چهار ماه ۴ دانشگاه کشور آمادگی خود را برای جایابی و جذب این افراد اعلام کردند که شامل دانشگاه‌های «شهید بهشتی»، «صنعتی امیرکبیر »، «علوم پزشکی شهید بهشتی » و «علوم پزشکی یزد » می‌شود. در واقع نهاد بورسیه‌کننده معاونت علمی ریاست‌جمهوری است و این چهار دانشگاه میزبان دانشجویان بورسیه.
در عین حال روز 9 شهریورماه دانشگاه یزد در اطلاعیه‌ای اعلام کرد: «آمادگی دارد از بین دارندگان نمره‌های 300 تا 360 آزمون ورودی سال 1400 دانشگاه‌های کشور افغانستان (امتحان کنکور سال 1400) تعدادی از داوطلبین را در مقطع کارشناسی بر اساس سوابق تحصیلی پذیرش کند.» این یعنی پذیرش پس از تحولات اخیر در کشور همسایه. دکتر محمدعلی حداد مدیرهمکاری‌های علمی و بین‌المللی می‌گوید که این دانشگاه سال‌ها است که از ملیت‌های مختلف پذیرش دانشجو داشته که البته بیشتر در مقطع تحصیلات تکمیلی وارد دانشگاه یزد می‌شوند اما «امسال این را به مقطع کارشناسی هم تسری دادیم. به صورت خاص در مورد افغانستان از سال‌های قبل هم پذیرش دانشجو داشتیم اما ترجیح‌مان بیشتر بر پذیرش در مقطع کارشناسی ارشد و دکترا بود اما امسال داریم در مقطع کارشناسی و بر اساس نمره آزمون‌شان در آزمون افغانستان در تلاش هستیم که دانشجویان خوب را جذب کنیم.» تعداد دانشجویان بورسیه کارشناسی در سال‌های قبل در دانشگاه یزد محدود بود، به قول حداد باز هم ترجیح بر این بوده است که این سهمیه بورسیه صرف جذب دانشجویان تحصیلات تکمیلی شود اما احتمالا تغییرات سیاسی و اجتماعی فعلی روی این موضوع هم موثر باشد.
در حال حاضر 300 دانشجوی بین‌الملل در دانشگاه یزد در حال تحصیل هستند که بیشترشان اتباع کشور افغانستان هستند، حداد در مورد اینکه آیا وضعیت فعلی افغانستان بر سیاست‌های دانشگاه در مورد نحوه و میزان جذب این دانشجویان تاثیر می‌گذارد یا نه، می‌گوید: «بله ما داریم به این قضیه فکر می‌کنیم اما چون به نوعی تغییر مدیریت در وزارت علوم را شاهد هستیم و از طرفی تحولات در افغانستان هم خیلی سریع دارند رخ می‌دهند، ارزیابی‌های‌مان خیلی مقدماتی است. از طرفی ممکن است خیلی از دانش‌آموزان یا دانشجویان افغانستانی علاقه‌مند باشند که افغانستان را ترک کنند اما این یک جنبه است که ممکن است تعداد دانشجویان افزایش پیدا کند. اما از طرف دیگر ارتباط کنسولی و وزارت خارجه ما با آنجا شاید خیلی دقیق نباشد یا دولت جدید افغانستان ممکن است هنوز نتواند ارتباط اداری درستی با ایران برقرار کند و به همین خاطر ممکن است به خاطر مسائل اداری و لجستیک، ریزش دانشجو هم داشته باشیم. برای همین هنوز دقیق نمی‌دانیم چه رخ می‌دهد. فعلا داریم به صورت پایلوت جلو می‌رویم ببینیم چه اتفاقی می‌افتد.» جذب دانشجوی خارجی از سیاست‌های وزارت علوم است. اغلب از آن با نام «دیپلماسی علمی» یاد می‌شود اما به قول حداد به هر حال تعداد محدودی از دانشجویان هم هستند که می‌توانند بورسیه شوند: «ما در دانشگاه یزد سالانه حدود 4 هزار درخواست برای پذیرش داریم، از این میان حدود 400 نفر انتخاب می‌شوند برای معرفی به دانشکده‌ها، لذا هدف‌مان افزایش تعداد دانشجویان نیست، به صورت گزیده و هدفمند انجام می‌شود.» در عین حال شرایط فعلی، شرایطی است که آشوب و بی‌ثباتی بر اثر تحولات سریع سیاسی در کشور همسایه حاکم شده است آیا دانشگاه وظیفه و مسوولیتی برای برقراری آرامش دارد؟ حداد می‌گوید: «ارتباط دانشگاه‌های کشورهای مختلف با هم یکی از پارامترهای ایجاد صلح بین کشورها است. اگر دانش‌آموخته کشور افغانستان در ایران تحصیل کند، این ارتباط را حفظ خواهد کرد. دیپلماسی علمی یعنی همین، یعنی بین کشورها در قالب فعالیت‌های دانشگاهی ارتباط برقرار کنیم. در فعالیت‌های دانشگاهی راستی و صداق وجود دارد، در این مسائل سیاست نیست، قرار است مسائل علمی حل شوند و حل مساله علمی هم راه مشخص دارد. آنچه در حال حاضر هم کشور ما به آن نیاز دارد و هم کشور افغانستان، صلح و گفتمان‌سازی است؛ در افغانستان به یک شکل و در کشور خودمان به شکلی دیگر. این گفتمان‌سازی در دانشگاه شکل می‌گیرد و در آینده بسیار موثر است.» او اتحادیه اروپا را مثال می‌زند که تحصیل دانشجویان‌شان را برای هم تسهیل می‌کنند: «یکی از دلایل صلحی که میان کشورهای مختلف در اتحادیه اروپا وجود دارد همین فعالیت‌های آکادمیک بین مراکز مختلف پژوهشی است. ما نمی‌توانیم چرخه و شبکه بین‌المللی خودمان را در حوزه‌های علمی متاثر از مسائل سیاسی شدید کنیم، گرچه سیاست در همه مسائل بی‌تردید در همه عرصه‌ها موثر است اما کشورهایی که با هم ارتباط علمی درستی دارند، در درازمدت روابط میان‌شان صلح‌آمیز خواهد بود. این یک واقعیت تجربه‌شده در دنیا است.»

زنان دانشجو: در دست بررسی
به جز دانشگاه‌ها، پارک فناوری پردیس هم روز 13 شهریورماه اعلام کرد زمینه‌ای را برای نخبگان افغانستانی فراهم کرده: «با توجه به ناپایداری شرایط سیاسی و اجتماعی در کشور دوست، همسایه و برادر افغانستان و در جهت یاری به برادران و خواهران مسلمان برای ادامه فعالیت‌های حرفه‌ای خود در حوزه فناوری و نوآوری و در راستای اهداف بین‌المللی و دیپلماسی فناوری این مجموعه، پارک فناوری پردیس فرصت‌های محدودی را برای جوانان نخبه و کارآفرین افغانستانی برای کارآفرینی و تاسیس استارت‌آپ یا اشتغال در شرکت‌های فناور مستقر در پارک با شرایط و امکانات زیر فراهم نموده است.» بنا بر این اطلاعیه متقاضیان تاسیس یا انتقال استارت‌آپ می‌توانند از فضای کاری رایگان به مدت یکسال در فضای کاری اشتراکی پارک، اسکان رایگان به مدت 3 ماه در یکی از خوابگاه‌های دانشجویی اطراف پارک، تسهیل در اخذ ویزا از کنسولگری‌های ایران در افغانستان و همچنین کارت اقامت و تسهیل در امور قانونی مربوطه از جمله ثبت شرکت، اخذ مجوز سرمایه‌گذاری خارجی، صدور معرفی‌نامه دریافت پروانه اشتغال اتباع خارجی برای کارکنان افغانستانی شاغل در استارت‌آپ برخوردار شوند.
اما در میان اعلامیه‌ها و اخبار و اطلاعیه‌هایی که از سوی برخی مراکز علمی کشور در خصوص جذب دانشجویان افغانستان صادر شده است، دانشگاه تربیت مدرس از جمله مراکزی است که زودتر دست به کار صدور اعلامیه شد و البته به صورت خاص در مورد «دختران دانشجو» هم صحبت کرد. 31 مردادماه، دانشگاه تربیت مدرس در اطلاعیه‌ای اعلام کرد: «با توجه به بروز حوادث اخیر در کشور افغانستان و نگرانی‌های ایجاد شده در میان دانشگاهیان از شرایط جدید این کشور، واحد بین‌الملل دانشگاه تربیت مدرس تمهیدات و تسهیلات زیر را به منظور حمایت از متقاضیان ادامه تحصیل در دوره‌های تحصیلات تکمیلی و دانشجویان تبعه افغانستان فراهم آورده است.» در ادامه این اطلاعیه چهار اقدام تسهیلی نام برده شده است:
۱- فرآیند پذیرش متقاضیان جدید تبعه افغانستان برای ادامه تحصیل در دوره‌های تحصیلات تکمیلی دانشگاه تسهیل شده است. درخواست‌های ادامه تحصیل متقاضیان برای سال تحصیلی ۱۴۰1-۱۴00 خیلی سریع بررسی شده و به‌صورت ویژه پیگیری می‌شود. همچنین فرآیند ارسال مدارک این دسته از متقاضیان تسهیل شده است.
۲- به‌رغم برگزاری کلاس‌ها به صورت مجازی و دشوار بودن شرایط ورود دانشجویان بین‌المللی جدید به کشور، واحد بین‌الملل دانشگاه درخواست صدور ویزای تحصیلی این عزیزان را به صورت فوری پیگیری می‌کند. همچنین مذاکراتی با سازمان امور دانشجویان وزارت عتف برای تسهیل برخی خدمات کنسولی ویژه دانشجویان افغانستانی شاغل به تحصیل در دانشگاه در جریان است.
۳- تخفیف‌های ویژه در شهریه تحصیلی دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری بر اساس مجوز هیات امنای دانشگاه برای دانشجویان ممتاز و متقاضیان دارای سابقه تحصیلی مناسب، برقرار می‌باشد و دانشجویان با سوابق تحصیلی ممتاز می‌توانند از امکانات بورس تحصیلی وفق مقررات، بهره‌مند شوند.
اما چهارمین مورد به صورت ویژه به مساله دانشجویان زن می‌پردازد. هنوز در مورد اینکه چگونه به صورت خاص می‌توان به دختران دانشجوی افغان کمک کرد تدبیر مشخصی سنجیده نشده اما تربیت مدرس در اطلاعیه خود نوشته است: «تسهیلات دیگری نیز برای متقاضیان و دانشجویان دختر تبعه افغانستان در سطح دانشگاه در دست بررسی است که پس از حصول نتیجه، اطلاع‌رسانی خواهد شد. به زودی در اطلاعیه‌های تکمیلی، اطلاعات بیشتری در خصوص تسهیلات اضافی در رشته‌های خاص و امکان انتقال از میان دوره تحصیلی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، در اختیار علاقه‌مندان قرار خواهد گرفت.»
سایه سیاه خاطرات تسلط پیشین طالبان بر افغانستان آنقدر بلند است که بر روزهای حال حاضر کشور هم رنگ انداخته. برای زنان و دختران به صورت ویژه آینده همراه با نگرانی و سردرگمی است. همین است که اگر کسی دستش می‌رسد تا خودش را به جایی دیگر، جایی جدا از وطن در دست طالبان برساند، تلاشش را می‌کند. یک نمونه از این ترک وطن دختران تیم رباتیک افغانستان بودند، دختران نوجوانی که پیش از این چهره‌شان و موفقیت‌های‌شان تبدیل به نمادی از تغییر وضعیت زندگی زنان در این کشور شده بود، با ورود طالبان به افغانستان از خاک این کشور خارج شدند و بعد خبر رسیدن و پناهندگی‌شان به مکزیک رسید. زمانی که تیم دختران در دوحه منتظر پرواز به سمت کشور مقصد بود، ناهید رحیمی، عضو تیم رباتیک دختران افغانستان روبروی دوربین خبرگزاری فرانسه نشست، اشک‌هایش را پاک کرد و گفت: «وقتی افغانستان را ترک کردیم شرایط بدی برای ما بود. مجبور شدیم خانواده خود را ترک کنیم. خانواده و کشورمان را. این برای ما بسیار سخت بود زیرا خانواده ما آنجا هستند و کشور ما ویران شده است.» پنج دختر عضو تیم رباتیک افغنستان، هنگام ورود به فرودگاه بین‌المللی مکزیک با استقبال مارتا دلگادو، معاون وزیر امور خارجه این کشور مواجه شدند. 20 دانشجوی نخبه افغان (6 زن و 14 مرد) هفته گذشته وارد یزد شدند تا برای هفت سال میهمان دانشگاه علوم پزشکی باشند. رییس دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی با شاخه‌های گل به استقبال‌شان رفت. در روزهای سخت افغانستان، تنها بخشی از بدنه علمی و دانشگاهی این کشور هستند که شاید با این دسته‌های گل و استقبال رسمی فرصت پیدا کنند که از روزهای بی‌ثبات و آینده مبهم‌شان به سرزمین دیگری پناه ببرند. دانشگاه پناهگاهی شده است، با ظرفیت محدود، بهانه‌ای برای از سر گرفتن زندگی که ظرف چند روز زیر و رو شد.